Sıfat ya da ön ad; isim ya da diğer sıfatların önüne gelerek onları, biçim, renk, sıra, konum ve bıraktığı izlenim gibi arklı yönlerden tanımlayan, tarif eden kelimelerdir. Sıfat ile nitelediği veya belirttiği ismin oluşturduğu kelime grubuna ise “sıfat tamlaması” denir.

  • Küçük oda penceresinden içeriye hoş bahar kokuları geliyordu. (Küçük ve hoş kelimeleri bu cümlede sıfat olarak kullanılmıştır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı değişmez.)
  • “Oda penceresinden içeriye bahar kokuları geliyordu “gibi.

Sıfatlar bazı kullanımlarda cümleden çıkartılması hangi varlıktan bahsedildiğinin anlaşılmasını imkânsız hale getirir ve anlam kaybına neden olur.

  • Basketbol takımındaki sarışın çocuk benim küçük kardeşim.

Diğer cümlelerde sıfat olarak kullanılan kelimeler farklı cümlelerde farklı görevlerde kullanılabilir. Örneğin; “Mavi, kelimesi bir sıfattır” gibi bir genelleme yapılamaz; kelimenin cümledeki kullanımı incelenir;

  • Kötü havalarda evden dışarıya çıkmam. (sıfat)
  • Bugün mavi elbisemi giyeceğim. (sıfat)
  • Maviyi alacağım.
  • Şu, Ahmet’in kardeşi değil mi? (zamir)
  • Yeni sıra arkadaşım çok güzel resim yapıyor. (zarf)

Sıfat Çeşitleri

Niteleme sıfatları

Niteleme sıfatları adından da anlaşılacağı gibi bir varlığın niteliklerini belirten sıfatlardır, varlıkların özelliklerini tarif eder ve neredeyse sınırsızdır.

  • Kırık kalem
  • Sayın Demirel
  • Kısa yol
  • Dik yokuş
  • Yüksek masa

Eklerle türetilen niteleme sıfatları

İsim soylu kelimelere “-li, -siz, -lik, -ci” gibi yapım eklerinin getirilmesiyle oluşturulmuş sözcüklerdir.

  • Ağrısız başım
  • İstanbullu gelin
  • Yemeklik soğan
  • Simitçi adam

Fiillere gelen  “-en, -esi, -mez, -r, -dik, -diği -ecek, -miş” ekleriyle türetilen ve fiilin anlamını kaybetmeden cümlede geçici olarak sıfat görevinde kullanılmasını sağlayan kelimelere sıfat-fiil ya da ortaç denir. Sıfat-fiiller sıfatların tüm özelliğine sahiptir, varlıkları niteyip sıfat tamlaması oluşturabilirler.

  • Gelecek yıl
  • Tanıdık kişi
  • Gidilmez yok
  • Dövülmüş soğan
  • Koşar adım

Fiillere yapım ekleri getirilerek türetilmiş sıfatlar da vardır:

  • çalışkan öğrenci (çalış- fiiline, -kan eki getirilerek türetilmiş sıfat)
  • yanık süt               (yan- fiiline, -ık eki getirilerek türetilmiş sıfat)
  • okuryazar toplum (oku- ve yaz- fiillerine, -r ekleri getirilerek türetilmiş sıfat)

Kökü fiil olan bu kelimelerin yine kökü fiil olan sıfat-fiillerden farkı; dile sıfat olarak yerleşmiş, sözlüklerde yer almış, yaygın olarak kullanılan kelimeler olmalarıdır.  Sıfat-fiiller belirli bir cümlede kullanmak amacıyla oluşturulan geçici kelimelerdir.

Belirtme sıfatları

İsim ya da diğer sıfatları sayı, yer ve özellik bakımından bildiren sıfatlardır. Varlıklara ait olmayan geçici özelliklerini bildirirler. Belirtme sıfatları; belgisiz, işaret, sayı ve soru sıfatları olmak üzere dört gruba ayrılır.

İşaret sıfatı

İsimleri işaret eder ve yükleme hangi sorusu sorularak bulunur. Kendisinden sonra bir isim ya da başka bir sıfat gelir.

  • Şu arabanın fiyatı nedir?
  • O çocuk çok çalışkan.
  • Şu kalemi uzatabilir misin?
  • Şu sevimli köpek nereye kayboldu?

Yukarıdaki örneklerden son örnekteki işaret sıfatının ardından başka bir sıfat (sevimli) gelmiştir. Burada kullanılan “şu” kelimesi işaret sıfatı, “sevimli” ise niteleme sıfatıdır.

O, şol ve işbu gibi eski işaret sıfatlarının kullanımı azalsa da günümüzde hala kullanımdadır.

  • Şol cennetin ırmakları / Akar Allah deyü deyü – Yunus Emre
  • İşbu sözleşmenin ilk maddesinde bilgileri verilen iki şirket arasında yapılan anlaşmadır.

İşaret sıfatları, işaret zamirleri ile karıştırılmamalıdır:

  • Şu çocuk senin kardeşin mi? (işaret sıfatı)
  • Şu senin kardeşin mi? (işaret zamiri)

Bir kelimenin işaret sıfatı olup olmadığı çoğul hâlinden anlaşılabilir. İşaret sıfatlarının çoğul hâli yoktur;

  • Bu çörekler çok lezzetli. (işaret sıfatı)
  • Bunlar çok lezzetli. (işaret zamiri)

Sayı sıfatı

Varlıkların miktarını belirtir, yazı, sayı, rakam, yüzde ya da kesir ile ifade edilebilirler.

  • Üç çocuk karanlığa doğru ilerledi.
  • İşletme şartlarını beğenmeyen 500 kişi greve başladı.
  • Bu sene memurlara %15 zam yapıldı.

Sayı sıfatından sonra gelen isimler birden farla varlığı belirtiyor olsa da tekil olarak yazılır ancak bazı kalıplaşmış sıfat tamlamalarında çoğul isimlerin kullanıldığı da görülebilir.

  • Üç Silahşörler kitabını okudun mu?
  • Turist Ömer ve Kırk Haramiler filmini seyrettim.
  • Dört Büyükler’in durumu borçlar nedeniyle sıkıntılı.

Sayı sıfatları dörde ayrılır ancak neticede hepsi birer sayı sıfatı olduğu ve kullanıldığı yere göre ne olduğunu anlaşılabileceği için burada daha fazla detay vermeye gerek görmüyorum.

Belirsiz Sıfatlar

Belirsizlik sıfatları, varlıkların sayı veya miktarını yaklaşık olarak, belli belirsiz bildiren ve hangi varlıktan bahsedildiği konusunda net bilgi vermeyen sıfatlardır. Türkçede belirsizlik sıfatı olarak kullanılan başlıca kelimeler; az, başka, bâzı, bir, biraz, birçok, birkaç, birtakım, bütün, çok, çoğu, diğer, fazla, falanca, filanca, her, herhangi bir, hiç, hiçbir, kimi, nice, öbür, tüm…

“Bir” kelimesi “tek bir adet” anlamında kullanılırsa sayı sıfatı olur ve miktar bildirir.

  • Amcan için masaya bir tabak daha koyar mısın? (sayı sıfatı)

“Herhangi bir” anlamında kullanılırsa belirsiz sıfat olur.

  • Soğuk bir kış günü İstanbul’a doğru yola çıktık. (belirsiz sıfat sıfat)

-ki eki ile türetilenler

-ki eki ile türetilen ve aitlik belirten “öteki, seninki, sonraki, bizdeki” gibi kelimeler de belirsizlik sıfatı olarak kabul edilir.

  • Evdeki hesap çarşıya uymadı.
  • Sonraki işimiz İstanbul’a gitmek.
  • Şimdiki gençler çok saygısız.

Belirsizlik sıfatı türeten –ki eki ile ilgi zamiri olan –ki birbirine karıştırılmamalıdır. Zamir olan –ki ekinden sonra başka bir ismin eklenmediğine (tamlama oluşturulmadığına) dikkat edilmelidir.

  • Seninkiler bu konuda ne düşünüyor. (zamir)
  • Sizin takım bizimkileri yenmiş.(zamir)

Soru sıfatı

Soru sıfatı

Yanıtı yine bir sıfat olan soru kelimeleridir:

  • Hangi taraf?
  • Kaç kişi?
  • Kimdeki akıl?

Geçmişte soru sıfatı olarak kullanılan nice kelimesi modern Türkçede belirsiz sıfata dönüşmüştür.

  • Nice insanlar gördüm üzerinde elbise yok/ Nice elbiseler gördüm içinde insan yok – Mevlana (“birçok” anlamında belirsiz sıfat)
  • Yalılarda nice yük odaları, oda gibi büyük kilerler vardı. – Abdülhak Şinasi Hisar (“birçok” anlamında belirsiz sıfat)

Sıfatlarda pekiştirme

Sıfatlarda pekiştirme

Sıfatlarda anlamı pekiştirme şu şekillerde yapılır:

Hece tekrarı ile

Sözcüğün ilk hecesi yinelenir ve ilk hecedeki ünlüden sonra “m, p, r veya s” ünsüzlerinden biri eklenir:

  • masmavi, bembeyaz, sapsarı, upuzun, bomboş, tertemiz

Kelime tekrarı ile

Sıfat olduğu gibi yinelenir:

  • uzun uzun kavaklar
  • kara kara gözler

Soru eki ile

Sıfat tekrarlanır ve iki kelimenin arasına soru eki “mi” getirilir. Bu tür sıfatlarda soru anlamı kaybolduğu için soru işareti (?) kullanılmaz:

  • Burada eskiden derin mi derin bir kuyu vardı.
  • Güzel mi güzel bir sese sahip.

Sıfatlarda küçültme

Sıfatlarda küçültme, sıfat sonuna “-cik” ve “-mtırak” ve “-msı” ekleri ses uyum ve olaylarına uygun şekilde eklenerek yapılır:

  • Küçücük bir ev
  • Sarımtırak bir ceket
  • Pembemsi ten

Sıfatlarda adlaşma

Sıfatlar isim soylu kelimelerdir. Bu nedenle cümlede sıfat görevinde kullanılmadıklarında yeniden isme dönüşürler. Bu duruma adlaşma denir.

  • Genç adam kapıyı çaldı. (sıfat, adamı niteler) /  Gençler avluda toplandı. (isim)
  • Hayır, kırmızıyı ver lütfen. (isim) / Yeşil elma mı istersin? (sıfat, elmanın özelliğini niteler)

Yapılarına göre sıfatlar

Basit sıfatlar

Yapım eki almamış ve başka bir kelimele bileşik hâlde olmayan sıfatlardır:

  • dar kıyafet
  • iki kişi
  • iyi film
  • şu adam

Türemiş sıfatlar

Türemiş sıfatlar isim ve fiil kök ve gövdelerine çeşitli yapım eklerinin getirilmesiyle oluşturulurlar:

  • ikinci devre (iki+nci)
  • ulusal bayram (ulus+al)
  • yanık ekmek (yan+ık)

Sıfat-fiillerin hepsi türemiş sıfatlardır:

  • gelecek sene (gel+ecek)
  • gülen çocuk (gül+en)
  • süzülmüş yoğurt (süzül+müş)

Birleşik Sıfatlar

Bileşik sıfatlar, iki kelimenin bir araya gelmesiyle oluşurlar. Bazıları birleşik (kaynaşmış), bazıları ayrı (kurallı) yazılırlar:

  • ağırbaşlı çocuk
  • kara kaşlı çocuk
  • yurtsever insan
  • zeytinyağlı yemek

Bileşik sıfatlar, çoğunlukla bileşik adlara sıfat yapan eklerin getirilmesi ile oluşturulurlar ve sıfat tamlamalarında tamlayan olurlar; “karabiber” kelimesi bir birleşik addır ve “karabiber kavanozu” bir isim tamlamasıdır. Ancak “karabiberli yemek” sıfat tamlamasıdır.

Bileşik sıfatlar “kaynaşmış bileşik sıfatlar” ve “kurallı bileşik sıfatlar” şeklinde ikiye ayrılırlar. Kaynaşmış bileşik sıfatlara “açıkgöz, boşboğaz, yurtsever, cingöz, kuşbakışı, okuryazar” gibi kelimeler (sıfat görevinde kullanıldıklarında); kurallı bileşik sıfatlara da “yıkık duvarlı (bahçe), iki kapılı (otomobil), sırma saçlı (kız)” gibi tamlamalardakiler örnek verilebilir.


Ayrıca bakınız;