Etrafımızda gördüğümüz katı maddelerin genellikle belirli bir şekli vardır. Sıvılar ve gazlar ise belirli bir şekle sahip değildir; bulundukları kabın şeklini alırlar (gazlar kabın tamamını doldurur).
Şekli olsun ya da olmasın, tüm maddeler uzayda yer kaplar. Bir maddenin uzayda kapladığı bu yere hacim denir.
Hacmin Birimi Nedir?
Hacim, SI birim sisteminde metreküp (m³) ile ifade edilir. Daha küçük hacimler için şu birimler sık kullanılır:
- dm³ (desimetreküp)
- cm³ (santimetreküp)
Günlük hayatta özellikle sıvılarda kullanılan litre (L) de bir hacim birimidir.
Çok önemli dönüşümler
- 1 L = 1 dm³
- 1 m³ = 1000 L
- 1 cm³ = 1 mL
Not: Litre sadece sıvılar/gazlar için “zorunlu” bir birim değildir. Katıların hacmi de litre ile ifade edilebilir; ancak okul düzeyinde katılarda genelde cm³ veya m³, sıvılarda mL/L daha yaygın kullanılır.
Hacmin Sembolü Nedir?
Hacim genellikle V harfiyle gösterilir.
Hacim Neden “Madde Miktarı” İçin Güvenilir Değil?
Hacim, özellikle sıcaklık ve basınç değişiminden etkilenebilir.
- Gazlarda hacim sıcaklık ve basınçla çok belirgin değişir.
- Sıvılarda değişim daha azdır ama vardır.
- Katılarda genleşme en azdır ama yine de tamamen sabit değildir.
Bu yüzden “madde miktarı” denince hacim yerine çoğu zaman kütle (kg) daha güvenilir kabul edilir.
Hacim Nasıl Ölçülür?
Hacim ölçme yöntemini cismin şekline göre seçeriz:
1) Düzgün Şekilli (Geometrik) Cisimlerde
Dikdörtgen prizma gibi cisimlerde hacim:
V = uzunluk × genişlik × yükseklik
Örnek:
Bir tahta parçası 5 cm × 5 cm × 4 cm ise:
V = 5 × 5 × 4 = 100 cm³
2) Düzgün Şekilli Olmayan Cisimlerde
Suya Yerleştirme (Yer Değiştirme) Yöntemi
Bu yöntem “cisim suya girince su seviyesi ne kadar yükseliyor?” mantığına dayanır.
Adımlar:
- Dereceli silindire yeterli su koy ve ilk hacmi oku. (Örnek: 60 mL)
- Hacmini bulmak istediğin cismi dikkatlice suya bırak.
- Cisim yüzüyorsa, tamamen batması için (uygun bir yardımcıyla) batırılır.
- Son hacmi oku. (Örnek: 72 mL)
- Cismin hacmi: son hacim − ilk hacim
- 72 mL − 60 mL = 12 mL
Buradaki sonuç 12 mL’dir ve bu aynı zamanda 12 cm³ demektir.
3) Taşırma Kabı ile (Daha Pratik Yöntem)
Düzensiz cisimlerde, taşırma kabı ile de hacim ölçülebilir:
- Taşırma kabını ağzına kadar suyla doldur.
- Cismi içine bırak. Su taşar.
- Taşan suyu bir kapta topla ve dereceli silindire aktar.
- Okuduğun değer, cismin hacmidir.
4) Gazların Hacmi Nasıl Bulunur?
Gazlar bulundukları kabın tamamını doldurduğu için, kapalı bir kapta gazın hacmi genelde:
V(gaz) = Kabın hacmi
(Şişe, balon, oda vb. hangi hacimdeyse gaz da o hacmi kaplar.)
Ayrıca Bakınız