Tutarlılık Nedir? Mantıkta, Felsefede ve Günlük Hayatta Nasıl Ölçülür?

Tutarlılık testinin ölçtüğü şey: İç çelişki var mı?

Tutarlılık, birden fazla önerme, inanç, kural veya davranışın birlikte değerlendirildiğinde birbirini mantıksal olarak dışlamaması durumudur. Bir önermeler kümesinin tutarlı olması için bu önermelerin aynı anda doğru olabileceği en az bir durum bulunmalıdır. Buradaki ölçüt, ifadelerin gerçekten doğru olup olmadığı değil, birlikte kabul edildiklerinde zorunlu bir çelişki doğurup doğurmadıklarıdır.

Örneğin "Bütün öğrenciler sınava girdi" ve "Ayşe öğrencidir" önermeleri tek başına bir çelişki oluşturmaz. Bu iki ifade birlikte doğru olabilir. Buna karşılık "Ayşe sınava girdi" ve "Ayşe sınava girmedi" önermeleri, aynı zaman, aynı sınav ve aynı anlam korunuyorsa birbirini dışlar. İkinci ifade birincinin doğrudan olumsuzudur; bu nedenle ikisinin aynı anda doğru olması mümkün değildir.

Tutarlılık değerlendirmesinde bağlam önemlidir. "Ali bugün evdedir" ve "Ali bugün okulda değildir" ifadeleri, okul dışında başka bir yerde bulunma ihtimali olduğu için çelişki oluşturmayabilir. Fakat "Ali bugün evdedir" ile "Ali bugün evde değildir" aynı kişi, aynı zaman ve aynı anlam bakımından ele alındığında çelişki söz konusudur. Bu nedenle bir ifadeyi tutarsız ilan etmeden önce zaman, kişi, kapsam ve kullanılan kavramların anlamı aynı mı diye sorulmalıdır.

Tutarlılık yalnızca iki cümleyi karşılaştırmakla sınırlı değildir. Üç veya daha fazla önerme bir araya geldiğinde çelişki, tek tek çiftlerde görünmeyebilir. Örneğin "A, B'den büyüktür", "B, C'den büyüktür" ve "C, A'dan büyüktür" önermeleri birlikte ele alındığında döngüsel bir uyumsuzluk ortaya çıkar. Dolayısıyla tutarlılık kontrolü, parçaların yanı sıra bütün sistemi de incelemeyi gerektirir.

Çelişki, doğruluk ve geçerlilik neden aynı kavram değildir?

Tutarlılık ile çelişki arasındaki ilişki doğrudandır: Çelişki, birlikte doğru olması mümkün olmayan ifadelerin aynı sistemde kabul edilmesidir; tutarsızlık ise böyle bir çelişkinin bulunmasıdır. Ancak tutarlılık, doğrulukla özdeş değildir. Kendi içinde çelişmeyen bir kurgu hikâyesi tutarlı olabilir, fakat bu durum hikâyedeki olayların gerçek dünyada yaşandığını göstermez.

Klasik ve olgusal önermeler bakımından doğruluk, önermenin gerçek durumla veya ilgili modeldeki durumla uyuşması olarak açıklanabilir. Bununla birlikte felsefede doğruluk için karşılık, tutarlılık ve pragmatik gibi farklı yaklaşımlar da bulunur; dolayısıyla doğruluğun tek ve tartışmasız bir tanımı olduğu söylenemez. "Ankara Türkiye'nin başkentidir" önermesi, karşılık yaklaşımında dış dünyadaki bir duruma gönderme yapar. Tutarlılık ise bu tür bir önermenin başka önermelerle çatışıp çatışmadığını inceler. Bir bilgi kümesi dış gerçeklikle uyuşmayabilir, ancak kendi içinde yine de tutarlı olabilir. Bu yüzden yalnızca "Çelişki yok" sonucundan "İfade doğrudur" sonucu çıkarılamaz.

Geçerlilik de farklı bir ölçüttür. Bir argümanın geçerli olması, öncüller doğru kabul edildiğinde sonucun zorunlu olarak çıkmasıdır. Tutarlılık ise öncüllerin veya bütün önermeler kümesinin birlikte doğru olabilmesini sorgular. Geçerli bir akıl yürütmenin öncülleri gerçekte yanlış olabilir; bu durumda akıl yürütme biçimsel olarak geçerli, fakat sağlam olmayabilir. Benzer biçimde, önermeler kümesi tutarlı olsa bile bu önermeler arasında sonucu zorunlu kılan bir bağlantı bulunmayabilir.

Bu ayrımı şu kısa şema ile hatırlayabilirsiniz:

• Tutarlılık: Önermeler birbirini dışlıyor mu?
• Doğruluk: Klasik ve olgusal önermeler bakımından önerme gerçek durumla veya ilgili modelle uyuşuyor mu? Felsefede bunun karşılık, tutarlılık ve pragmatik gibi farklı açıklamaları bulunabilir.
• Geçerlilik: Sonuç, öncüllerden zorunlu olarak çıkıyor mu?
• Sağlamlık: Argüman hem geçerli mi hem de öncülleri doğru mu?

Felsefede bir görüşü değerlendirirken bu dört soruyu birbirine karıştırmamak gerekir. İç çelişki taşıyan bir sistem savunulmasını zorlaştırır; fakat çelişki bulunmaması da sistemin dış gerçekliği açıkladığını tek başına kanıtlamaz.

Önermeler kümesinde tutarlılık nasıl adım adım sınanır?

Mantıksal bir tutarlılık incelemesi için önce ifadeleri açık ve sınırları belli önermelere dönüştürmek gerekir. Emir, soru ve belirsiz değerlendirmeler doğrudan doğru-yanlış değeri taşımayabileceğinden, bunlar önerme gibi kullanılmadan önce anlam bakımından netleştirilmelidir.

İzlenebilecek yol şöyledir:

1. İncelenecek önermeleri ayırın. Her cümlenin kişi, zaman ve kapsamını belirleyin.
2. Doğrudan olumsuz çiftleri arayın. "P" ile "P değil" biçimindeki ifadeler aynı koşullarda birlikte kabul ediliyorsa çelişki vardır.
3. Kapsam bildiren sözcüklere dikkat edin. "Bütün", "hiçbir", "bazı" ve "en az bir" ifadeleri aynı anlama gelmez.
4. Önermeleri birlikte doğru kılabilecek bir durum tasarlamaya çalışın. Böyle bir durum bulunabiliyorsa küme tutarlı olabilir.
5. Üçlü veya daha geniş ilişkileri kontrol edin. Çelişki bazen tek tek cümlelerde değil, cümlelerin birlikte doğurduğu sonuçta ortaya çıkar.
6. Sonucu sınırlı ifade edin. "Bu küme tutarsızdır" demek, o kümede zorunlu çelişki bulunduğunu söyler; "bu ifadeler yanlıştır" demek ise ayrıca doğruluk incelemesi gerektirir.

Klasik mantıkta çelişmezlik ilkesi, aynı şeyin aynı bakımdan hem kendisi hem de kendisi olmayan olamayacağını ifade eder. Bu ilke, tutarlılık kontrolünün temel dayanaklarından biridir. Bununla birlikte günlük dilde aynı kelime farklı anlamlarda kullanılıyorsa görünürdeki çelişki gerçek bir mantıksal çelişki olmayabilir. Örneğin "hafif" sözcüğü bir cümlede ağırlığı, başka bir cümlede şiddeti anlatıyorsa, önce anlam belirsizliği giderilmelidir.

Tutarlılık incelemesinde "aynı anda" ve "aynı bakımdan" koşulları önemlidir. Bir öğrencinin "Dün derse girdim" ve "Bugün derse girmedim" demesi tutarsız değildir; zaman farklıdır. Aynı öğrencinin aynı ders ve aynı gün için hem girdiğini hem girmediğini söylemesi ise doğrudan çelişki doğurur.

Felsefi bir görüşte kavram ve sonuç zinciri nasıl korunur?

Felsefi bir sistem, tek bir cümleden değil; varlık, bilgi, ahlak veya siyaset gibi alanlarda birbirine bağlanan birçok iddiadan oluşabilir. Bu nedenle tutarlılık, yalnızca cümlelerin tek tek incelenmesini değil, kavramların metin boyunca aynı işlevde kullanılıp kullanılmadığını da gerektirir.

Bir düşünür "bilgi yalnızca deneyden elde edilir" ilkesini savunuyorsa, daha sonra deneyle ilişkilendirilmeyen bir kaynağı hiçbir ek gerekçe olmadan kesin bilgi kabul etmesi açıklama gerektirir. Bu durum doğrudan çelişki olabilir veya ilk cümlenin kapsamı daraltılarak giderilebilir. Örneğin ilk ifade "duyusal dünya hakkındaki bilgiler" ile sınırlandırılmışsa, farklı bir bilgi türü hakkındaki ikinci iddia artık aynı alanı hedeflemiyor olabilir.

Burada üç ayrı kontrol yapılmalıdır. İlk olarak kavramlar sabit mi kullanılmaktadır? "Özgürlük" bir yerde dış baskının olmaması, başka yerde kişinin kendi kararlarını verebilmesi anlamında kullanılıyorsa, iki kullanım arasındaki fark açıklanmalıdır. İkinci olarak temel ilke ile sonuç arasında bağlantı var mı? Bir sonuç, başlangıçtaki ilkelerden hiç çıkmıyorsa sistem tutarlı olsa bile gerekçelendirme eksik kalır. Üçüncü olarak savunulan ilke, onu savunan kişinin diğer iddialarıyla çatışıyor mu? Bir kişinin söylemi ile eylemi arasındaki uyumsuzluk, argümanın biçimsel çelişkisiyle aynı şey olmasa da güvenilirlik sorununa yol açabilir.

Bilgi kuramında tutarlılık kuramı, bir inancın diğer inançlarla uyumlu bir bütün oluşturmasını doğruluk değerlendirmesinde önemli görür. Ancak yalnızca bütünsel uyum, dış dünyayla uygunluğu garanti etmez. Bu nedenle felsefi bir görüşte hem iç tutarlılık hem de mümkün olduğunda deneyim, gözlem veya başka doğrulama ölçütleri ayrıca ele alınmalıdır.

Tutarlılık hukuk, bilim ve etik kararlarında neyi değiştirir?

Hukukta tutarlılık, benzer durumların benzer ölçütlerle değerlendirilmesi ve kuralların birbirini boşa düşürmemesi beklentisiyle ilişkilidir. Bir kuralın kapsamı açıkça belirlenmeden bir kişiye uygulanıp benzer koşuldaki başka kişiye uygulanmaması, yalnızca sonuç bakımından değil, kuralın yorumlanması bakımından da soru doğurur. Bununla birlikte hukuki kararların aynı olması gerektiği sonucu otomatik olarak çıkmaz; olayların ayrıntıları farklıysa farklı değerlendirme gerekebilir. Tutarlılık burada, farklılığın gerekçelendirilebilir olmasını gerektirir.

Bilimde bir teori veya açıklama, farklı gözlem ve deney sonuçlarıyla uyumlu olmalıdır. Bir gözlem mevcut açıklamayla uyuşmuyorsa, açıklamanın kapsamı, varsayımları veya verinin güvenilirliği yeniden incelenir. Tek bir uyumsuzluk, tek başına bütün teorinin yanlış olduğunu kanıtlamayabilir; fakat açıklanması gereken bir sorun oluşturur. Bilimsel tutarlılık bu nedenle verileri seçerek yok saymak değil, istisna görünen sonuçları da açıklama çabasını içerir.

Etikte ise kişinin savunduğu ilke ile benzer durumlarda uyguladığı ölçüt arasında uyum aranır. "Yalan söylemek yanlıştır" diyen bir kişinin kendi çıkarı için sürekli yalan söylemesi, söz ve eylem arasında tutarsızlık oluşturur. Fakat etik değerlendirmede koşullar da hesaba katılmalıdır: Bir davranışın ahlaki olarak değerlendirilmesi, yalnızca yüzeyde aynı görünen eyleme değil, niyete, koşula ve ilgili ilkenin nasıl tanımlandığına bağlı olabilir.

Bu alanların ortak noktası, tutarlılığın güven ve öngörülebilirlik sağlamasıdır. Yine de tutarlılık, kötü veya yanlış bir kuralı iyi hale getirmez. Adaletsiz bir ilkenin herkese aynı biçimde uygulanması, uygulamada tutarlılık yaratabilir; fakat ilkenin adil ya da doğru olduğu ayrıca tartışılmalıdır.

Günlük iletişimde tutarlılığı denetlemek için pratik sorular

Günlük hayatta tutarlılık kontrolü yapmak için karmaşık sembolik hesaplamalar gerekmeyebilir. Bir kişinin açıklamasını değerlendirirken şu sorular işe yarar: Aynı olaydan mı söz ediyor? Zaman ve kişi değişti mi? Kullandığı kelimeler aynı anlamda mı? Bir cümle, önceki cümlenin doğrudan tersini mi söylüyor? Verdiği kuralı benzer durumlarda kendisi de uyguluyor mu?

Bir anlatının bazı ayrıntılarının değişmesi her zaman mantıksal çelişki değildir. İnsanlar olayları eksik hatırlayabilir, yeni bilgi öğrenebilir veya önceki görüşünü gerekçeli biçimde değiştirebilir. Bu durumda "önceki iddia ile sonraki iddia neden farklılaştı?" sorusu sorulmalıdır. Açıklanmış ve gerekçelendirilmiş bir görüş değişikliği, açıklamasız bir çelişkiyle aynı değildir.

Tutarlılığı güvenilirlikle ilişkilendirmek yararlı olsa da, bir kişinin tek bir ifadesindeki hata bütün kişiliği hakkında kesin hüküm vermeye yetmez. Önce çelişkinin gerçekten aynı konuya ve aynı koşullara ait olup olmadığı, sonra da hatanın düzeltilip düzeltilmediği incelenmelidir. Böylece tutarlılık, başkalarını etiketlemek için değil, düşünceyi daha dikkatli kurmak için kullanılır.

Çözümlü örnekler: Önermelerden sonuca tutarlılık

Örnek 1: Doğrudan çelişkiyi bulma

Verilenler:

• P: "Deniz bugün toplantıya katıldı."
• Q: "Deniz bugün toplantıya katılmadı."

Çözüm adımları:

1. İki cümlede kişi aynıdır: Deniz.
2. Zaman aynıdır: bugün.
3. Eylem aynıdır: toplantıya katılma.
4. Q, P'nin doğrudan olumsuzudur.
5. Aynı olay ve aynı zaman bakımından hem P hem Q doğru olamayacağı için önermeler kümesi tutarsızdır.

Sonuç: Bu örnekte sorun, cümlelerden hangisinin gerçekte doğru olduğunun henüz bilinmemesi değildir. Bilinen nokta, iki cümlenin birlikte kabul edilemeyeceğidir. Gerçek durumu bulmak için ayrıca kanıt gerekir.

Örnek 2: Görünürde çelişkiyi bağlamla çözme

Verilenler:

• P: "Ece pazartesi günü derse girdi."
• Q: "Ece salı günü derse girmedi."

Çözüm adımları:

1. Kişi aynıdır: Ece.
2. Eylem benzerdir: derse girme.
3. Ancak zamanlar farklıdır: pazartesi ve salı.
4. Q, P'nin aynı koşullardaki olumsuzu değildir.
5. Bu iki önermenin birlikte doğru olabileceği bir durum vardır: Ece pazartesi derse girmiş, salı günü girmemiş olabilir.

Sonuç: Önermeler tutarlıdır. Burada yalnızca "girdi/girmedi" kelimelerine bakarak karar vermek hatalı olur; zaman koşulu sonucu değiştirir.

Örnek 3: Tutarlı öncüllerden geçerli sonuç çıkıyor mu?

Verilenler:

• Bütün memeliler omurgalıdır.
• Yunuslar memelidir.
• O hâlde yunuslar omurgalıdır.

Çözüm adımları:

1. İlk önerme bir sınıf ilişkisi kurar: memeli olan her şey omurgalıdır.
2. İkinci önerme yunusları memeli sınıfına yerleştirir.
3. Yunuslar ilk önermenin kapsamına girdiği için sonuç çıkar: yunuslar omurgalıdır.
4. Öncüller arasında doğrudan çelişki bulunmamaktadır.
5. Sonuç, öncüllerdeki sınıf ilişkisi izlenerek elde edildiğinden akıl yürütme geçerli bir kıyas biçimi sergiler.

Sonuç: Bu örnekte tutarlılık ve geçerlilik birlikte görülür; fakat kavramların anlamı veya öncüllerin dış dünyadaki doğruluğu ayrıca değerlendirilebilir. Bir argümanın tutarlı görünmesi, her olgusal öncülün otomatik olarak doğrulandığı anlamına gelmez.