Varoluşçuluk Nedir? Özgürlük, Seçim ve Anlam Arayışı

İnsan için “varoluş özden önce gelir” neyi değiştirir?

Varoluşçulukla ilişkilendirilen “varoluş özden önce gelir” düşüncesi, insan ile kullanım amacı önceden belirlenmiş bir nesne arasındaki farkı açıklamak için kullanılır. Bir sandalye, belirli bir kullanım amacı ve tasarım düşünülerek üretilir; nesnenin ne işe yarayacağı, onun ortaya çıkmasından önce belirlenmiştir. İnsan ise aynı türden hazır bir taslağa indirgenmez. Önce dünyaya gelir; daha sonra seçimleri, eylemleri ve deneyimleriyle nasıl biri olduğunu ortaya koyar.

Buradaki “öz”, kişinin değişmez bir kaderini veya doğuştan tamamlanmış kimliğini ifade eden bir açıklama olarak ele alınır. Varoluşçu yaklaşım, insanın kimliğinin yaşamdan önce bütünüyle belirlenmiş olduğunu kabul etmez. Bu nedenle kişi yalnızca “Ben zaten böyleyim” diyerek bütün davranışlarını açıklamaya çalıştığında, kendi seçimlerinin payını gözden kaçırabilir.

Ancak bu fikir, kişinin hiçbir sınırı olmadığı anlamına gelmez. İnsan geçmişini, bedenini, doğduğu toplumu veya karşılaştığı olayları her zaman seçemez. Varoluşçuluğun vurgusu daha dar ve daha somuttur: Kişi, içinde bulunduğu koşullara karşı nasıl davranacağını, hangi değeri benimseyeceğini ve hangi eylemin arkasında duracağını belirli ölçülerde seçer. Bu yüzden özgürlük ile koşulsuz güç aynı şey değildir. Özgürlük, çoğu durumda mevcut koşullar içinde bir tutum ve eylem seçme sorumluluğudur.

Özgürlük, sorumluluk ve varoluşsal kaygı arasındaki bağ

Varoluşçulukta özgürlük, yalnızca birden fazla seçenek arasından seçim yapabilmek şeklinde anlaşılmaz. Seçim yapan kişi, seçmediği olasılıkları da geride bırakır ve kararının sonuçlarıyla karşılaşır. Bu nedenle özgürlük, sorumluluğu beraberinde getirir. Kişi bir kararı ailesine, arkadaşlarına veya topluma atfetse bile kararın kendi yaşamındaki etkisini bütünüyle başkasına devredemez.

Bu sorumluluk duygusu varoluşsal kaygıya yol açabilir. Varoluşsal kaygı, belirli bir tehlikeye duyulan sıradan korkudan farklıdır. Korkuda genellikle belirli bir tehdit bulunur; örneğin sınavda başarısız olma korkusu belirli bir sonuca yöneliktir. Varoluşsal kaygıda ise kişi, hangi yolu seçeceğini, seçiminin yaşamını nasıl değiştireceğini ve kararını hangi temele dayandıracağını sorgular. Kaygı bu açıdan yalnızca ortadan kaldırılması gereken bir duygu değil, kişinin özgürlüğü ve sorumluluğuyla karşılaştığını gösteren bir deneyim olarak yorumlanabilir.

Yine de varoluşçuluk, her kaygıyı olumlu veya öğretici kabul etmez. Felsefi anlamdaki varoluşsal kaygı ile klinik düzeyde yoğunlaşan ruhsal sıkıntı aynı kavram değildir. Varoluşçuluk kişinin sorumluluk deneyimini açıklar; psikolojik bir tanı koymaz ve profesyonel desteğin yerine geçmez.

Karar kuralı şöyle özetlenebilir: Bir davranışın varoluşçu açıdan değerlendirilmesinde yalnızca “Ne seçtim?” sorusu değil, “Bu seçimi üstleniyor muyum, sonuçlarını kabul ediyor muyum ve eylemim benimsediğim değerlerle uyumlu mu?” soruları da sorulur.

Otantik yaşamak ile başkalarının beklentisine sığınmak

Otantiklik, kişinin kendi yaşamını başkalarının hazır beklentilerini düşünmeden tekrarlaması yerine, seçimlerinin farkında olarak yaşaması anlamında kullanılır. Otantik olmak, toplumdan tamamen kopmak veya her toplumsal değeri reddetmek değildir. Kişi başkalarının görüşlerini dinleyebilir; önemli olan, bu görüşleri sorgulamadan kendi kararının tek nedeni hâline getirmemesidir.

Örneğin bir öğrencinin bölüm seçerken yalnızca ailesinin saygınlık anlayışına uyması, fakat kendi ilgilerini ve sorumluluklarını hiç değerlendirmemesi, kararın kaynağını başkasına bırakma sorununu doğurabilir. Buna karşılık öğrencinin ailesinin kaygılarını dinleyip kendi yeteneklerini, ilgilerini ve seçimin olası sonuçlarını değerlendirmesi; ardından kararının arkasında durması daha otantik bir seçim olarak yorumlanabilir.

Otantiklik “İçimden ne geliyorsa onu yaparım” demek değildir. Anlık istek ile düşünülmüş bir değer tercihi aynı şey değildir. Varoluşçu bakışta kişi, eyleminin başkaları üzerindeki etkisini ve uzun vadeli sonuçlarını da dikkate alır. Bu nedenle otantik yaşam, keyfî davranma serbestisinden çok, kendi kararını bilinçli biçimde üstlenme çabasıdır.

Ayrıca otantiklik tek seferde kazanılan sabit bir kişilik özelliği değildir. İnsan farklı dönemlerde kararlarını yeniden değerlendirebilir. Bir seçimin sonuçlarını görmek, kişinin değerlerini değiştirmesine veya önceki kararını eleştirmesine yol açabilir. Önemli olan, değişimi de bilinçli bir sorumlulukla ele almaktır.

Anlam hazır bulunmazsa kişi onu nasıl kurar?

Varoluşçuluk, yaşamın anlamını herkes için aynı, dışarıdan verilmiş tek bir cevapla açıklama eğiliminde değildir. Özellikle Tanrıtanımaz varoluşçu yaklaşımda, Tanrı’nın yokluğu veya aşkın bir anlam kaynağının bulunmaması, insanı kendi değerlerini ve amaçlarını oluşturma sorumluluğuyla karşı karşıya bırakır. Hıristiyan varoluşçu yaklaşımda ise Tanrı inancı korunabilir; buna rağmen kişinin inancı, seçimi ve Tanrı karşısındaki sorumluluğu kişisel bir mesele olarak ele alınır.

Bu iki yaklaşımın ortak noktası, anlamın yalnızca soyut bir cümleyle değil, yaşamın içinde verilen kararlar ve gerçekleştirilen eylemlerle ilişkili olmasıdır. “Hayatımın amacı nedir?” sorusuna yalnızca sözlü bir yanıt vermek, o amacı yaşam biçimine dönüştürmedikçe yeterli değildir. Bir kişi adalet, dayanışma, üretkenlik veya sevgi gibi bir değeri benimsediğini söylüyorsa, bu değerin hangi eylemlerde ortaya çıktığını da gösterebilmelidir.

Burada dikkat edilmesi gereken sınır şudur: Varoluşçuluk, herkesin aynı anlamı yaratacağını veya her seçimin eşit derecede değerli olduğunu zorunlu olarak söylemez. Bir seçimin kişinin benimsediği değerlerle tutarlı olup olmadığı, başkalarına ve kişinin kendi yaşamına ne tür sonuçlar doğurduğu sorgulanabilir. “Anlamımı ben yaratırım” ifadesi, sorumluluktan kurtulma izni değil; anlamlandırma yükünü başkasına tamamen bırakmama çağrısıdır.

Hıristiyan ve Tanrıtanımaz varoluşçuluk neden aynı başlık altında yer alır?

Varoluşçuluk tek biçimli bir sistem değildir. Kaynak metinde belirtilen temel ayrıma göre iki ana yaklaşım öne çıkar: Hıristiyan varoluşçuluk ve Tanrıtanımaz varoluşçuluk.

Hıristiyan varoluşçuluk, özellikle Hıristiyan inancı ve Tanrı’yla ilişki içinde insanın kişisel varoluşunu ele alan yaklaşımdır; insanın Tanrı karşısındaki kişisel kararını, inancını ve sorumluluğunu vurgular. İnanç, yalnızca toplumsal bir alışkanlık veya dışarıdan aktarılan bir etiket olarak değil, bireyin üstlendiği bir tercih ve varoluş biçimi olarak ele alınabilir. Yalnızca Tanrı inancının bulunması, bir yaklaşımı Hıristiyan varoluşçu olarak sınıflandırmak için yeterli değildir.

Tanrıtanımaz varoluşçuluk ise Tanrı’nın varlığını reddeden ve insanın varoluşunu aşkın bir Tanrı temeline dayandırmayan yaklaşımları ifade eder. Bu çerçevede insanın, evrende önceden verilmiş bir anlam bulunmadığı düşüncesiyle karşılaşması öne çıkar. Kişi hazır bir nihai amaç beklemek yerine kendi değerlerini ve yaşam yönünü oluşturmak zorundadır.

Bu iki yaklaşımın sonucu aynı değildir. Birinde anlam arayışı Tanrı ile ilişki içinde düşünülürken, diğerinde aşkın bir temele başvurulmadan ele alınır. Fakat her ikisinde de bireyin seçimi, sorumluluğu ve kendi varoluşuna ilişkin sorgulaması önem taşır. Bu nedenle “varoluşçuluk ateisttir” veya “varoluşçuluk dinî bir öğretidir” biçimindeki tek yönlü tanımlar eksiktir.

Çözümlü örnekler: aynı karar varoluşçu açıdan nasıl incelenir?

Örnek 1 — Üniversite bölümü seçimi

Verilenler: Bir öğrenci, ailesinin önerdiği bölümü seçmek ile kendi ilgi alanına daha yakın başka bir bölümü seçmek arasında kalıyor. Ailesinin beklentisi, öğrencinin kişisel ilgisi ve her iki seçimin gelecekte doğurabileceği sonuçlar karar sürecinde etkili.

Çözüm adımları:

1. Koşulları ayır: Öğrencinin ailesinin beklentisini, ekonomik kaygıları ve bölüm seçeneklerini yok sayması gerekmez. Bunlar kararın içinde bulunduğu koşullardır.
2. Seçim alanını belirle: Koşullar bütün seçenekleri ortadan kaldırmıyorsa, öğrenci hangi seçeneği tercih edeceği konusunda belirli bir özgürlük alanına sahiptir.
3. Değerleri sorgula: Öğrenci için ilgi, iş güvencesi, aile sorumluluğu veya toplumsal katkı gibi değerlerden hangilerinin öncelikli olduğunu açıklığa kavuşturmalıdır.
4. Sorumluluğu üstlen: “Ailem istediği için seçtim” demek, kararın kendi yaşamındaki etkisini ortadan kaldırmaz. Öğrenci, başkalarının görüşünü dikkate alsa bile nihai seçimin sonuçlarını kendisinin yaşayacağını kabul etmelidir.
5. Otantiklik ölçütünü uygula: Seçim, yalnızca dış baskıyı tekrar etmek yerine öğrencinin farkında olarak benimsediği değerlere dayanıyorsa daha otantik biçimde değerlendirilebilir.

Sonuç: Varoluşçuluk öğrenciye “Mutlaka kendi istediğin bölümü seç” biçiminde tek bir meslek tavsiyesi vermez. Kararın hangi koşullarda verildiğini, öğrencinin neyi seçtiğini ve seçimin sorumluluğunu ne ölçüde üstlendiğini sorgular.

Örnek 2 — Bir ilişkiyi sürdürme veya bitirme

Verilenler: Bir kişi, çevresinin “ilişkiyi sürdürmelisin” beklentisi ile kendi değerleri ve yaşadığı sorunlar arasında karar vermeye çalışıyor.

Çözüm adımları:

1. Dış beklentiyi tespit et: Ailenin veya arkadaşların tavsiyesi, kişinin kendi kararıyla aynı şey değildir.
2. Kişisel değeri belirle: Güven, saygı ve karşılıklılık gibi kişinin önem verdiği ölçütler değerlendirilir.
3. Eylemsizliğin de bir tercih olduğunu gör: Karar vermeyi sürekli ertelemek, mevcut durumun devam etmesine izin verebilir; bu nedenle eylemsizlik de sonuç doğurur.
4. Sonuçları düşün: Ayrılma veya sürdürme kararının kişi ve ilişki üzerindeki etkileri dikkate alınır.
5. Kararı sahiplen: Varoluşçu açıdan kişi, seçimini başkasının emri gibi sunmak yerine kendi değerlendirmesi olarak üstlenmelidir.

Sonuç: Bu örnekte varoluşçu değerlendirme, belirli bir ilişki kararını otomatik olarak doğru ilan etmez. Kararın bilinçli, değerlerle ilişkili ve sonuçları üstlenilmiş olup olmadığına bakar.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Varoluşçuluğu “Her şeyi istediğim gibi yaparım” sanmak: Özgürlük, sonuçsuz ve sınırsız bir keyfîlik değildir. Varoluşçu çerçevede seçim, sorumlulukla birlikte düşünülür.

2. Koşulları yok saymak: İnsan kendisini seçimleriyle kurmaya çalışsa da doğduğu çevreyi, geçmişte yaşananları veya bütün dış sınırları seçmez. Varoluşçu yaklaşım, koşulların etkisini inkâr etmek yerine kişinin bu koşullar karşısındaki tutumunu sorgular.

3. “Varoluş özden önce gelir” sözünü herkes için aynı biçimde uygulamak: Bu ifade, insanın hazır ve değişmez bir özle açıklanamayacağını anlatan felsefi bir ilkedir; her bireyin bütün özelliklerini istediği anda değiştirebileceği anlamına gelmez.

4. Otantikliği bencillikle eşitlemek: Kendi kararını vermek, başkalarının haklarını ve kararlarını yok sayma yetkisi vermez. Otantiklik, kişinin kendi seçimini bilinçli biçimde üstlenmesiyle ilgilidir.

5. Varoluşçuluğu yalnızca karamsarlık olarak görmek: Kaygı, belirsizlik ve anlamsızlık sorunları bu düşüncede önemli yer tutar; fakat yaklaşım, bireyin kendi anlamını ve yaşam yönünü oluşturma gücünü de vurgular.

6. Varoluşçuluğu yalnızca ateist bir görüş kabul etmek: Hıristiyan ve Tanrıtanımaz varoluşçu yaklaşımlar farklıdır. Tanrı’ya ilişkin tutum, bu yaklaşımları ayıran başlıca ölçütlerden biridir.

7. Varoluşçuluğu psikolojik tedavi yöntemi sanmak: Varoluşçuluk felsefi bir düşünce alanıdır. Varoluşsal kaygı kavramını kullanması, tek başına psikolojik tanı veya terapi yöntemi olduğu anlamına gelmez.