Kıyas (Tasım) Nedir? Öncül, Orta Terim ve Geçerlilik

İki öncülden sonuca: Kıyasın üç parçalı iskeleti

Klasik kıyas, iki öncül ve bir sonuçtan oluşur. Öncüller, sonucu destekleyen başlangıç önermeleridir. Sonuç ise bu öncüller arasındaki ilişki kurulduktan sonra elde edilen önermedir.

Örnek:

• Büyük öncül: Bütün memeliler akciğerleriyle solunum yapar.
• Küçük öncül: Yunuslar memelidir.
• Sonuç: O hâlde yunuslar akciğerleriyle solunum yapar.

Büyük öncül, genellikle daha kapsamlı sınıfı ve bu sınıfa ait bir özelliği bildirir. Küçük öncül, incelenen varlığın veya nesnenin bu sınıfa ait olduğunu belirtir. Sonuç, küçük öncüldeki varlığı büyük öncüldeki özellikle ilişkilendirir.

Bu yapıdaki üç terim şunlardır:

1. Büyük terim: Sonuçta yüklem olan terimdir. Örnekte akciğerleriyle solunum yapan ifadesidir.
2. Küçük terim: Sonuçta özne olan terimdir. Örnekte yunuslar ifadesidir.
3. Orta terim: İki öncülde bulunmasına rağmen sonuçta yer almayan ve diğer iki terim arasında köprü kuran terimdir. Örnekte memeliler terimidir.

Orta terimi bulmak için önce sonucu yazmak yararlıdır. Sonuçta bulunmayan, fakat her iki öncülde ortak olarak geçen terim orta terimdir. Orta terim sonucu tek başına üretmez; küçük terimi büyük terime bağlayan sınıflandırma ilişkisini sağlar.

Büyük terim, küçük terim ve orta terim nasıl izlenir?

Kıyas çözümünde en sık yapılan işlem, öncülleri verili sırayla okumak ve terimlerin görevlerini karıştırmaktır. Bu nedenle önce sonuçtaki iki terimi belirlemek gerekir. Sonucun öznesi küçük terim, yüklemi büyük terimdir. Geriye kalan ve iki öncülde ortak bulunan terim orta terimdir.

Şu örneği inceleyelim:

• Bütün metaller elektrik iletir.
• Bakır bir metaldir.
• O hâlde bakır elektrik iletir.

Sonuçta bakır küçük terimdir; çünkü sonuç cümlesinin öznesidir. Elektrik iletir büyük terimdir; çünkü sonuçta yüklem görevindedir. Metaller ise iki öncülde bulunur, fakat sonuçta bulunmaz. Bu nedenle orta terimdir.

Burada orta terimin işlevi, bakırı doğrudan elektrik iletir özelliğine bağlamak değil, bakırın metaller sınıfına ait olduğunu göstermektir. Büyük öncül de metaller sınıfının ilgili özelliğini verir. Böylece sınıfa üyelik ile sınıfa ait özellik arasında bir aktarım kurulmuş olur.

Bir terimin aynı kelimeyle yazılması da tek başına yeterli değildir. Terim, iki öncülde aynı anlam ve kapsamda kullanılmalıdır. Örneğin bir öncülde sınıf adı, diğerinde mecaz anlam kullanılan aynı sözcük varsa biçimsel benzerlik gerçek bir orta terim ilişkisi oluşturmaz. Bu durum, anlamın kaydırılması yoluyla yapılan bir mantık hatasına yol açabilir.

Geçerli kıyas ile doğru öncüllü kıyas arasındaki fark

Kıyas değerlendirilirken iki ayrı soru sorulur: Çıkarım biçimi geçerli mi ve öncüller gerçek durumla uyumlu mu? Geçerlilik, öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun onlardan zorunlu olarak çıkıp çıkmadığıyla ilgilidir. Doğruluk ise tek tek önermelerin gerçeğe uygun olup olmadığıyla ilgilidir.

Örneğin şu biçim geçerlidir:

• Bütün A'lar B'dir.
• C, A'dır.
• O hâlde C, B'dir.

Ancak burada A, B ve C'nin neyi temsil ettiği bilinmediği için öncüllerin gerçek olup olmadığı ayrıca araştırılmalıdır. Biçim geçerli olsa bile öncüllerden biri yanlışsa, ortaya çıkan kıyas sağlam veya doğru temellendirilmiş sayılmaz. Buna karşılık sonuç tesadüfen doğru çıkabilir; bu durum çıkarımın geçerli olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Bu ayrımı şu şekilde özetleyebiliriz:

• Geçerlilik: Mantıksal biçimin sonucu zorunlu kılmasıdır.
• Doğruluk: Bir önermenin olgulara uygun olmasıdır.
• Sağlamlık: Geçerli bir biçimle kurulmuş ve doğru öncüllere dayanan kıyastır.

Klasik kıyas çalışırken hedef yalnızca doğru bir sonuca ulaşmak değildir. Sonucun öncüllerden hangi mantıksal yolla çıktığını göstermek gerekir. Bir kişi doğru sonuca yanlış bir akıl yürütmeyle ulaşabilir. Bu durumda sonuç doğru olsa da kullanılan kıyas geçerli olmayabilir.

Olumlu-olumsuz ve tümel-tikel önermeler sonucu nasıl değiştirir?

Kategorik kıyaslarda önermelerin kapsamı ve niteliği önemlidir. Bir önerme tümel olduğunda bir sınıfın tamamı hakkında konuşur; tikel olduğunda sınıfın yalnızca bir bölümünü bildirir. Olumlu önerme bir ilişkinin kurulduğunu, olumsuz önerme ise ilişkinin reddedildiğini ifade eder.

Örnek olarak şu ayrımlara bakılabilir:

• Tümel olumlu: Bütün kuşlar canlıdır.
• Tümel olumsuz: Hiçbir kuş memeli değildir.
• Tikel olumlu: Bazı kuşlar uçamaz.
• Tikel olumsuz: Bazı kuşlar gece aktif değildir.

Bu ayrımlar, sonucun kapsamını belirler. Tikel bir öncülden bütün sınıf hakkında sonuç çıkarmak genellikle desteklenmeyen bir genişletmedir. Örneğin bazı öğrencilerin düzenli çalışması, bütün öğrencilerin düzenli çalıştığı sonucunu vermez. Benzer şekilde, bir sınıfa ait olmanın sınıfın her özelliğini taşıma anlamına gelip gelmediği de önermenin içeriğine bağlıdır.

Orta terim de öncüllerde yeterli biçimde ele alınmalıdır. Orta terim hiçbir öncülde sınıfın ilgili kapsamını gerçekten bağlamıyorsa, iki öncül arasında yalnızca yüzeysel bir ortaklık kalır. Ayrıca bir terim sonuçta öncüllerdekinden daha geniş bir anlamla kullanılırsa kapsamın izinsiz genişletilmesi ortaya çıkar. Bu nedenle kıyas çözerken tümel-tikel ve olumlu-olumsuz niteliği, terimlerin cümledeki görevleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Kıyas, tümevarım ve olasılıklı tahminden neden farklıdır?

Kıyas, genellikle genel bir önermeden özel duruma zorunlu sonuç aktarılmasıyla açıklanır. Bu yönüyle tümevarımdan ayrılır. Tümevarımda tek tek gözlemlerden veya örneklerden daha genel bir sonuca ulaşılır; bu sonuç güçlü olabilir, fakat gözlemlerin sayısı ve niteliği ne olursa olsun mantıksal olarak aynı zorunluluk düzeyine sahip olmayabilir.

Örneğin beş farklı kuğunun beyaz olduğunu gözlemleyip bütün kuğuların beyaz olduğu sonucuna ulaşmak tümevarımsal bir genellemedir. Kıyas yapısında ise zaten kabul edilen genel bir önermeden belirli bir örneğe geçilir:

• Bütün kuğular beyazdır.
• Bu kuş bir kuğudur.
• O hâlde bu kuş beyazdır.

İlk iki öncül doğru kabul edilirse bu biçimde sonuç zorunlu çıkar; fakat ilk genel öncülün gerçek dünyada doğru olup olmadığı ayrıca incelenmelidir.

Günlük dildeki tahminler de kıyasla karıştırılabilir. Hava basıncının düşmesi, bulutların yoğunlaşması ve geçmiş gözlemler yağmur ihtimalini artırabilir; ancak bu, biçimsel bir kıyasın zorunlu sonucu olmayabilir. Bir çıkarımın içinde yüzde, ihtimal, eğilim veya deneysel tahmin varsa, onu doğrudan kategorik kıyas olarak adlandırmak doğru değildir.

Çözümlü örnekler: terimleri bulma ve biçimi sınama

Örnek 1 — Verilenler:

• Bütün gezegenler Güneş'in etrafında dolanır.
• Dünya bir gezegendir.
• O hâlde Dünya, Güneş'in etrafında dolanır.

Çözüm adımları:

1. Sonucu ayırın: Sonuç, Dünya'nın Güneş'in etrafında dolandığını söyler.
2. Küçük terimi bulun: Sonuçtaki özne Dünya'dır; küçük terim budur.
3. Büyük terimi bulun: Sonuçtaki yüklem Güneş'in etrafında dolanır ifadesidir; büyük terim budur.
4. Orta terimi bulun: Her iki öncülde ortak olup sonuçta bulunmayan terim gezegenlerdir.
5. İlişkiyi kontrol edin: Küçük öncül Dünya'yı gezegenler sınıfına yerleştirir. Büyük öncül bu sınıfın özelliğini bildirir. Bu nedenle sonuç biçimsel olarak öncüllerden çıkar.
6. Doğruluk kontrolü yapın: Biçimsel geçerlilikten ayrı olarak, öncüllerin bilimsel doğruluğu da değerlendirilir. Bu örnekte kullanılan öncüller, verilen içerik bakımından sonucu desteklemektedir.

Sonuç: Küçük terim Dünya, büyük terim Güneş'in etrafında dolanır, orta terim gezegenlerdir. Kıyasın gücü, Dünya ile sonuç arasındaki bağlantının orta terim üzerinden kurulmasından gelir.

Örnek 2 — Hatalı genişletmeyi fark etme:

• Bazı kitaplar klasiktir.
• Bu eser bir kitaptır.
• O hâlde bu eser klasiktir.

Çözüm adımları:

1. İlk öncül yalnızca bazı kitapların klasik olduğunu bildirir.
2. İkinci öncül, bu eserin kitap olduğunu söyler; fakat eserin hangi alt kümeye ait olduğunu belirtmez.
3. Sonuç, bu eserin klasik olduğunu ileri sürerek ilk öncüldeki tikel bilgiyi tek bir kitaba aktarmaktadır.
4. Bazı kitapların klasik olması, verilen eserin de klasik olduğunu zorunlu kılmaz.

Sonuç: Bu çıkarımda sonuç doğru olabilir, fakat verilen iki öncülden zorunlu olarak çıkmaz. Sorun, tikel bir önermenin belirli bir nesneye kanıt sunmadan uygulanmasıdır. Kıyas çözümünde yalnızca ortak kelimelere değil, önermelerin kapsamına da bakılmalıdır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Geçerliliği doğruluk sanmak: Geçerli biçim, öncüllerin gerçek olduğunu göstermez. Biçimsel yapı ile olgusal doğruluk ayrı ayrı incelenmelidir.

2. Sonucu öncülden daha geniş kurmak: Bazı A'ların B olması, bütün A'ların B olduğu anlamına gelmez. Tikel ifadelerden tümel sonuç çıkarırken ayrıca gerekçe gerekir.

3. Orta terimi sonuçta aramak: Orta terim iki öncülde bulunur, fakat sonuçta yer almaz. Sonuçta bulunan terimler büyük ve küçük terimlerdir.

4. Orta terimi anlam değiştirerek kullanmak: Aynı sözcüğün iki öncülde farklı anlamlara gelmesi gerçek bir bağlantı kurmaz. Bu, sözcük anlamının kaydırılmasıdır.

5. Her iki öncülün de genel olmasını yeterli görmek: İki genel cümle yan yana getirildiğinde sonuç otomatik olarak oluşmaz. Terimlerin birbirine nasıl bağlandığı ve kapsamlarının korunup korunmadığı kontrol edilmelidir.

6. Kıyas ile her türlü çıkarımı eşitlemek: Kıyas, çıkarımın özel bir biçimidir. Olasılık hesabı, benzetme, tümevarım ve neden-sonuç tahmini aynı kategoriye konulmamalıdır.

7. Sonuç doğruysa akıl yürütmeyi doğru saymak: Bir sonuç, bağımsız bir nedenle doğru olabilir. Mantık, sonucun doğruluğunun yanında o sonuca götüren geçişin zorunlu olup olmadığını da sorar.

8. Tutarlılık ile geçerliliği karıştırmak: Tutarlılık, ifadeler veya inançlar arasında çelişki bulunmamasıyla ilgilidir. Geçerlilik ise belirli öncüllerden belirli bir sonucun mantıksal olarak çıkmasıdır. İki kavram ilişkili olsa da aynı ölçütü anlatmaz.