İstiare (Eğretileme) Nedir? Açık ve Kapalı İstiare

İstiarede hangi benzetme unsuru gizlenir?

İstiareyi anlayabilmek için önce benzetmenin iki ana unsurunu ayırmak gerekir:

• Benzeyen: Anlatılmak istenen asıl varlık veya kavramdır.
• Kendisine benzetilen: Benzeyenin bir özelliğini daha belirgin biçimde taşıdığı düşünülen varlıktır.

Örneğin bir askere "aslan" denildiğinde anlatılmak istenen kişi veya asker benzeyen; aslan ise kendisine benzetilendir. Cümlede hem "asker" hem "aslan" açıkça yer alır ve aralarında "gibi" ya da benzeri bir ilişki kurulursa bu kullanım teşbihe yaklaşır: "Asker aslan gibi cesurdu."

Buna karşılık "Aslan öne atıldı." cümlesinde gerçek bir hayvandan değil, cesur bir askerden söz ediliyorsa asker söylenmemiş, yalnızca kendisine benzetilen olan "aslan" kullanılmıştır. Bu nedenle açık istiare söz konusudur.

İstiarede karar vermeyi sağlayan ölçüt, benzetme duygusunun bulunması ve iki ana unsurdan birinin bağlamda eksik bırakılmasıdır. Bir kelimenin mecazlı görünmesi tek başına yeterli değildir. Örneğin "taş duvar" sözünde "taş" gerçek anlamıyla kullanılıyorsa istiare aranmaz. Önce sözcüğün cümlede hangi anlamı taşıdığı belirlenmelidir.

Açık istiareyi, kullanılan ad üzerinden tanıma

Açık istiarede yalnızca kendisine benzetilen söylenir; benzeyen gizlenir. Bu nedenle cümlede genellikle insan, duygu veya başka bir varlık, kendisine ait olmayan bir adla anılır.

Örnek: "Bu aslan, vatanı düşmandan kurtardı."

Burada "aslan" kelimesi gerçek hayvan anlamında değildir. Cesur asker veya cesur kişi olan benzeyen söylenmemiş; onun yerine kendisine benzetilen "aslan" kullanılmıştır. Okur, cümlenin devamındaki "vatanı düşmandan kurtardı" ifadesinden söz konusu varlığın insan olduğunu çıkarır.

Bir başka örnekte "Bir hilal uğruna, ya Rab, ne güneşler batıyor!" dizesindeki "güneşler" sözcüğü, kaynakta verilen yoruma göre şehitler yerine kullanılır. Burada şehitler açıkça söylenmediği için "güneşler" kendisine benzetilen konumundadır.

Açık istiareyi bulmak için şu sorular sorulabilir:

1. Cümlede alışılmadık biçimde kullanılan bir varlık adı var mı?
2. Bu ad gerçek anlamıyla mı, başka bir varlığı anlatmak için mi kullanılmış?
3. Asıl anlatılan varlık cümlede açıkça geçiyor mu?

Asıl varlık geçmiyor ve onun yerine benzetilenin adı kullanılıyorsa açık istiare ihtimali güçlenir. Bununla birlikte kesin karar, cümlenin tamamı okunarak verilmelidir; tek bir kelimeye bakmak yanlış sınıflandırmaya yol açabilir.

Kapalı istiarede özellik ve eylem ipucunu yakalama

Kapalı istiarede benzeyen açıkça söylenir; kendisine benzetilen söylenmez. Fakat kendisine benzetilen varlığa ait bir özellik, davranış veya eylem benzeyene aktarılır. Böylece gizli olan benzetilen doğrudan adlandırılmadan sezdirilir.

Örneğin "Dalgalar kıyıya öfkeyle saldırdı." cümlesinde "dalgalar" açıkça söylenmiştir. Ancak "öfkelenmek" ve "saldırmak" insana ya da canlı bir varlığa özgü davranışlar olarak düşünüldüğü için dalgalara canlı bir varlığın niteliği aktarılmıştır. Burada gizlenen unsur, dalgaların benzetildiği canlı veya saldırgan varlıktır.

Kapalı istiare ile teşhis arasında yakınlık bulunabilir. Bir cansız varlığa insan özelliği verilmişse bu aynı zamanda kişileştirme, yani teşhis olarak da değerlendirilebilir. Ancak soruda özellikle benzetmenin tek unsurunun kullanılması ve gizli benzetilenin bir özellik üzerinden sezdirilmesi isteniyorsa kapalı istiare yönü öne çıkar.

Kapalı istiareyi belirleme yöntemi:

• Önce açıkça söylenen benzeyeni bulun.
• Sonra bu varlığa yüklenen eylem veya niteliği inceleyin.
• Eylemin, başka bir varlığın belirgin özelliğini çağrıştırıp çağrıştırmadığını sorun.
• Kendisine benzetilenin adı cümlede bulunmadığı hâlde özellik aracılığıyla sezdiriliyorsa kapalı istiare değerlendirilir.

Her hareketli fiil kapalı istiare oluşturmaz. "Sel yatağından taştı" ifadesindeki "taşmak", selin gerçek niteliği olduğundan tek başına mecaz oluşturmayabilir. Bu nedenle fiilin ilgili varlık açısından gerçek mi yoksa aktarılmış mı olduğu kontrol edilmelidir.

Açık ve kapalı istiareyi ayıran kısa karşılaştırma

İki tür arasındaki ayrım, hangi unsurun cümlede görünür olduğuna dayanır:

• Açık istiare: Kendisine benzetilen söylenir, benzeyen gizlenir. "Sınıfa bir aslan girdi." cümlesinde cesur veya güçlü kişi söylenmemiş, "aslan" kullanılmıştır.
• Kapalı istiare: Benzeyen söylenir, kendisine benzetilenin özelliği veya eylemi kullanılır. "Sınıfın kapısı bütün gün homurdandı." cümlesinde kapı açıkça vardır; homurdanma ise insana ait bir özellik olarak kapıya aktarılmıştır.

Bu ayrım, "hangi kelime mecaz?" sorusundan daha işlevseldir. Açık istiarede genellikle başkasının adı ödünç alınır. Kapalı istiarede ise asıl varlığın yanına, benzetilenin ayırt edici bir niteliği getirilir.

Bir cümlede iki farklı söz sanatı aynı anda bulunabilir. Örneğin cansız bir varlığın konuşturulması, önce kişileştirmeyi; konuşmanın doğrudan verilmesi ise intakı düşündürebilir. Bu yüzden sorunun istediği sanatın ölçütü ayrıca aranmalıdır. İstiare açısından temel soru şudur: Benzetmenin ana unsurlarından biri gizlenmiş mi?

İstiare ile teşbih ve kinayeyi karıştırmamak

Teşbihte benzeyen ile kendisine benzetilenin ikisi de açıkça bulunabilir. "Askerler aslan gibiydi." cümlesinde "askerler" benzeyen, "aslan" kendisine benzetilen, "gibi" ise benzetme edatıdır. Bu cümlede iki ana unsur da açık olduğu için istiare değil, teşbih vardır.

"Askerler aslandı" teşbih-i beliğ örneğidir. Cümlede hem benzeyen olan "askerler" hem de kendisine benzetilen olan "aslan" açıkça bulunmaktadır; yalnızca benzetme edatı kullanılmamıştır. Açık istiare olması için benzeyen söylenmemeli; örneğin bağlama göre "Aslan öne çıktı" denmelidir.

Kinayede ise sözün hem gerçek hem mecaz anlamını düşündürebilecek biçimde kullanılması ve asıl anlatılmak istenenin mecaz anlam olması önemlidir. İstiarede odak, bir varlığın başka bir varlığın adıyla anılmasıdır; kinayede odak, sözün iki anlamı arasındaki ilişkidir. Bu nedenle "eli uzun" gibi bir ifadede bağlama göre hem gerçek uzunluk hem hırsızlık anlamı tartışılabilirken, "O tam bir tilki" ifadesi teşbih-i beliğ örneğidir; çünkü "O" sözcüğüyle benzeyen olan insan, "tilki" sözcüğüyle kendisine benzetilen açıkça belirtilmiştir.

Teşhis ve intak da istiareyle kesişebilir. Teşhis, insan dışındaki varlıklara insan özelliği verme; intak ise onları konuşturmadır. Bir cümlede bu sanatların bulunması, istiarenin bulunmasını otomatik olarak dışlamaz. Sınavda seçeneklerin hangi ölçüte göre hazırlandığına dikkat edilmelidir.

Çözümlü örnekler: verilenlerden sonuca adım adım

Örnek 1: "Bu aslan, arkadaşlarını korumak için öne çıktı."

Verilenler:

• "Aslan" sözcüğü cümlede insan davranışı gösteren bir özneyle ilişkilidir.
• Öne çıkma ve arkadaşlarını koruma eylemleri gerçek bir hayvandan çok kişiyi düşündürmektedir.

Çözüm adımları:

1. Asıl anlatılanı bulun: Arkadaşlarını koruyan bir kişi veya askerdir.
2. Kullanılan adı belirleyin: Cümlede bu kişi "aslan" olarak adlandırılmıştır.
3. İki ana unsuru karşılaştırın: Benzeyen olan kişi açıkça söylenmemiş, kendisine benzetilen olan aslan söylenmiştir.
4. Türü belirleyin: Kendisine benzetilenin söylendiği bu kullanım açık istiarenin örneğidir.

Sonuç: "Aslan" sözcüğü, cesur kişi yerine kullanıldığı için açık istiare vardır.

Örnek 2: "Rüzgâr gece boyunca pencerelere öfkeyle vurdu."

Verilenler:

• Benzeyen olan "rüzgâr" açıkça belirtilmiştir.
• "Öfkeyle vurmak" insana veya canlı bir varlığa ait davranış özelliğini çağrıştırmaktadır.

Çözüm adımları:

1. Açıkça bulunan varlığı belirleyin: Rüzgâr cümlenin benzeyenidir.
2. Aktarılan niteliği bulun: Öfke, insanî bir duygu; öfkeyle vurmak ise bilinçli bir davranış çağrışımı taşır.
3. Gizli unsuru kontrol edin: İnsan veya saldıran canlı söylenmemiştir.
4. Türü belirleyin: Benzeyen söylenmiş, kendisine benzetilenin özelliği sezdirilmiştir.

Sonuç: Bu kullanım kapalı istiare olarak yorumlanabilir; aynı cümlede rüzgâra insan özelliği verildiği için teşhis yönü de bulunur.

Karşı örnek: "Askerler aslan gibiydi." cümlesinde askerler ve aslan birlikte bulunduğu, ayrıca "gibi" benzetme edatı kullanıldığı için temel sınıflandırma teşbihtir. Yalnızca benzetme duygusunun bulunması, cümleyi otomatik olarak istiare yapmaz.

Sık yapılan hatalar: istiare sorularında sınır durumları

1. Her mecazlı sözü istiare sanmak: Bir kelimenin gerçek anlamı dışında kullanılması, tek başına istiare kanıtı değildir. Benzetme ilişkisi ve gizlenen unsur gösterilmelidir.

2. Teşbihi istiare olarak işaretlemek: "Çocuk kuş gibi hafifti" cümlesinde hem çocuk hem kuş açıktır. Bu yapı istiareden çok teşbihtir.

3. "Gibi" kelimesini görmezden gelmek: "Sel gibi akıyordu" ifadesinde benzetme edatı açıkça yer alır. Soru, istiare arıyorsa iki ana unsurun durumunu ayrıca incelemek gerekir.

4. Açık istiarede benzeyeni aramamak: "Aslan geldi" dendiğinde gerçek hayvan mı yoksa cesur kişi mi anlatılıyor, bağlamdan kontrol edilmelidir. Bağlam gerçek hayvanı gösteriyorsa istiare yoktur.

5. Kapalı istiare ile teşhisi birbirinden tamamen koparmak: Cansız varlığa insan özelliği vermek çoğu kez teşhis niteliği taşır; fakat aynı aktarım, gizli bir benzetilen üzerinden kapalı istiare olarak da açıklanabilir. Sorunun istediği kavramın tanımına göre değerlendirme yapılmalıdır.

6. Kaynak dizedeki her ifadeyi otomatik olarak istiare saymak: Örneğin "Kükremiş sel gibiyim" sözünde "gibi" bulunduğu için ifade, istiarenin yanı sıra değil, öncelikle teşbih ölçütüyle ele alınmalıdır. Dizeyi bağlamından koparmamak gerekir.

7. Yalnızca sözcüğe bakmak: "Güneş" kelimesi bir cümlede gök cismi, başka bir cümlede umut veya insan yerine kullanılabilir. Sonuç, kelimenin sözlük anlamından değil, cümledeki görevinden çıkarılır.