Mantıkta akıl yürütme, muhakeme ya da uslamlama; bilinen olgular ve kurallar kullanılarak yeni bilgiye ulaşılmasıdır. Akıl yürütme üç başlıkta incelenebilir: tümdengelim (dedüksiyon), tümevarım (indüksiyon) ve analoji. Klasik mantığın temelinde tümdengelim vardır.

Düşünme yolları

Tümdengelim (Dedüksiyon)

İlk Çağ düşünürlerinden Aristoteles’e göre zihin hakikati bu yol ile arar. Tümden gelim genel ilkelerden hareket ederek tek tek olaylar hakkında bir yargıya ulaşma yoludur. Kısaca, genelden özele ve genelden genele uzanan düşünme biçimi olduğu söylenebilir.

Örnek:

  • Öncül: Her insan memeli bir canlıdır.
  • Öncül: Yusuf bir insandır.

Yukarıdaki öncüllerden tümgen gelim yoluyla “Yusuf bir insansa kesinlikle bir memelidir.” sonucu elde edilir ve genelden özele doğru akıl yürütme kullanılmıştır.

Örnek 2:

  • Öncül: Bütün meyveler çiçeklidir.
  • Öncül: Bürün çiçekliler güzel kokar.

Bu öncüllerden tümden gelim yoluyla “O hâlde, bütün meyveler güzel kokar.” sonucu elde edilir ve genelden genele doğru bir akıl yürütme kullanılmıştır.

Tümevarım (Endüksiyon)

Tek tek olgulardan genel önermelere geçmek için izlenen dülünme yoludur. Diğer bir deyişle özelden genele, tikelden tümele ulaşmaktır.

Örnek:

  • Öncül: İnsan canlıdır ve beslenir.
  • Öncül: Hayvan canlıdır ve beslenir.
  • Öncül: Bitki canlıdır ve beslenir.
  • Sonuç: O hâlde, tüm canlılar beslenir.
Tümden gelim ve tüme varım işleyiş şeması.

Benzeşim (Analoji)

Analoji iki şey arasındaki benzerliğe dayanarak birisi hakkında verilen bir hükmü diğeri hakkında da vermek şeklindeki akıl yürütme yoludur.

Örnek:

  • Öncül: Dünya gezegeninin atmosferi vardır ve üzerinde canlılar yaşar.
  • Öncül: Mars gezegeninde atmosfer vardır.
  • Sonuç: O zaman Mars gezegeninde canlılar bulunması gerekir.

Yukarıdaki örnekteki sonucun elde edilmesi bir benzeşimdir. Dünya ile Mars arasındaki bir benzerlikten hareketle Dünya için geçerli olan bir durumun Mars için de geçerli olması gerektiği kabul edilerek Marsta canlılar olması gerektiği hükmüne varılmıştır.

Benzeşim hem tümden gelim hem de tümevarım metodunun kullanıldığı bir akıl yürütme yoludur.

“Eğer atmosfer var ise canlı olmalıdır.” ve “Dünya ve Mars’ın atmosferi yapı olarak aynıdır.” hükümleri tüme varım akıl yürütme ile örtülü olarak üretilmiş daha sonra bu hükümden ” O zaman Mars gezegeninde canlılar bulunması gerekir.” hükmü tümden gelim yoluyla üretilmiştir.