Fiil, ya da eylem varlıkların bir zaman ve mekan kapsamı dahilinde bulundukları her türlü hareket, durum, oluş ve kılışları bildiren sözcüklerdir; başla-, otur-, tut-, bak-, fırlat-, uç-, kaç-, bırak- gibi.

Cümle içerisinde tek başlarına kullanılmazlar, fiiller incelendiğinde bağımsız sözcükler olmadıkları, cümle içinde ancak başka sözcüklerle, yani adlarla bağlantı kurarak bir ifade oluşturabildikleri görülür. Fiillerin anlam ilişksi kurabilmesi için de şahıs ve kip eklerini alması gerekir.

Bir kelimenin fiil olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Bir sözcüğün fiil olabilmesi için; “-mek, -mak” mastar ekini alabilmeleri gerekmektedir.

  • “Git” sözcüğü “-mek” mastar ekini alabilir: Git(mek)
  • Ancak “Ev” sözcüğü “-mek” mastar ekini alamayacağı için eylem olarak tanımlanamaz: Ev(mek)

Çeşitleri (Anlamları Bakımından Fiiller)

Anlamlarına göre filler oluş, kılış ve durum olmak üzere üç başlıkta incelenir;

Durum Fiilleri

Eylemde belirtilen hareketin bir özne tarafından herhangi bir nesneyi etkilemeden yapılmasına “Durum fiilleri” denir. Bu eylemler öznenin içinde bulunduğu durumu ifade etmektedir. Bu eylemlerin geçişsiz olduklarını yani nesne alamadıklarını ve dolayısıyla “neyi, kimi?” sorularına cevap vermediklerini söyleyebiliriz.

Örnekler:

  • Sınıfa sessizlik olmayınca öğretmen çık kızdı. (“Kızan kim?” sorusunun cevabı öğretmen, “neyi/kimi kızdı?” sorularına cevap alamamaktayız. Bu sorulara cevap alamaktayız, cevap alamadığımız için kızdı fiili burada geçişsizdir.)
  • Haberi alınca odada sessiz adımlarla yürüdü. (“Yürüyen kim?” sorusunun cevabı burada gizli özne “O”, “neyi/kimi kızdı? sorusularına cevap alamadığımız için bu fiil geçişsizdir.)

Oluş Fiilleri

Herhangi bir dış müdahalenin olmadığı, bir durumdan başka bir duruma geçişi anlatan eylemlere “Oluş fiilleri” denir. Bu eylemler bir varlıkta kendiliğinden gerçekleşen bir değişiklik dile getirilir; “bayatlamak” fiili ele alındığında buradaki söz konusu hareketin gerçekleşmesinde herhangi bir varlığa gereksinim duyulmaz. Dolayısıyla bu sözcükler “fiilde çatı” bakımından geçişsiz fiillerdir.

Örnekler:

  • Zamanla o da babasına benzedi. (“Benze-mek” başkasının müdahalesiyle değil ancak kendi kendine gerçekleşen bir eylemdir. Ayrıca “neyi?, kimi?” sorularına cevap alamadığımızdan fiil geçişsizdir.)
  • Dolaba koymayı unuttuğumuz peynirler çürümüş. (“Çürü-mek” oluş fiilidir çünkü bu eylemin gerçekleşmesi kendi kendine olabilecek bir süreç gerektirir. Ayrıca “neyi?, kimi?” sorularına cevap alamadığımızdan fiil geçişsizdir.)

İş (Kılış) Fiilleri

Yüklemde belirtilen hareketin bir kişi tarafından yapıldığını ve yapılan işin bir varlığı, yani nesneyi etkilediği eylemlere “İş/Kılış Fiilleri” denir. Yapılan işten bir nesne etkilendiği için bu eylemler geçişli fiillerdir. Dolayısıyla “neyi, kimi?” sorularına cevap verilebilmektedir.

Örnek:

Boyamak” sözcüğünü inceleyelim. Cümle içinde kullanıldığında boyama işini yapan bir özne bulunur. Ayrıca boyama işinden etkilenecek, yani boyama işleminin yapılacağı bir nesne de bulunur. Bunu bir cümle üzerinden daha da somut hale getirelim:

  • Babam evin duvarlarını boyamıştı. (“Boyayan kim?” sorusunun cevabı “babam” özne, boyama işinden etkilenen nesne “neyi boyamıştı?”, sorusunun cevabı “evin duvarlarını”. Cevap alabildiğimizden geçişli fiilldir.)
  • Şampiyonluk maçını tekrar seyretti. (Seyreden kim? “O”, neyi seyretti?, şampiyonluk maçını. Cevap alabildiğimizden geçişli fiildir.)

Ayrıca bakınız;