Tekrir Nedir? Yineleme Sanatını Örneklerle Anlama Rehberi

Tekriri belirleyen üç ölçüt: yineleme, bilinç ve işlev

Tekrir için üç unsur birlikte değerlendirilmelidir. Birinci unsur, aynı sözcüğün veya söz grubunun metin içinde birden fazla kullanılmasıdır. Tekrar, aynı dize içinde, art arda gelen cümlelerde ya da birbirini izleyen ifadelerde görülebilir. Örneğin "Gitme, gitme, kal bu şehirde!" cümlesinde "gitme" sözcüğü iki kez kullanılmıştır.

İkinci unsur bilinçli kullanımdır. Edebî sanat, rastlantısal bir yineleme değil, anlatıcının veya şairin seçtiği bir anlatım yoludur. Sözcüğün ikinci kez kullanılması, ilk kullanımın etkisini artıracak biçimde metne yerleşmelidir. Üçüncü unsur ise işlevdir. Tekrar; anlamı pekiştirmeli, belirli bir duyguyu yoğunlaştırmalı, ritim oluşturmalı veya okuyucunun dikkatini çekmelidir.

Bu üç ölçütten biri eksikse değerlendirme dikkatle yapılmalıdır. Bir metinde aynı kelimenin farklı cümlelerde geçmesi, sırf kelime tekrarlandığı için otomatik olarak tekrir sayılmaz. Örneğin bir paragrafta konu gereği aynı isim birkaç kez kullanılabilir; fakat bu kullanım özel bir vurgu ya da estetik düzen taşımıyorsa tekrir olarak yorumlanmamalıdır.

Tekririn kısa karar kuralı şöyle kurulabilir: Tekrarlanan ifade + bilinçli anlatım tercihi + belirgin vurgu, duygu veya ritim etkisi varsa tekrir vardır. Bu nedenle sorularda yalnızca "hangi kelime tekrar edilmiş?" sorusuna değil, "bu tekrar metinde ne işe yarıyor?" sorusuna da cevap aranmalıdır.

Aynı kelime neden yeniden söylenir: tekririn metindeki görevleri

Tekririn ilk görevi anlamı güçlendirmektir. Bir kavramın yinelenmesi, onun metin açısından önemli olduğunu gösterir. "Ey varlığı var eden var!" örneğinde birebir yinelenen "var" sözcüğü, varlık kavramını öne çıkarır. "Varlığı" ise aynı kökten gelen farklı bir sözcüktür ve ayrıca tekrir kanıtı sayılmaz. Buradaki etki yalnızca kelime sayısının artmasından değil, tekrarın anlam merkezini belirlemesinden doğar.

İkinci görev, duygusal yoğunluk oluşturmaktır. "Gitme, gitme!" ifadesi, sade bir ayrılık bildiriminden daha güçlüdür. İkinci "gitme", konuşanın isteğini, çaresizliğini veya ısrarını belirginleştirir. Ancak hangi duygunun öne çıktığı, tek başına tekrarın kendisinden değil, cümlenin ve metnin bağlamından anlaşılır. Aynı sözcük sevinç, öfke, korku, özlem veya yalvarma duygusuyla kullanılabilir.

Üçüncü görev ritim ve ahenk sağlamaktır. Özellikle şiirde düzenli ya da dikkat çekici yinelemeler, dizelerin ses akışını belirginleştirir. Okur, tekrar edilen kelimeyi bir tür ses durağı veya vurgu noktası olarak algılayabilir. Bu etki, şiirin okunmasını ve dinlenmesini de kolaylaştırabilir; fakat her ritmik tekrarın aynı duyguyu oluşturduğu söylenemez.

Dördüncü görev, belirli bir düşünceyi hatırlanabilir kılmaktır. Tekrarlanan söz, metnin ana mesajı çevresinde bir odak oluşturur. Hitabet veya ikna amaçlı anlatımlarda da anahtar bir kelimenin yinelemesi, dinleyicinin dikkatini aynı düşünceye yöneltebilir. Yine de bu kullanımın etkisi, tekrarın metindeki yerine ve bağlamına bağlıdır; yalnızca çok sayıda tekrar yapılması metni otomatik olarak daha etkili hâle getirmez.

Şiirde ve düzyazıda tekririn görünüş biçimleri

Şiirde tekrir çoğunlukla ses, ritim ve duygu yoğunluğu ile birlikte fark edilir. Aynı sözcüğün bir dize içinde iki kez kullanılması, dizeye doğrudan vurgu kazandırabilir. Bir söz grubunun art arda gelen dizelerde yinelenmesi ise şiirin belirli bir düşünce veya duygu etrafında kurulmasını sağlayabilir. Şiir incelemesinde tekrar edilen sözcüğün yalnızca anlamına değil, dize içindeki konumuna ve çevresindeki sözlere de bakılmalıdır.

Düzyazıda tekrir; anlatıcının ısrarını, karakterin ruh hâlini veya anlatının ana fikrini öne çıkarabilir. Bir romanda karakterin aynı sözü tekrarlaması, onun heyecanlı, kararsız, korkmuş ya da ısrarcı olduğunu düşündürebilir. Bir denemede aynı kavramın bilinçli biçimde yinelenmesi, yazarın düşünsel odağını belirleyebilir. Ancak düzyazıda kelime tekrarları, şiirdeki kadar görünür bir ritim oluşturmayabilir; bu nedenle işlevi bağlamdan çıkarılmalıdır.

Tekririn biçimi yalnızca art arda iki aynı kelimenin bulunmasıyla sınırlı düşünülmemelidir. Bir söz grubunun yinelenmesi de aynı işlevi taşıyabilir. Örneğin "Bu şehirde kaldı anılarım, bu şehirde kaldı sesin" cümlesinde tekrar edilen söz grubu, mekânı ve o mekânla bağlantılı hatırayı öne çıkarır. Burada değerlendirme yapılırken tekrarın birebir aynı sözcüklerden mi, yoksa aynı söz grubundan mı oluştuğu belirlenir; ardından anlatıma kattığı vurgu açıklanır.

Bununla birlikte, tekrarın biçimi ile başka ses veya yapı düzenlerini birbirine karıştırmamak gerekir. Bir metindeki benzer sesler, uyak veya ölçü unsurları olabilir; tekrirde ise incelemenin merkezinde aynı sözcüğün ya da söz grubunun bilinçli yinelenmesi bulunur.

Tekriri bulmak için uygulanacak dört aşamalı yöntem

Bir soruda tekrir aranırken aşağıdaki sıra izlenebilir:

1. Tekrarlanan birimi belirleyin. Aynı sözcük mü, aynı söz grubu mu, yoksa yalnızca benzer sesler mi tekrar ediyor? Önce bu ayrım yapılmalıdır.

2. Tekrarın yerini inceleyin. Sözcük art arda mı kullanılmış, aynı cümlede mi yinelenmiş, yoksa birbirini izleyen dizelerde mi geçmiştir? Yakın konumda bulunması çoğu zaman vurguyu görünür kılar; fakat uzak kullanımlarda da bağlam içinde bilinçli bir odak kurulabilir.

3. Tekrarın amacını sorun. Bu kullanım anlamı mı pekiştiriyor, bir duyguyu mu yoğunlaştırıyor, ritim mi oluşturuyor, yoksa dikkat çekme ve ikna amacı mı taşıyor? İşlev bulunamıyorsa tekrir yorumu zayıflar.

4. Diğer seçenekleri eleyin. Bir benzetme ilişkisi varsa teşbih, benzetme unsurlarından biri gizlenmişse istiare, anlam aktarımı varsa mecaz veya mecaz-ı mürsel, gerçek anlamla birlikte başka bir anlam kastediliyorsa kinaye gündeme gelebilir. Bir sözcüğün tekrarlanması bu sanatların varlığını tek başına ortadan kaldırmaz; fakat sorunun aradığı özellik tekrarın kendisiyse cevap tekrir olur.

Pratik bir sınav cümlesiyle karar verilebilir: "Aynı söz, belirli bir anlatım etkisi oluşturmak için yinelenmiş mi?" Cevap evetse tekrir olasılığı yüksektir. Sonrasında tekrarın hangi etkiyi oluşturduğu bir cümleyle açıklanmalıdır.

Tekrir ile benzetme ve anlam aktarmalarını ayırma

Tekrir, öncelikle bir yineleme sanatıdır; teşbih ise iki varlık veya kavram arasında ortak bir özellik bakımından benzerlik kurar. "Yüzü ay gibi parlaktı" cümlesinde temel ilişki, yüz ile ay arasındaki benzetmedir. Aynı cümlede bir kelime iki kez geçse bile soruda vurgulanan ilişki benzerlikse teşbih değerlendirilir. Bu nedenle sözcük tekrarını görmek kadar, cümlenin hangi ilişki üzerine kurulduğunu anlamak gerekir.

İstiarede benzetme yapılır; ancak benzetmenin unsurlarından biri açıkça söylenmez. "Bu sınıfın yıldızı yine kazandı" ifadesinde bir kişi, yıldız kavramıyla anılıyorsa anlam aktarımı ve benzetme ilişkisi önem kazanır. Tekrir sorusunda ise aynı sözcüğün bilinçli yinelenmesi ve bunun oluşturduğu vurgu aranır. İstiare hakkında daha ayrıntılı bilgi için istiare-egretileme bağlantısına bakılabilir.

Mecazda bir sözcük, temel anlamından uzaklaşarak başka bir anlamı karşılayabilir. Mecaz-ı mürselde benzetme amacı olmadan, aradaki ilişki yoluyla bir kavram başka bir kavramın yerine kullanılabilir. Kinayede ise sözün gerçek anlamı mümkün olmakla birlikte asıl anlatılmak istenen başka bir anlam bulunur. Bu sanatlar anlam ilişkisine dayanırken tekririn ayırt edici noktası, sözcük veya söz grubunun yinelenmesidir.

Teşhis ve intak da tekrirden farklı bir soru yöneltir. Teşhiste insan dışındaki varlıklara insan özelliği verilir; intakta bu varlıklar konuşturulur. Bir cümlede hem tekrar hem kişileştirme bulunabilir. Bu durumda hangi sanatın sorulduğu, seçeneklerdeki ipuçları ve cümlenin baskın anlatım özelliği üzerinden belirlenmelidir. Söz sanatlarını birlikte görmek için söz-sanatlari-nedir, teşhis-kisilestirme ve intak-konusturma bağlantıları incelenebilir.

Çözümlü örnekler: tekriri gerekçesiyle belirleme

Örnek 1 Verilen: "Gitme, gitme, kal bu şehirde!"

Çözüm adımları:

1. Tekrarlanan birimi bulun: "gitme" sözcüğü iki kez kullanılmıştır.
2. Kullanımın biçimine bakın: Sözcük aynı cümlede art arda yinelenmiştir.
3. İşlevi belirleyin: Tekrar, konuşanın ayrılık karşısındaki isteğini ve ısrarını artırır. Cümle, tek bir "gitme" ifadesine göre daha yoğun bir yalvarma etkisi oluşturur.
4. Sonucu yazın: Aynı sözcük, duygusal yoğunluğu ve vurguyu artırmak amacıyla yinelendiği için bu kullanım tekrirdir.

Sonuç: "Gitme" sözcüğünün iki kez kullanılması, yalnızca bilgi tekrarı değildir; kalma isteğini ve çaresizliği öne çıkaran bilinçli bir yinelemedir.

Örnek 2 Verilen: "Ey varlığı var eden var!"

Çözüm adımları:

1. Dikkat çeken sözcüğü belirleyin: Tekrir, özellikle "var eden" ve sondaki "var" ifadelerinde yer alan "var" sözcüğünün yinelenmesiyle açıklanmalıdır. "Varlığı" ise aynı kökten gelen farklı bir sözcüktür ve ayrıca tekrir kanıtı sayılmamalıdır.
2. Etkiyi değerlendirin: Yinelenen "var" sözcüğü, varlık kavramına vurgu kazandırır ve sözün ses bakımından dikkat çekici olmasını sağlar.
3. İşlevi açıklayın: İfade, varlık fikrini merkeze alarak hem anlamı pekiştirir hem de ahenk oluşturur.
4. Sonucu yazın: Aynı "var" sözcüğünün bilinçli yinelenmesi, vurgulama ve ses etkisi oluşturduğu için tekrir özelliği gösterir.

Sonuç: Bu örnekte tekrir, birebir yinelenen "var" sözcüğünün oluşturduğu vurgu üzerinden değerlendirilmelidir. "Varlığı" ise aynı kökten gelen farklı bir sözcük olduğundan tekrir kanıtı değildir.