Bilimsel yöntem, özellikle fen bilimlerinde (fizik, kimya, biyoloji vb.) yeni ve güvenilir bilgi elde etmek amacıyla kullanılan, gözleme ve deneye dayalı sistematik bir bilgi edinme yöntemidir. Bu yöntem sayesinde bilim insanları, evrende gerçekleşen olayları betimlemeyi, anlamayı ve açıklamayı amaçlar.
Bilimsel yöntem, özellikle 17. yüzyıldan itibaren bilimsel düşüncenin gelişimini belirlemiş ve modern bilimin temelini oluşturmuştur.
Bilimsel Yöntemin Temel Özellikleri
Bilimsel yöntem belirli aşamalardan oluşur ve bu aşamalar birbiriyle ilişkilidir:
Gözlem
Evrende gerçekleşen bir olay dikkatlice gözlemlenir. Bu gözlem doğrudan (duyu organlarıyla) ya da dolaylı (ölçüm araçlarıyla) olabilir.
Hipotez Kurulması
Gözlenen olayı açıklamaya yönelik, kesin olmayan ancak gözlemlerle tutarlı bir önerme ortaya atılır. Bu açıklamaya hipotez denir.
Karşılaştırma ve Öngörü
Kurulan hipotez ile gözlenen olaylar karşılaştırılır. Hipotezin doğru olması hâlinde ortaya çıkması beklenen sonuçlar belirlenir.
Deney ve Test
Hipotez, deneyler veya ek gözlemlerle sınanır. Elde edilen sonuçlara göre hipotez:
-
- desteklenebilir,
- değiştirilebilir,
- ya da tamamen reddedilebilir.
Tekrar ve Düzenleme
Eğer deney sonuçları gözlemlerle uyuşmazsa, hipotez gözden geçirilir ve 3. ve 4. adımlar tekrarlanır.
Kuram Oluşumu
Hipotez, çok sayıda gözlem ve deneyle sürekli olarak desteklenirse, artık olayları açıklayan daha kapsamlı bir yapı olan kuram hâline gelir.
Kuram Nedir?
Kuram, bir doğa olayını açıklayan:
- tutarlı,
- sınanabilir,
- yeni öngörüler yapabilen
önermeler bütünüdür.
Kuram, “tahmin” değildir; çok sayıda deney ve gözleme dayanır.
Bilimsel Yöntemin Sonucu
Bilimsel yöntem sayesinde:
- olayları açıklayan,
- kolay anlaşılır,
- tutarlı ve test edilebilir
önermelerden oluşan bilgi sistemleri ortaya çıkar.
Bu da bilginin güvenilir, tekrar edilebilir ve nesnel olmasını sağlar.
Farklı Görüşler ve Eleştiriler
Bilim felsefesinde, bilimsel yöntemin tek ve mutlak yol olduğu görüşü her zaman kabul edilmemiştir.
Bu konuda öne çıkan isimlerden biri Paul Feyerabend’dir. Feyerabend, bilimsel yöntemin genelleştirilmesini ve tek geçerli yöntem olarak mutlaklaştırılmasını eleştirmiştir.
Bu görüşlerini açıkladığı Yönteme Hayır adlı eserinde:
- bilim tarihinde yöntem dışı gelişmelerin de önemli rol oynadığını,
- gözlem, deney, hipotez ve kuram gibi kavramların sabit ve değişmez anlamlara sahip olmadığını
savunmuştur.
Feyerabend’e göre bilim, katı kurallarla ilerleyen tek tip bir etkinlik değil; tarihsel, kültürel ve yaratıcı yönleri olan bir insan etkinliğidir.
Ayrıca bakın;