Sembolizm (simgecilik), 19. yüzyılın ikinci yarısında Fransa’da parnasizm akımına tepki olarak doğan, şiirde kapalılığı, musikiyi ve bireysel duyarlılığı esas alan edebi bir akımdır. Nesnelerin dış dünyadaki somut varlıklarını değil, bu varlıkların insanın iç dünyasında bıraktığı izlenimleri anlatmayı amaçlar. Sembolist şairler, gerçeği doğrudan söylemek yerine simgeler aracılığıyla sezdirmeyi tercih ederek Türk ve dünya edebiyatında derin izler bırakmışlardır.
Sembolizm Akımının Doğuşu ve Felsefesi
Sembolizm, realizm ve natüralizmin aşırı nesnel tutumuna, parnasizmin ise duyguya yer vermeyen katı biçimciliğine bir başkaldırı olarak ortaya çıkmıştır. 1886 yılında Jean Moréas tarafından yayımlanan “Sembolist Manifesto” ile ilkeleri belirlenen bu akım, felsefi köklerini öznellikten alır. Sembolistlere göre dış dünya, yalnızca bir dış kabuktur; asıl gerçeklik bireyin ruhunda şekillenen algılardır.
Bu akımla birlikte edebiyatta fizyolojiden psikolojiye, gözlemden bilinçaltına doğru bir kayma yaşanmıştır. Şairler, dış dünyadaki nesneleri birer “sembol” (simge) olarak kullanarak, kendi karmaşık ruh hallerini, hüzünlerini ve hayallerini okuyucuya hissettirmeye çalışmışlardır.
Sembolizm Akımının Temel Özellikleri
Sembolizmin karakteristik yapısını oluşturan temel ilkeler şunlardır:
- Anlam Kapalılığı: Şiirde anlamın net olmaması savunulur. Okur, şiiri kendi ruh haline göre yorumlayabilmelidir.
- Musiki ve Ritim: Şiirde kelimelerin anlamından çok, kulağa hoş gelmesi ve bir melodi oluşturması önemsenir. “Şiir, sözden ziyade musikiye yakındır.”
- Öznellik: Dış dünya olduğu gibi değil, şairin hissettiği ve algıladığı biçimiyle yansıtılır.
- Doğa Betimlemeleri: Genellikle gün batımı, şafak vakti, durgun sular ve loş ışıklar gibi insanın hüzünlü ruh halini yansıtan manzaralar tercih edilir.
- Ağır ve Sanatlı Dil: Mecazlar, imgeler ve sembollerle dolu, günlük dilden uzak bir anlatım benimsenir.
- Sanat Sanat İçindir: Toplumsal meselelerden uzak durulur; estetik ve bireysel duygular ön plandadır.
- Biçimsel Özgürlük: Klasik nazım biçimleri yerine serbest müstezat ve serbest nazım gibi daha esnek yapılar kullanılmıştır.
Sembolizm ve Parnasizm Arasındaki Farklar
Sembolizm, parnasizmin nesnelliğine ve tasvirciliğine karşıt olarak gelişmiştir. İki akım arasındaki temel farklar şu tabloda özetlenebilir:
| Özellik | Parnasizm | Sembolizm |
|---|---|---|
| Anlatım | Nesnel ve açık | Öznel ve kapalı |
| Odak Noktası | Dış dünya ve doğa | İç dünya ve duygular |
| Önem Verilen Unsur | Biçim mükemmelliği | Musiki ve duygu |
| Gerçeklik | Görünen gerçek | Sezilen gerçek |
Dünya Edebiyatında Sembolizmin Öncüleri ve Temsilcileri
Sembolizmin temelleri, “Kötülük Çiçekleri” eseriyle Charles Baudelaire tarafından atılmıştır. Baudelaire, doğanın bir semboller ormanı olduğunu savunarak akımın öncüsü olmuştur.
Akımın diğer önemli temsilcileri şunlardır:
- Stephane Mallarmé: Akımın teorik temellerini atmış ve şiirde kapalılığı en üst düzeye taşımıştır.
- Paul Verlaine: Şiirde musikiyi her şeyin üstünde tutan anlayışıyla tanınır.
- Arthur Rimbaud: Genç yaşta yazdığı aykırı ve imge yüklü şiirlerle akımı etkilemiştir.
- Paul Valéry: Sembolizmi daha entelektüel ve felsefi bir boyuta taşımıştır.
- Edgar Allan Poe: Amerikalı yazar, özellikle gizemli ve melankolik atmosferiyle sembolistleri derinden etkilemiştir.
Türk Edebiyatında Sembolizm ve Temsilcileri
Türk edebiyatında sembolizm, Servet-i Fünun döneminde Batı etkisinin artmasıyla görülmeye başlanmıştır. Akımın edebiyatımızdaki ilk uygulayıcısı Cenap Şahabettin‘dir. Ancak sembolizmin en güçlü ve bilinçli temsilcisi Ahmet Haşim kabul edilir.
Ahmet Haşim, “Piyâle” adlı eserinin ön sözünde yer alan “Şiir Hakkında Bazı Mülahazalar” makalesinde sembolizmin Türk edebiyatındaki manifestosunu yazmıştır. Haşim’e göre: “Şairin dili, düzyazı gibi anlaşılmak için değil ama duyulmak üzere oluşmuş müzik ile söz arasında, sözden çok müziğe yakın, ortalama bir dildir.”
Sembolizm, Cumhuriyet döneminde “Saf Şiir” (Öz Şiir) anlayışını benimseyen şairleri de derinden etkilemiştir. Bu izleri taşıyan diğer önemli şairlerimiz şunlardır:
- Yahya Kemal Beyatlı
- Ahmet Hamdi Tanpınar
- Ahmet Muhip Dıranas
- Cahit Sıtkı Tarancı
Sembolist Şiir Örneği: Paul Verlaine
Aşağıdaki şiir, sembolizmin doğa ile ruh hali arasındaki bağı nasıl kurduğunu ve sadelik içindeki derinliği nasıl yansıttığını göstermektedir:
Gök öyle mavi, öyle durgun,
Damlar üzerinde!
Yeşil bir dal sallana dursun,
Damlar üzerinde!Ürpertip gökyüzünü birden,
Bir çan tın tın eder.
Bir kuştur şu ağaçta öten;
Türküsünü söyler.İşte hayat! aç gözünü gör;
Bak ne kadar sade.
Her günkü sâkin gürültüdür,
Şehirden gelmekte.Ey sen ki durmadan ağlarsın,
Döversin dizini;
Gel söyle bakalım ne yaptın,
N’ettin gençliğini?Paul VERLAINE (Çeviren: Cahit Sıtkı Tarancı)
Şiir Analizi: Verlaine’in bu şiirinde dış dünya (mavi gökyüzü, yeşil dal, çan sesi) somut bir betimlemeden ziyade, huzur ve pişmanlık duygularını uyandırmak için birer araç olarak kullanılmıştır. “Sakin gürültü” gibi tezatlar ve son kıtadaki içsel hesaplaşma, sembolist şiirin bireysel ve melankolik yapısını yansıtır.
Sıkça Sorulan Sosular (SSS)
Sembolizm hangi akıma tepki olarak doğmuştur?
Sembolizm, özellikle şiirde nesnelliği savunan parnasizm akımına ve genel olarak realizm/natüralizm anlayışına tepki olarak doğmuştur.
Sembolizmde “musiki” neden önemlidir?
Sembolistlere göre kelimelerin anlamları sınırlıdır ancak seslerin uyumu (musiki) sınırsız bir duygu dünyası yaratır. Şiirin amacı bir şey öğretmek değil, bir melodi gibi ruhu etkilemektir.
Türk edebiyatında sembolizmin ilk uygulayıcısı kimdir?
Türk edebiyatında sembolist unsurları ilk kullanan sanatçı Cenap Şahabettin’dir; ancak akımı tüm kurallarıyla uygulayan isim Ahmet Haşim’dir.
Sembolist şiirde anlam neden kapalıdır?
Çünkü sembolistler, şiirin herkes tarafından aynı şekilde anlaşılmasını değil, her okuyucunun kendi hayal gücüyle farklı anlamlar çıkarmasını hedeflerler.
Sembolizm sadece şiirde mi görülür?
Sembolizm en güçlü etkisini şiir türünde göstermiştir. Ancak tiyatro, resim ve müzik gibi diğer sanat dallarında da önemli yansımaları olmuştur.
Sonuç
Sembolizm, edebiyat dünyasına “kapalılık” ve “estetik haz” kavramlarını kazandırarak şiiri düz yazıdan kesin çizgilerle ayırmıştır. Görünenin ötesindeki gizemi arayan bu akım, hem dünya edebiyatında Baudelaire ve Verlaine gibi dev isimleri çıkarmış hem de Türk edebiyatında Ahmet Haşim ve Saf Şiir geleneği üzerinden modern şiirimizin temellerini sağlamlaştırmıştır. Günümüzde bile şiirde imge ve duygu yoğunluğu denildiğinde akla gelen ilk akım sembolizmidir.
Ayrıca bakın;
- Romantizm
- Hümanizm
- Klasisizm
- Naturalizm
Kaynak;