Amerikada bulunan Old Faithful adlı gayzerin püskürme anı.

Kaynaç (veya gayzer), düzenli veya düzensiz aralıklarla, suları yukarı doğru fışkırarak patlama yapan bir sıcak su kaynağı. Kelime kökeni İzlandaca olup, buradaki bir kaynaç olan gjósa (türkçe, patlak verme) kelimesinden türemiştir.

Sıcak su kaynakları, volkanik ve fay hatlarının yoğun olduğu bölgelerde görülür. Bu nedenle kutuplara yakın bir bölge olmasına rağman İzlanda’da birçok gayzer ve sıcak su kaynağı bulunmaktadır. Sıcak su belirli bir yerde kaynama sıcaklığına kadar ısınınca bir süre sonra ortamda oluşan basınç sebebiyle bir patlama yapar yeryüzüne fışkırarak çıkar.

Oluşumu

Yağmur veya kar suları küçük çatlaklar boyunca yeryüzünden metrelerce aşağıya kadar sızar. Sızan su, yer altındaki mağaralarda birikir ve buralarda su 300°C’den fazla bir sıcaklığa ulaşsa da, o derinlikte kayaların ve daha üstte bulunan suların oluşturduğu çok yüksek basınçtan dolayı gaz halde bulunmaz. Bu aşırı sıcaklıktaki su, bulduğu açıklıklardan yukarıya doğru hareket etmeye başlar, üzerindeki basıncın da azalmaya başlamasıyla birlikte su daha düşük sıcaklıklarda kaynamaya başlar. Basınç azalması çok hızlı gerçekleşirse kaynamakta olan su yeryüzünde buhar olarak açığa çıkar ve bu durum gayzer püskürmesine neden olur. Eğer basınç birden değil de yavaşça azalırsa, veya suyun yeryüzüne ulaştığı sıcaklık yeterince genişse, su yeryüzünde ılıca veya kaynarca adı verilen sıcak su kaynaklarını oluşturur.

Kaynarcadan farklı olarak gayzerlerde sıcak suyun çıktığı yarığın özellikle yeryüzüne yakın olan kısımlarında daralmalar gözlenir. Bu dar kısmın üstünde kalan su bir kapak gibi alttaki sıcak suya basınç uygulamaya devam eder.Sıcak suyun basıncı çok arttığında gayzer püskürür ve üstünde kapak gibi duran suyu iter. Suyun yeryüzüne doğru ilerlediği yarık ne kadar darsa gayzer de o kadar yükseğe püskürür.

Döngü

Gayzer püskürdükten sonra yer altında boşalan mağara, etrafında bulunan daha soğuk su ile dolmaya başlar ve tekrar gayzer püskürmesi ile son bulacak döngü bir kez daha başlamış olur. Bazen bu püskürmelere neden olan yarıklar tıkandığı için suyun yukarı doğru hareketi kesilebilir, ancak yer sarsıntılarıyla tıkanan bölgeler tekrar açılır. Gayzer püskürmelerinde depremler, insan müdahaleleri ve gayzer yolunda biriken mineraller nedeniyle değişimler olabilir.

Püsküren suyun yapısı

Gayzerlerin püskürttüğü suyun içerisinde farklı kimyasal maddeler bulunur. Suyun ilerlediği yoldaki yapıya göre; silisyum dioksit (SiO2), kalsiyum karbonat (CaCO3), arsenik (As), cıva (Hg), karbondioksit (CO2), hidrojen sülfür(H2S) ve başka kimyasal maddeler bulunabilir.

Dünya’nın dört bir yanına dağılmış olan 1000 kadar gayzerin yaklaşık yarısı Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Yellow Stone Milli Parkı’nda bulunmaktadır. Tüm gayzerler arasında en bilineni ise bu parkın içindeki Old Faithful’dur. Yine aynı park içinde yer alan Steamboat isimli gayzer ise yaklaşık 100 m ile şu an için en yükseğe su püskürten gayzerdir. Gayzerlere Rusya, Şili, Yeni Zelanda ve İzlanda’da sıkça rastlanır. Türkiye’de ise gayzer bulunmamaktadır.