Bir cümle içerisinde yüklemin bildirdiği eylemi yapan varlıkları belirten cümle öğesidir. Yalnızca isimler ya da zamirler cümlede öznede kullanılabilir.

  • Örnek: “Manavdan bir kilogram muz aldım.” cümlesinde yükleme sorulan “ne aldım?” sorusunun cevabı “muz” olacağı ve aslında nesne olan bu sözcüğü özne gibi düşünme hatasına düşebiliriz.

Yukarıdaki bilgilere ek olarak özneleri bulma konusunda herhangi bir tuzağa düşmemek için cümlelere “-an/-en ne?/ kim?” sırularını yöneltmemiz, bizi doğru sonuca ulaştıracaktır. Yukarıdaki örnek cümleye dönersek; “Muzu alan ne?” sorusuna cevap alamadık ancak “Muzu alan kim?” sorusunun cevabını “ben” olarak alabiliriz. Bu durumda ben gizli özne olur ve hataya düşmemiş oluruz.

Örnekler

  • Yusuf bir saattir bisiklet sürüyor. (“Süren kim?” sorusunun cevabı “Yusuf” olduğu için burada öznedir.)
  • Kardeşinin bu durumunu görünce çok üzüldü. (“Üzülen kim?” sorusunun cevabı “O” olduğu için burada gizli özne konumundadır.
  • Vizyonda kötü filmler vardı. (“Var olan ne?” sorusunun cevabu “kötü filmler” burada öznedir.

İpucu  Öznelerin yalnızca isimlerden ya da isimlerin yerine geçen zamirlerden oluşabileceğiniz yukarıda belirtmiştik. Bununla birlikte öznelerin sadece çokluk ve iyelik ekini alabileceğini de unutmamak gerekiyor:

  • Araba kaza yaptı. (Yalın hal)
  • Arabam sabahları çalışmakta zorlanıyordu. (İyelik eki)
  • Arabalar zincirleme kaza yaptı. (Çokluk eki)

Çeşitleri

Gerçek ve sözde olmak üzere iki sınıfta incelenir.

Gerçek Özne

Cümle içerisinde işi yapan varlığın açıkça belli olduğu öznelerdir. Ne demek istedik

  • Görevli, sorun çıkaran müşterileri dükkandan çıkardı. (“Çıkaran kim?” sorusunun yanıtı olan “görevli” kelimesi burada öznedir.)

Gerçek özneler iki çeşitte incelenir;

Açık özne

Gerçek özne olan sözcüğün bizzat cümle içerisinde bulunduğu öznelerdir. Bu türdeki özneler cümlenin bir öğesi olarak gösterilir.

  • Örnek: Dayım, saatin geç olduğunu söyleyip eve gitti.

Yukarıdaki cümlede yükleme “Giden kim ?” sorusunu sorduğumuzda alacağımız cevap cümlenin içinde yer alan “Dayım” ismi olacağından açık öznedir.

Gizli Özne

Öznenin cümle içerisinde bizzat yer almadığı, ancak yükleme ve yüklemin aldığı eklere bakılarak bulunabilen öznelerdir. Bu türdeki özneler cümle içinde bizzat bulunmadığından cümlenin bir ögesi olarak değerlendirilmez.

  • Örnek: Saatin geç olduğunu söyleyip evet gitti.

Yukarıdaki cümlede ise yükleme “Giden kim? şeklinde sorduğumuzda ancak cümlenin dışında gizli bir “O” cevabı alabiliriz. Özne açık bir şekilde cümle içinde yer almadığından, gizli bir şekilde ancak aradığımızda ortaya çıktığından gizli öznedir.

Sözde Özne

İşi yapan gerçek bir kişinin ya da herhangi bir varlığın bulunmamasından dolayı cümlede belirtilen eylemi yapmamış olmasına rağmen karşımıza yapılan işten etkilenen özne olarak çıkan sözcükleredir. Ne demek istedik;

  • Örnek 1: Tören için caddeler süslendi.

Yukarıdaki cümlede yapılan iş “süslenmek”tir. Ancak yapılan işin kim tarafından yapıldığı cümlenin yapısı itibariyle belli değildir. Bu nedenle yükleme yöneltilen “süslenen ne?” sorusunun cevabı yapılan işten de etkilenen “caddeler” sözcüğü sözde öznedir.

  • Örnek 2: Ahmet, yeni mahallesinde dışlandı.

Yukarıda yer alan cümledeki “Ahmet”, ilk bakışta gerçek özne olarak görünmüş olabilir. Ancak dikkat ederseniz dışlanma eylemini yapan Ahmet değil, yeni mahallesindeki kişilerdir. Ancak dışlanma eylemini yapanlar belli olmadığından bu eylemden etkilenen “Ahmet” sözde öznedir.


Ayrıca bakınız;