Pozitivizm Nedir? Olguculuk ve Bilimsel Bilgi

Pozitivizmde 'olgu' ne demektir ve bir iddia nasıl değerlendirilir?

Pozitivizmin merkezindeki olgu, gözlem veya deney yoluyla incelemeye konu edilebilen durumdur. Bir iddianın pozitivist açıdan değer taşıması için yalnızca kulağa mantıklı gelmesi yeterli değildir; iddianın hangi gözlemle destekleneceği ve hangi koşulda sınanacağı da gösterilmelidir.

Örneğin 'Bir metal ısıtıldığında genleşir' cümlesi, belirli bir metal örneği, sıcaklık değişimi ve ölçüm yöntemi belirlenerek araştırılabilir. Burada ölçülebilir bir değişken vardır: metalin uzunluğu veya hacmi. Buna karşılık 'Evrenin arkasındaki görünmez amaç şudur' türünden bir iddia, gözlem ve deneyle sınanabilecek açık bir ölçüt sunmuyorsa pozitivist bilim anlayışı içinde bilimsel bir önerme olarak değerlendirilemez.

Burada önemli ayrım şudur: Pozitivizm, doğrulanabilir olmayan bir cümleyi mutlaka psikolojik veya ahlaki bakımdan değersiz ilan etmekten çok, onu bilimsel bilgiyle aynı sınıfa koymaz. Bir inanç, değer yargısı ya da estetik tercih kişinin yaşamında anlamlı olabilir; fakat bunların anlamlı olması, deneysel bilim tarafından doğrulanabildikleri anlamına gelmez.

Bir iddiayı değerlendirmek için şu sıra izlenebilir:

1. İddiadaki kavramları açıklaştırın. 'Daha iyi', 'güçlü' veya 'başarılı' gibi ifadeler ölçülebilir bir kritere bağlanmadığında belirsiz kalabilir.
2. Gözlenebilir göstergeleri belirleyin. İddia hangi veriyle desteklenecek veya sınanacaktır?
3. Deney ya da gözlem koşullarını tanımlayın. Aynı koşullarda benzer sonuç alınması bekleniyor mu?
4. Sonucu, iddianın kapsamıyla sınırlı yorumlayın. Bir grupta gözlenen ilişki, hiçbir ek gerekçe olmadan bütün insanlar için geçerli sayılmamalıdır.

Bu yaklaşımda 'veri var' demek de tek başına yeterli değildir. Verinin nasıl toplandığı, ölçümün güvenilirliği ve sonucun başka açıklamalarla karşılaştırılması gerekir. Dolayısıyla pozitivist düşüncede gözlem, bilimsel yöntemin başlangıç noktasıdır; sonuç üretme sürecinin tamamı değildir.

Pozitivizmin metafizik ve bilimsel bilgi ayrımı

Pozitivist yaklaşımlar, deneysel olarak hiçbir şekilde denetlenemeyen metafizik iddiaları bilimsel bilgi kapsamında görmez; doğrudan gözlenemeyen kuramsal kavramlar ise gözlenebilir sonuçlarla bağlantılı oldukları sürece bilimsel açıklamalarda kullanılabilir. Pozitivist yaklaşımlar, iddiaların olgularla ilişkilendirilebilir ve deneysel olarak denetlenebilir olmasını ister. Yanlışlanabilirlik ise özellikle Poppercı bilim felsefesinin ölçütü olarak öne çıkar. Klasik ve mantıksal pozitivist yaklaşımlar ise daha çok doğrulanabilirlik, doğrulanabilir sonuçlar veya deneysel teyit ölçütlerini vurgular.

Bu sınır, 'bilim yalnızca laboratuvarda yapılır' anlamına gelmez. Sosyal bilimlerde anket, istatistiksel veri, gözlem ve karşılaştırmalı araştırma gibi yöntemler kullanılabilir. Önemli olan incelenen sorunun olgusal bir biçimde kurulması ve araştırma sonuçlarının başkaları tarafından da değerlendirilebilir olmasıdır.

Pozitivist çizgide bilimsel bilginin öne çıkan özellikleri şunlardır:

• Olgusal dayanak: Açıklama, gözlenebilir veya ölçülebilir verilere bağlanır.
• Sınanabilirlik: İddianın hangi koşullarda destekleneceği ya da başarısız olacağı belirlenebilir.
• Nesnellik hedefi: Kişisel inançların yerine ortak ölçüm ve yöntem kullanılması amaçlanır.
• Genellenebilirlik arayışı: Tek bir olaydan çok, benzer koşullarda tekrarlanabilen düzenlilikler araştırılır.

Ancak 'bilimsel' olmak, bir sonucun değişmez ve mutlak olduğu anlamına gelmez. Bir açıklama yeni verilerle gözden geçirilebilir. Pozitivizmin savunduğu nokta, bilginin kişisel sezgiye değil, denetlenebilir olgusal dayanaklara bağlanmasıdır. Bu nedenle pozitivizmde doğruluk, yalnızca bir düşüncenin zihinde tutarlı görünmesine değil, olgularla kurduğu ilişkiye göre değerlendirilir.

Auguste Comte ve düşüncenin üç aşamalı gelişimi

Auguste Comte, pozitivizmin önemli kurucu ve temsilci isimlerinden biri olarak anılır. Mevcut metindeki çerçeveye göre Comte, insan düşüncesinin teolojik, metafizik ve pozitif olmak üzere üç aşamadan geçtiğini ileri sürmüştür.

Teolojik aşamada olaylar doğaüstü güçler veya tanrısal iradelerle açıklanır. Metafizik aşamada doğrudan dinsel anlatıların yerine soyut güçler, özler veya kavramlar geçirilir. Pozitif aşamada ise araştırmacı, olayların nihai ve fizikötesi nedenlerini aramak yerine gözlenebilir düzenlilikleri, ilişkileri ve yasaları incelemeye yönelir.

Bu şema, pozitivizmin neden açıklama tarzını değiştirmek istediğini gösterir. Örneğin bir doğa olayının 'gizli bir özün etkisi' olarak açıklanması, ölçülebilir bir araştırma planı sunmayabilir. Pozitif yaklaşım ise olayın hangi koşullarda ortaya çıktığını, hangi değişkenlerle ilişkili olduğunu ve benzer koşullarda tekrarlanıp tekrarlanmadığını araştırır.

Comte'un yaklaşımı yalnızca fizik, kimya veya biyoloji gibi doğa bilimleriyle sınırlı değildir. Toplumsal olayların da gözlem, karşılaştırma ve istatistiksel inceleme yoluyla araştırılabileceğini savunması, sosyolojinin bilimsel yöntemlerle ele alınmasına katkı sağlamıştır. Bu noktada pozitivist sosyal bilim anlayışında amaç, tek tek kişilerin niyetlerini metafizik kavramlarla açıklamak yerine, toplumsal olaylarda gözlenebilen düzenlilikleri incelemektir.

Yine de bu üç aşamalı şema, bütün toplumların düşünce tarihini ayrıntılarıyla açıklayan tartışmasız bir ölçüm kuralı gibi kullanılmamalıdır. Sınav bağlamında asıl ipucu, Comte ile birlikte anılan 'teolojik-metafizik-pozitif' sıralamasıdır; kavramların anlamı ise açıklamanın doğaüstü veya soyut nedenlerden gözlenebilir ve bilimsel açıklamalara yönelmesi üzerinden kurulmalıdır.

Empirizm, rasyonalizm ve pozitivizm aynı şey değildir

Pozitivizm en sık empirizm ve rasyonalizmle karşılaştırılır. Üçü de bilgi sorusuyla ilgilense de bilgi kaynağına verdikleri ağırlık aynı değildir.

Empirizm, deneyimi ve duyusal yaşantıyı bilginin temel kaynaklarından biri olarak görür. Bu nedenle pozitivizmle yakın ilişkilidir. Fakat pozitivizm, yalnızca deneyim sahibi olmayı değil, bilgiyi olgusal ve bilimsel yöntemlerle sınamayı öne çıkarır. Bir kişinin yaşadığı tek bir olay, onun için deneyim olabilir; ancak bu deneyim, tek başına genel bir bilimsel yasa kurmaya yetmeyebilir.

Rasyonalizm ise aklın ve akıl yürütmenin bilgi edinmedeki rolünü öne çıkarır. Matematiksel çıkarımlar gibi bazı bilgi biçimlerinde deneyden önce mantıksal yapı önem kazanabilir. Pozitivizm, aklın araştırma tasarlama, verileri düzenleme ve sonuçları yorumlama işlevini bütünüyle yok saymak zorunda değildir; fakat yalnızca akıldan hareketle, deneysel olarak sınanamayan bir iddianın bilimsel bilgi sayılmasına karşı çıkar.

Karşılaştırmayı şöyle özetlemek mümkündür:

• Empirizm: Deneyim ve duyular bilgi edinmede temel önemdedir.
• Rasyonalizm: Akıl ve akıl yürütme bilgi edinmede temel önemdedir.
• Pozitivizm: Bilimsel bilgi, olgulara dayalı, gözlem ve deneyle sınanabilir açıklamalarla sınırlandırılmalıdır.

Bu ayrımda 'pozitivizm empirizmin aynısıdır' demek eksik, 'pozitivizm aklı tamamen reddeder' demek ise aşırı genellemedir. Pozitivist araştırma da kavram kurmaya, hipotez oluşturmaya ve mantıksal çıkarım yapmaya ihtiyaç duyar; fakat bu işlemlerin olgusal denetimden geçmesi beklenir.

Çözümlü örnekler: iki iddiayı pozitivist ölçütlerle inceleme

Örnek 1 — Bir tedavi iddiasının değerlendirilmesi

Verilenler: 'Bu tedavi, hastaların iyileşmesini sağlar.' İddianın bilimsel olarak incelenmesi isteniyor.

Çözüm adımları:

1. Kavramı ölçülebilir hâle getirin. 'İyileşme' yerine ateşin düşmesi, belirli bir belirti puanının azalması veya laboratuvar sonucunun değişmesi gibi göstergeler belirlenmelidir.
2. Karşılaştırma koşulu kurun. Tedaviyi alan grupla almayan veya başka bir yöntem uygulanan grup karşılaştırılabilir. Bu, değişimin yalnızca kendiliğinden ortaya çıkıp çıkmadığını incelemeye yardım eder.
3. Veriyi toplayın. Her iki gruptaki sonuçlar aynı ölçütlerle kaydedilir. Sadece olumlu örneklerin seçilmesi, pozitivist değerlendirme için yetersizdir.
4. Sonucu kapsamıyla ifade edin. Veriler belirli koşullarda iyileşme oranının daha yüksek olduğunu gösteriyorsa, sonuç 'her hastayı kesinlikle iyileştirir' biçiminde genişletilemez.

Sonuç: İddia, gözlenebilir bir ölçüt ve karşılaştırılabilir araştırma düzeni kurulduğunda pozitivist bilim anlayışı içinde sınanabilir hâle gelir. Sınama sonucunun olumlu çıkması, iddianın yalnızca araştırılan koşullar ve ölçütler bakımından desteklendiğini gösterir.

Örnek 2 — Toplumsal bir iddianın değerlendirilmesi

Verilenler: 'Bir şehirde toplu taşıma kullanımı arttıkça trafik yoğunluğu azalır.'

Çözüm adımları:

1. Değişkenleri tanımlayın. Toplu taşıma kullanımı yolcu sayısı veya günlük kullanım oranıyla; trafik yoğunluğu ise belirli saatlerdeki ortalama araç hızı ya da bekleme süresiyle ölçülebilir.
2. Zaman ve alan sınırı koyun. Hangi şehir, hangi güzergâhlar ve hangi tarih aralığı inceleneceği belirtilmelidir.
3. Alternatif etkenleri düşünün. Yol çalışmaları, nüfus değişimi, çalışma saatleri veya yeni bir ulaşım hattı sonucu etkileyebilir.
4. Verileri karşılaştırın. Kullanım artışı ile trafik ölçümleri arasındaki ilişki incelenir. Sadece aynı dönemde meydana gelmiş olmaları, tek başına neden-sonuç kanıtı değildir.
5. Sonucu dikkatli yazın. Araştırma belirli koşullarda bir ilişki gösterirse, sonuç 'incelenen şehir ve dönem için toplu taşıma kullanımı ile trafik yoğunluğu arasında ilişki bulunmuştur' şeklinde sınırlandırılmalıdır.

Sonuç: Pozitivist yaklaşım, toplumsal olayların da ölçülebilir verilerle incelenebileceğini savunur; fakat ilişki ile nedenselliği birbirine karıştırmaz.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan sınır durumları

1. 'Pozitivizm bütün metafizik düşüncelerin yanlış olduğunu kanıtlar' demek: Daha dikkatli ifade, metafizik iddiaların gözlem ve deneyle doğrulanamadıkları için bilimsel bilgi kapsamına alınmamasıdır. Bilimsel olarak sınanamamak ile mantıksal olarak yanlış olmak aynı şey değildir.

2. 'Pozitivizm sadece duyulara güvenmektir' demek: Bilimsel araştırmada ölçüm araçları, istatistik, kavramlaştırma ve akıl yürütme de kullanılır. Duyusal izlenim, yöntemle düzenlenmiş veriyle aynı değildir.

3. Empirizm ile pozitivizmi eş anlamlı kullanmak: Empirizm deneyimi bilgi kaynağı bakımından öne çıkarır. Pozitivizm ise olgusal, bilimsel ve sınanabilir bilgi anlayışını vurgular.

4. Tek gözlemden genel yasa çıkarmak: Bir olayın bir kez gerçekleşmesi, aynı koşullarda her zaman gerçekleşeceğini göstermez. Genelleme için veri kapsamı, koşullar ve tekrar edilebilirlik dikkate alınmalıdır.

5. İlişkiyi nedensellik sanmak: İki değişkenin birlikte değişmesi, birinin diğerine neden olduğunu tek başına kanıtlamaz. Pozitivist değerlendirme, alternatif açıklamaları da araştırır.

6. 'Bilimsel bilgi değişirse pozitivizm çöker' düşüncesi: Bilimsel açıklamaların yeni kanıtlarla gözden geçirilebilmesi, olgusal denetimin işlediğini gösterebilir. Buradaki ölçüt, bir iddianın değişmez olması değil, denetlenebilir olmasıdır.

7. Sosyal bilimleri pozitivizmin dışında bırakmak: Mevcut çerçevede pozitivizm, toplumsal olayların da anket, gözlem, istatistiksel analiz ve karşılaştırma gibi yöntemlerle incelenebileceğini savunur.

8. Her değer yargısını bilimsel bir iddia gibi ele almak: 'Bu davranış ahlaken iyidir' cümlesi, yalnızca gözlem verisiyle çözülebilecek bir önerme değildir. Davranışın sonuçları ölçülebilir olsa da 'iyi' değerlendirmesi ayrıca etik bir ölçüt gerektirir.