Atlas veya Atlantik Okyanusu; Büyük Okyanus’tan sonra, bağlı olduğu denizlerle birlikte 106,400,000 kilometre kare yüzölçümü ile yeryüzünün en büyük ikinci okyanusudur ve toplam alanın beşte birini (%20’si) kaplar. Bir zamanlar tek parça olan ata kıtanın bölünmesiyle oluşmuş olup, Avrupa ve Afrika’yı Amerika Kıtası’ndan ayırır.

Coğrafya

Atlas okyanusu haritası. (Büyütmek için üzerine tıklayın.)

Atlas Okyanusu batıda Amerika, doğuda ise Afrika kıtaları tarafından sınırlandırılmıştır. Bu “S” yi andıran havza içinde Danimarka Boğazı, Grönland Denizi, Norveç Denizi ve Barents Denizi üzerinden Arktik Denizi’ne bağlanır. Doğuda, okyanusun sınırları  Cebelitarık Boğazı’ndan, Avrupa’nın İskandinav yarımadasına kadar uzanan batı kıyılarıdır. Güneydoğuda ise Hint Okyanusu ile birleşir.

Bu sınırlar içerisinde çok sayıda koy, körfez ve denizin girintili olduğu düzensiz kıyılara sahiptir. Yine Baktık Denizi, Kara Deniz, Marmara Denizi, Ak Deniz, Karayip Deniz, Davis Boğazı, Danimarka Boğazı, Meksika Körfezi, Norveç Denizi bulumaktadır. Bunlar ve bağlı olduğu diğer denizlerle birlikte Atlas Kıyı şeridi 111.866 km’dir.

3314 metre ortalama derinliği bulunan okyanusun en derin noktası, 8648 metre derinliğe ulaşan Porto Riko Çukuru’dur. Dünyanın en uzun okyanus sıradağı olan Orta Atlas Sırtı (yaklaşık 40.000 km uzunluğa sahip) yine bu okyanusta bulunur.

Akıntılar

Okyanus akıntıları. (Büyütmek için üzerine tıklayın.)

Atlantik ve Pasifik okyanuslarında tropikler arası akıntı sistemlerinin teşekkülünde alize rüzgârları başlıca faktörler olarak görünmektedir. Her iki okyanusta da Ekvatorun iki tarafında doğudan batıya doğru hareket eden akıntılar ile bunların arasında aksi doğrultuya yönelmiş olan karşı akıntılar vardır. Mevsimlere göre bazı değişiklikler olmakla birlikte akıntılar bütün sene esas hatlarıyla bu durumlarınını muhafaza ederler. Her iki okyanusta da bunlara kuzey Ekvator akıntısı ve güney Ekvator akıntısı denilmektedir. Güney ekvator akıntıları hemen hemen Ekvator üzerinde bulundukları halde kuzey Ekvator akıntıları 15. paralel civarındadır.

Atlantik Okyanusunda güney Ekvator akıntısı Ekvator’un hemen güneyinde 5. meridyen civarında başlamakta ve gittikçe genişleyerek 2. kuzey, 20. güney paralelleri arasında batıdan doğuya doğru hareket etmektedir. Kuvvetli bir akıntı olan Ekvator akıntısı Brezilya’nın doğusundaki geniş çıkıntıya rastlayarak iki kola ayrılır. Brezilya ve Güyan kıyıları boyunca kuzeybatıya doğru giden ve Karayip Denizi’ne giren kol daha kuvvetlidir. Karayip akıntısı denilen bu akıntı aynı zamanda kuzey Ekvator akıntısı ile de beslenmektedir. Brezilya kıyıları boyunca güneye doğru yönelmiş olan ve Brezilya akıntısı denilen akıntı 35. paralel dairesine kadar sokulduktan sonra doğuya dönerek Afrika’ya yönelmekte ve Benguela soğuk akıntısı ile karşılaşmaktadır.

Akıntının göney Amerika kıyılarını takiben daha güneye sokulan bir kısmı da soğuk kutup akıntılarına karışır. Kuzey ekvator akıntısı Afrika’nın batısındaki Yeşil Burun adaları civarında başlar. Batıya doğru önemli bir su hareketi teşkil eden akıntının bir kısmı Rüzgar Üstü adaları ile Antillerin diğer adaları arasından geçerek Karayip akıntısına karışır. Buradan Yutacan boğazı yoluyla Meksika Körfezi’ne giren sular, Florida boğazı üzerinden Atlantik Okyanusuna boşalarak kuzey Ekvator akıntısının Bahama adaları kuzeyinden gelen koluna karışırlar. Florida Yarımadası doğusundan itibaren bir müddet Kuzey Amerika kıyılarını takip eden ve sonra kuzey doğuya yönelerek kıtadan ayrılan bu kuvvetli akıntıya Gulf Stream denilmektedir. Bu akıntının bir kısmı Kanarya Adaları istikametine yönelerek kuzey batı Afrika kıyıları açıklarındaki soğuk Kanarya akıntısı ile karşılaşır. Kanarya akıntısı Afrika kıyıları boyunca derinlik sularınun yüzeye çıkması neticesinde teşekkül etmiştir. Kıta yakınında alize rüzgârlarının sebep olduğu hareketlerle uzaklaşan yüzey sularının yerine derinlikten çıkan sular bu kesimde soğukl bir akıntının teşekkülüne imkan vermiştir.

Atlantik Okyanusunda kuzey ve güney Ekvator akıntıları arasında bulunan karşı akıntı Pasifik’teki kadar bariz değildir. Yeşil Burun adalarının güneyinde doğuya doğru giden ve Gine körfezine sokulan bu akıntıya Gine Akıntısı adı verilir.

İklim

Yüzey sularının ve su akımlarının yanı sıra rüzgârların sıcaklıklarından da etkilenir. Okyanusun ısıyı saklama ve salıverme konusundaki büyük kapasitesi nedeniyle, deniz iklimleri daha ılımlı ve içi iklimlerden daha az aşırı  mevsimsel değişimlere sahiptir.

Okyanuslar, buharlaşma yoluyla elde edilen atmosferik nemin ana kaynağıdır. İklim bölgeleri enlem ile değişir; en sıcak bölgeler, ekvatorun kuzeyindeki Atlantik boyunca uzanır. En soğuk bölgeler yüksek enlemlerdedir ve bu bölgeler deniz buzu ile kaplı alanlara karşılık gelir. Okyanus akıntıları, ılık ve soğuk suları diğer bölgelere taşıyarak iklimi etkiler. Bu akıntıların üzerinde esen soğuyan veya ısınan rüzgarlar, bitişik kara alanlarını etkiler.