Hız, bir cismin belirli bir yönde birim zamanda aldığı yol (yer değiştirme) miktarıdır. Hız, yön bilgisi içerdiği için vektörel bir büyüklüktür.
Hız genellikle v harfiyle gösterilir.
Hızın Birimi Nedir?
SI birim sisteminde hızın birimi:
- m/s (metre/saniye)
Günlük hayatta sık kullanılan diğer birim:
- km/saat (km/h)
Dönüşüm
- 1 m/s = 3,6 km/h
- 1 km/h ≈ 0,277… m/s
Sürat ile Hız Arasındaki Fark
Bu kısım çok önemli:
Sürat (scalar / skaler)
- Sadece “ne kadar hızlı?” sorusunun cevabıdır.
- Yön içermez.
- Skaler büyüklüktür.
Hız (vector / vektörel)
- “Ne kadar hızlı ve hangi yönde?” sorusunun cevabıdır.
- Yön içerir.
- Vektörel büyüklüktür.
Örnek:
Bir araç 60 km/h ile gidiyor diyorsak bu genelde sürat ifadesidir.
“60 km/h doğu yönüne gidiyor” dediğimizde hız olur.
Okul seviyesinde bazen günlük dilde “hız” sürat anlamında da kullanılır. Fizikte ayrımı bilmek avantaj sağlar.
Ortalama Hız Formülü
Ortalama hız, “yer değiştirme / zaman” olarak tanımlanır:
v̄ = Δx / Δt
- Δx: yer değiştirme (başlangıç ve bitiş noktası arasındaki doğrusal fark)
- Δt: geçen süre
Not: Yer değiştirme yönlü bir büyüklük olduğu için ortalama hız da yön içerir.
Ortalama Sürat Formülü
Ortalama sürat ise “toplam yol / zaman”dır:
sürat̄ = toplam alınan yol / toplam süre
Bu yüzden:
- Gidilen yol çok olsa bile, başlangıç noktasına geri dönersen yer değiştirme 0 olabilir.
Örnek:
Bir tur atıp başladığın yere dönersen:
- toplam yol > 0
- yer değiştirme = 0
→ Ortalama hız 0 çıkabilir, ama ortalama sürat 0 çıkmaz.
Anlık Hız Nedir?
Anlık hız, bir cismin “tam o anda” sahip olduğu hızdır. Araba göstergesinin o an gösterdiği değer gibi düşünebilirsin (günlük göstergeler genellikle sürati gösterir).
Örnekler
Örnek 1: Ortalama hız
Bir cisim 10 saniyede 50 metre yer değiştiriyor:
v̄ = 50 / 10 = 5 m/s
Örnek 2: m/s → km/h
5 m/s kaç km/h?
5 × 3,6 = 18 km/h
Sık Yapılan Hatalar
- “Hız ile sürat aynı şeydir”
→ Günlük dilde karışır, fizikte aynı değildir. - “Ortalama hız = toplam yol / zaman”
→ Bu, ortalama sürat formülüdür. Ortalama hızda yer değiştirme kullanılır. - Birim karışıklığı
→ m/s ve km/h dönüşümünü bilmek gerekir (×3,6).
Ayrıca Bakın