Telmih Nedir? Gönderme Sanatını Örneklerle Anlama

Bir ifadenin telmih sayılması için aranan üç koşul

Telmihi belirlemek için üç soruyu birlikte sormak gerekir. İlk soru, metinde bir kişi, olay, hikâye, inanç veya kültürel unsurun anılıp anılmadığıdır. Bu unsur tarihî bir olay, dinî bir kıssa, bir destan kahramanı, bir masal kişisi ya da toplumun tanıdığı başka bir anlatı olabilir. İkinci soru, söz konusu unsurun yalnızca ad olarak mı kullanıldığı, yoksa geçmişteki anlam dünyasını da çağrıştırıp çağrıştırmadığıdır. Üçüncü soru ise bu çağrışımın cümlenin anlamına katkı sağlayıp sağlamadığıdır.

Örneğin "Yusuf misali güzelliğiyle herkesi kendine hayran bırakıyordu" cümlesinde gönderme, yalnızca Yusuf adlı herhangi bir kişiye yapılmaz. Hz. Yusuf'a ve onun güzellikle ilişkilendirilen kıssasına yönelir. Cümlenin asıl anlamı, kişinin çok güzel olduğunun vurgulanmasıdır. Bu nedenle burada geçmişte bilinen bir anlatı, bugünkü bir kişiyi nitelemek için kullanılmıştır.

Telmihte bilginin herkes için aynı ölçüde ortak olması şartı, pratikte hedef kitleye göre değerlendirilmelidir. Bir gönderme geniş bir okur kitlesi için tanıdık olabilirken belirli bir topluluk için daha anlaşılır hâle gelebilir. Bu yüzden "herkesçe bilinir" ifadesi, istisnasız bütün insanların bilmesi şeklinde değil, metnin hedeflediği çevrede tanınabilir olması şeklinde anlaşılmalıdır. Gönderme çok özel ve açıklamasızsa, okur çağrışımı kuramayabilir.

Telmihte isimden çok çağrışım yükü önemlidir

Telmih, az sözle geniş bir anlam alanı kurar. Gönderme yapılan kişi veya olay, metne tek bir özellik değil, bağlama göre birden fazla çağrışım taşıyabilir. Ferhat adı aşk, engel ve fedakârlıkla; Nuh tufanı büyük su baskını veya felaket düşüncesiyle; Kerbela ise tarihsel ve dinî bağlamda büyük acı ve zulüm çağrışımıyla kullanılabilir. Burada hangi çağrışımın öne çıkacağı, cümlenin geri kalanından anlaşılır.

"Ortalık Nuh tufanı gibiydi, her yer sular altında kalmıştı" cümlesinde gönderme, Nuh kıssasının bütün ayrıntılarını anlatmak için yapılmamıştır. Cümledeki "her yer sular altında kalmıştı" ifadesi, telmihin özellikle büyük su baskını ve felaket boyutunu öne çıkardığını gösterir. Aynı gönderme farklı bir bağlamda başka bir çağrışımı destekleyebilir; bu nedenle telmih sorularında yalnızca kaynak hikâyeyi bilmek yetmez, metindeki kullanım amacını da açıklamak gerekir.

Telmih okuru pasif bir alıcı olmaktan çıkarır. Metin, geçmiş anlatıyı bütünüyle yeniden kurmaz; bir işaret verir. Okur da kendi kültürel bilgisiyle bu işareti tamamlar. Böylece metinde iki katman oluşur: Birinci katmanda doğrudan söylenen olay, ikinci katmanda hatırlatılan geçmiş anlatı bulunur. Telmihin anlam zenginliği bu iki katmanın ilişkisinden doğar.

Dinî kıssa, efsane ve tarihî olay göndermeleri nasıl yorumlanır?

Telmihte gönderme alanı tek bir kaynakla sınırlı değildir. Mevcut örneklerde Hz. Yusuf, Hz. Nuh ve Hz. Musa kıssaları; Ferhat ile Şirin anlatısı; Kerbela olayı ve Keloğlan masalları kullanılmıştır. Bu örneklerin ortak yönü, metnin geçmişteki anlatıyı yeniden ayrıntılarıyla aktarmaması, onun belirli bir yönünü bugünkü duruma taşımasıdır.

"Aşkı uğruna dağları delen Ferhat gibi, o da imkânsızın peşindeydi" cümlesinde Ferhat ile Şirin anlatısına gönderme yapılır. Fakat cümlenin vurgusu yalnızca bir aşk hikâyesinin varlığı değildir; engelleri aşma ve büyük çaba gösterme düşüncesidir. "Bu zulüm, Kerbela'yı hatırlatıyordu" ifadesinde ise gönderme, Kerbela olayının tarihsel ve dinî anlam çevresinden yararlanarak yaşanan zulmün ve acının ağırlığını vurgular.

"Denizler ortadan ikiye ayrıldı sanki, Musa'nın asası değmiş gibi" cümlesinde Hz. Musa kıssasına yapılan gönderme, olağanüstü ve imkânsız görünen bir durumun gerçekleşmiş izlenimini verir. Burada cümlenin amacı kıssayı kanıtlamak değil, mevcut durumu o kıssanın bilinen motifiyle karşılaştırmalı biçimde düşündürmektir.

Bu tür örnekleri yorumlarken dinî veya tarihî anlatıların farklı kişiler ve topluluklar için farklı anlam katmanları taşıyabileceği unutulmamalıdır. Sınav çözümünde yapılması gereken, gönderme hakkında metnin açıkça desteklediği anlamı yazmaktır; kaynağın bütün ayrıntılarını cümleye zorla yüklemek doğru değildir.

Telmih ile teşbih, istiare, mecaz ve kinaye arasındaki sınır

Telmih ile teşbih bazen aynı cümlede görülebilir; ancak görevleri aynı değildir. Teşbihte iki unsur arasında benzerlik kurulur ve bir varlık başka bir varlığa benzetilir. "Ferhat gibi" ifadesinde benzetme yönü açıkça bulunduğu için cümlede teşbih unsuru da vardır; Ferhat'ın bilinen hikâyesine yapılan kültürel gönderme ise telmih boyutunu oluşturur. Bu nedenle bir cümlede birden fazla söz sanatı bulunması mümkündür.

İstiarede benzetmenin unsurlarından biri söylenerek örtülü bir benzetme kurulur. Telmihte ise esas işlem, geçmişte bilinen bir kişi veya anlatıya işaret etmektir. Bir kişi "Yusuf" diye anıldığında, bağlama göre onun güzelliği hatırlatılabilir; burada önemli olan, Hz. Yusuf kıssasının çağrışım alanına başvurulmasıdır.

Mecaz, bir sözcüğün temel anlamı dışında kullanılmasıyla ilgilidir. Mecaz-ı mürselde bu aktarım benzerlik dışındaki bir ilişkiye dayanır. Kinayede ise sözün hem gerçek anlamı düşündürülebilir hem de asıl amaçlanan mecaz anlam bulunabilir. Telmihte belirleyici ölçüt bunlardan farklı olarak geçmişteki bilinen bir unsurun hatırlatılmasıdır.

Kısacası teşbih "neye benzetiliyor?", mecaz "sözcük hangi anlam alanında kullanılıyor?", kinaye "hem gerçek hem mecaz anlam birlikte düşünülebiliyor mu?", telmih ise "hangi bilinen kişi, olay veya anlatı hatırlatılıyor?" sorularıyla araştırılır. Aynı ifade bu sanatların birden fazlasını taşıyabileceği için yalnızca tek bir kelimeye bakarak karar verilmemelidir.

Çözümlü örnekler: gönderme kaynağından vurgulanan anlama

Örnek 1 Verilen cümle: "Yusuf misali güzelliğiyle herkesi kendine hayran bırakıyordu."

1. Gönderme unsuru bulunur: "Yusuf" adı.
2. Bunun sıradan bir kişi adı olup olmadığı bağlama göre kontrol edilir. "Güzelliğiyle" sözcüğü, Hz. Yusuf'a ilişkin bilinen güzellik çağrışımını destekler.
3. Cümlede uzun bir kıssa anlatılmadığı, yalnızca adla ilgili özelliklerin hatırlatıldığı görülür.
4. Sonuç yazılır: Hz. Yusuf'un güzelliğine yapılan bu gönderme telmihtir. Cümledeki temel amaç, anlatılan kişinin güzelliğini güçlü ve kısa biçimde vurgulamaktır.

Örnek 2 Verilen cümle: "Ortalık Nuh tufanı gibiydi, her yer sular altında kalmıştı."

1. Gönderme unsuru belirlenir: "Nuh tufanı".
2. Bu ifadenin bilinen bir kıssadaki büyük tufana işaret ettiği saptanır.
3. Cümlenin devamındaki "her yer sular altında kalmıştı" açıklaması, hangi özelliğin aktarıldığını gösterir: yaygın ve büyük bir su baskını.
4. "Gibi" sözcüğü nedeniyle benzetme de vardır. Ancak Nuh tufanının hatırlatılması ayrıca telmih özelliği taşır.
5. Sonuç yazılır: Cümlede telmih, Nuh kıssasındaki tufana gönderme yoluyla su baskınının boyutunu vurgulamak için kullanılmıştır.

Bu iki örnekte ortak yöntem şudur: Önce gönderme kaynağı bulunur, sonra kaynağın metinde hangi özelliği çağrıştırdığı belirlenir ve son olarak varsa eşlik eden söz sanatı ayrıca değerlendirilir.

Sınavda telmih sorusunu çözmek için metin içi kontrol listesi

TYT/AYT Türkçe ve edebiyat sorularında telmih, genellikle bir dize veya cümledeki gönderme üzerinden sorulur. Soruyu çözerken şu sırayı izlemek zaman kaybını azaltır:

1. Metinde özel bir isim, tarihî olay, dinî kıssa, masal, destan veya herkesçe tanınan bir anlatı var mı diye bakın.
2. Bu unsurun yalnızca bilgi vermek amacıyla mı kullanıldığını, yoksa geçmişteki bir olayı zihinde canlandırmak için mi anıldığını ayırın.
3. Gönderme kaynağının hangi özelliğinin öne çıkarıldığını, metindeki niteleyici sözcüklerden çıkarın. "Güzellik", "dağları delmek", "sular altında kalmak" gibi ifadeler yönlendiricidir.
4. "Gibi" veya benzeri bir karşılaştırma ifadesi varsa teşbih ihtimalini de değerlendirin. Bu, telmihi otomatik olarak ortadan kaldırmaz.
5. Cevapta yalnızca "telmih vardır" demek yerine, "hangi kişi veya olaya gönderme yapıldığını" ve "bu göndermenin neyi vurguladığını" belirtin.

Soruda altı çizili ifade bir kültürel kaynağı hatırlatıyor fakat doğrudan benzetme kurmuyorsa telmih seçeneği güçlenir. Buna karşılık yalnızca bir kişinin adının geçmesi yeterli değildir. Örneğin bağlamda geçmiş anlatıya ilişkin bir çağrışım yoksa, isim kullanımı tek başına telmih kanıtı sayılmamalıdır.