TYT Fizik Konuları 2026: Konu Haritası ve Çalışma Rehberi

7 soruluk TYT Fizik çerçevesini konu kümelerine ayırma

Mevcut makalede verilen konu listesi şu kümelerle çalışılabilir:

• Madde ve ölçme: Maddenin halleri, kütle, hacim ve yoğunluk.
• Mekanik: Hareket, kuvvet, Newton yasaları, dinamik, sürtünme, iş, güç ve enerji.
• Akışkanlar: Katı basıncı, sıvı basıncı ve kaldırma kuvveti.
• Isıl olaylar: Isı, sıcaklık, genleşme ve ısının iletim, taşınım ve ışıma yolları.
• Dalga ve optik: Dalga boyu, frekans, ses, yansıma, kırılma, aynalar ve mercekler.
• Elektrik: Yük, elektrik alanı, akım, gerilim, direnç, Ohm yasası ve devreler.

Bu sınıflandırmanın amacı, başlıkları tek tek ezberlemek yerine aralarındaki ön koşulları görmektir. Örneğin $\rho=m/V$ yoğunluk bağıntısını bilmeden sıvı basıncı ve kaldırma kuvveti sorularında karşılaştırma yapmak zorlaşır. Benzer biçimde net kuvvet kavranmadan $F=ma$ bağıntısı yalnızca sembol ezberine dönüşür.

Taslakta Hareket-Kuvvet, Optik ve Isı-Sıcaklık-Genleşme başlıklarının her yıl sorulduğu belirtilmiştir; fakat kaynak yokluğu nedeniyle bu ifade doğrulanmış bir sınav istatistiği olarak sunulmamalıdır. Soru dağılımı için güncel ÖSYM kılavuzu ve resmî sınav verileri ayrıca kontrol edilmelidir.

Yoğunluk, basınç ve kaldırma kuvvetini aynı düzende okumak

Yoğunluk, bir maddenin birim hacmindeki kütlesidir: $\rho=m/V$. Aynı hacimde iki cismin kütlesi büyük olanın yoğunluğu daha büyüktür; aynı kütlede ise hacmi küçük olanın yoğunluğu daha büyüktür. Yoğunluk cismin miktarını değil, kütle-hacim oranını ifade eder.

Basınç $P=F/A$ ile tanımlanır. Burada önemli olan yalnızca kuvvetin büyüklüğü değil, kuvvetin hangi yüzeye yayıldığıdır. Aynı kuvvet daha küçük alana uygulanırsa basınç artar. Katı basıncı yorumunda temas alanı ve yüzeye dik kuvvet birlikte değerlendirilmelidir.

Sıvının açık yüzeyinden belirli bir derinlikteki basınç için taslakta $P=\rho gh$ bağıntısı verilir. Bu ilişki, aynı sıvı ve aynı yerçekimi koşulunda derinlik arttıkça sıvı basıncının arttığını gösterir. Bağıntı sıvının yoğunluğuna, $g$ yerçekimi ivmesine ve derinliğe bağlıdır; kabın biçimi tek başına belirleyici değildir. Açık hava basıncı hesaba katılıyorsa toplam basınçta atmosfer basıncı da ayrıca düşünülmelidir.

Kaldırma kuvveti, sıvıya veya gaza daldırılan cisme akışkan tarafından uygulanan yukarı yönlü kuvvettir. Arşimet ilkesinin doğru ifadesi, kaldırma kuvvetinin cismin yer değiştirdiği akışkanın ağırlığına eşit olmasıdır: $F_k=\rho_{akışkan}gV_{batan}$. Başka düşey kuvvet yoksa net kuvvet $F_k-G$ ile belirlenir; $F_k<G$ ise net kuvvet aşağı yönlüdür ve cisim batma eğilimi gösterir; $F_k=G$ ise denge mümkündür. İp gerilmesi veya dışarıdan uygulanan kuvvet gibi başka düşey kuvvetler varsa tüm düşey kuvvetler birlikte değerlendirilmelidir. Yüzeyde yüzen cisimde de denge nedeniyle kaldırma kuvveti ağırlığa eşittir. Bu, kaldırma kuvvetinin her durumda cismin kütlesine eşit olduğu anlamına gelmez.

Hareketten enerjiye: formül seçimini net kuvvet ve yer değiştirmeyle yapmak

Hareket, konumun zamana göre değişmesidir. Düzgün doğrusal harekette hız sabittir ve $v=s/t$ bağıntısı kullanılabilir. Sabit ivmeli harekette ise taslakta $v=v_0+at$ ve $s=v_0t+\frac{1}{2}at^2$ bağıntıları verilmiştir. Bu formüller, ivmenin sabit olduğu durumla sınırlıdır; değişken ivmeli bir harekete doğrudan uygulanmamalıdır.

Kuvvet sorularında ilk işlem, cisme etki eden kuvvetleri yönleriyle belirlemektir. Newton’un ikinci yasası tek bir kuvvet için değil, net kuvvet için yazılır: $F_{net}=ma$. Net kuvvet sıfırsa cisim duruyor olabilir veya sabit hızla hareket ediyor olabilir; bu durum cismin mutlaka hareketsiz olduğu anlamına gelmez. Ağırlık $G=mg$ aşağı yönlüdür. Normal kuvvet yüzeyin cisme dik tepkisidir ve her düzende otomatik olarak $mg$ değerine eşit kabul edilemez. Kinetik sürtünme için uygun koşullarda $f_k=\mu_kN$ kullanılabilir. Statik sürtünme ise genellikle $f_s=\mu_sN$ değildir; $0\le f_s\le\mu_sN$ aralığındadır ve yalnızca sınır durumda $f_s=\mu_sN$ olur.

İş, kuvvetin yer değiştirme doğrultusundaki bileşeninin enerji aktarmasıdır: $W=Fs\cos\theta$. Yer değiştirme yoksa veya kuvvet yer değiştirmeye dikse bu kuvvetin yaptığı iş sıfır olur. Ortalama güç, yapılan işin geçen zamana oranıdır: $P_{ort}=W/\Delta t$. Anlık güç ise $P=dW/dt$ ile ifade edilir. Kinetik enerji $E_k=\frac{1}{2}mv^2$, kütle ve hızın karesiyle ilişkilidir; hız iki katına çıktığında kinetik enerji dört katına çıkar. Yerçekimi potansiyel enerjisi, seçilen referans düzeyine göre $E_p=mgh$ ile ifade edilir. Mekanik enerjinin korunumu, dışarıdan enerji aktarımı ve sürtünme gibi enerji dönüşümleri hesaba katılmadığında kullanılabilir; sürtünme varsa mekanik enerji azalabilir, fakat enerji bütünüyle yok olmaz.

Isı, sıcaklık ve genleşmede süreç ile durum büyüklüğünü ayırmak

Sıcaklık, maddenin ısıl durumunu ifade eder ve termometreyle ölçülür. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle bir cisimden diğerine aktarılan enerjidir. Bu nedenle 'cismin ısısı' ifadesi yerine, cisme ısı verilmesi veya cisimden ısı alınması denmesi daha doğrudur. Isı aktarımı için sıcaklık farkı gerekir; iki cisim aynı sıcaklıktaysa ideal denge durumunda aralarında net ısı alışverişi beklenmez.

Isı üç yolla yayılabilir: İletim, özellikle maddi ortamda taneciklerin etkileşimiyle; taşınım, akışkanın hareketiyle; ışıma ise elektromanyetik enerji aktarımıyla açıklanır. Sesin aksine ışımanın yayılması için maddi ortam zorunlu değildir. Bir olayda hangi mekanizmanın baskın olduğunu belirlemek için katı mı, akışkan mı, boşluk mu ve tanecik hareketi var mı soruları sorulmalıdır.

Maddeler ısı aldığında genleşebilir; ancak genleşmenin miktarı malzemenin özelliğine, başlangıç boyutuna ve sıcaklık değişimine bağlıdır. Doğrusal genleşme için $\Delta L=\alpha L_0\Delta T$, hacimsel genleşme için $\Delta V=\beta V_0\Delta T$ bağıntıları verilir. Bu ifadeler, ilgili katsayıların sabit kabul edildiği sıcaklık aralığında ve uygun ideal modelde kullanılır. Sıcaklık değişiminin sıfır olması, bu bağıntıların öngördüğü genleşmenin de sıfır olması anlamına gelir; başlangıç boyutu büyük olan aynı malzeme, aynı $\Delta T$ için daha fazla uzar.

Elektrik, dalga ve optikte sembolleri değil karşılaştırma ilişkilerini kullanmak

Elektrik akımının ortalama değeri $I_{ort}=\Delta Q/\Delta t$ ile, anlık akım ise $I=dQ/dt$ ile ifade edilir. Gerilim, devrede yük başına enerji aktarımıyla ilişkilendirilen büyüklüktür; direnç ise akım geçişine karşı koymayı ifade eder. Ohm yasası $V=IR$, ohmik davranış gösteren devre elemanları ve uygun koşullar için kullanılır. Bir devrede akımın artıp azaldığını yorumlarken gerilim ve toplam direnç birlikte düşünülmelidir. Coulomb yasası $F=kq_1q_2/r^2$, noktasal yükler arasındaki elektriksel kuvvetin yüklerle doğru, uzaklığın karesiyle ters orantısını verir; kuvvetin yönü yüklerin işaretlerine göre belirlenir.

Dalgalarda temel ilişki $v=f\lambda$ biçimindedir. Frekans, birim zamandaki titreşim sayısı; dalga boyu, aynı fazdaki ardışık noktalar arasındaki uzaklıktır. Bir dalga başka ortama geçtiğinde, ortam özellikleri değişirse hız ve dalga boyu değişebilir; kaynak frekansı sabit kaldığı sürece frekansın değişmediği durumlar ayrıca belirtilmelidir. Ses mekanik olduğundan yayılmak için ortama ihtiyaç duyar. Işık elektromanyetik olduğundan vakumda da yayılabilir.

Optikte yansıma için gelen ışın, normal ve yansıyan ışın aynı düzlemde değerlendirilir; gelen açı ile yansıma açısı normale göre ölçülür ve eşittir. Kırılmada yön değişimi ortamların optik özelliklerinin farklı olmasından kaynaklanır. Snell yasası $n_1\sin\theta_1=n_2\sin\theta_2$ ile verilir. Açılar yüzeye değil normale göre alınır. Konveks mercek yakınsak, konkav mercek ıraksak etki yapar; ancak görüntünün niteliği yalnızca merceğin adına değil, cismin konumuna da bağlıdır. Bu yüzden 'konveks mercek her zaman gerçek görüntü verir' genellemesi doğru değildir.

Adım adım çözümlü örnekler: yoğunluk-kaldırma ve net kuvvet

Örnek 1 — Verilenler: Hacmi $V=200\,cm^3$, kütlesi $m=160\,g$ olan bir cisim suya bırakılıyor. Suyun yoğunluğu $1\,g/cm^3$ kabul edilsin.

1. Yoğunluğu hesaplayalım: $\rho_c=m/V=160/200=0{,}8\,g/cm^3$.
2. Cisim yoğunluğunu suyun yoğunluğuyla karşılaştıralım: $0{,}8<1$.
3. Cisim tamamen batmış olsaydı yer değiştiren su hacmi $200\,cm^3$ olurdu. Kaldırma kuvvetinin büyüklüğü, yer değiştiren suyun ağırlığına bağlıdır.
4. Cisim su yüzeyinde dengede yüzeceği için dikey net kuvvet sıfır olur ve $F_k=G$ eşitliği sağlanır.

Sonuç: Cisim batan değil, yüzeyde yüzen cisimdir. Yüzdüğü durumda cismin tamamı su içinde değildir; batmış hacmi, kaldırma kuvveti ağırlığı karşılayacak kadar olur. Burada doğru karar, yalnızca 'kaldırma kuvveti vardır' demekle değil, yoğunluk karşılaştırması ve denge koşuluyla verilir.

Örnek 2 — Verilenler: Kütlesi $m=2\,kg$ olan bir cisme yatay doğrultuda sağa $10\,N$, sola $4\,N$ kuvvet uygulanıyor. Sürtünme ihmal ediliyor.

1. Kuvvetleri işaretleriyle toplayalım: $F_{net}=10-4=6\,N$.
2. Newton’un ikinci yasasını kullanalım: $a=F_{net}/m=6/2=3\,m/s^2$.
3. Net kuvvet sağa doğru olduğundan ivmenin yönü sağadır.
4. Cisim başlangıçta duruyorsa ve ivme sabitse, $t=2\,s$ sonunda hızı $v=v_0+at=0+3\cdot2=6\,m/s$ olur.

Sonuç: İvme $3\,m/s^2$ sağa, başlangıçta durma koşuluyla 2 saniye sonraki hız $6\,m/s$ sağadır. Net kuvveti doğrudan uygulanan 10 N almak hatalı olur; zıt yönlü 4 N kuvvet çıkarılmalıdır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan sınır durumları

1. Yoğunluğu basınç sanmak: Yoğunluk $m/V$ oranıdır; basınç ise kuvvetin alana dağılımıdır. Aynı yoğunluktaki iki cisim farklı temas alanları nedeniyle farklı basınç oluşturabilir.

2. Kaldırma kuvvetini cismin ağırlığıyla her durumda eşitlemek: $F_k=G$ yalnızca dikey dengede, örneğin yüzen veya askıda kalan cisim için geçerlidir. Batan ve ivmelenen cisimlerde net kuvvet sıfır olmayabilir.

3. Sıvı basıncını kabın şekline bağlamak: Aynı sıvı, aynı derinlik ve aynı $g$ için hidrostatik basınç bağıntısında kabın genişliği yer almaz. Ancak toplam kuvvet soruluyorsa basıncın uygulandığı yüzey alanı ayrıca önem kazanır.

4. Normal kuvveti otomatik olarak $mg$ almak: Eğik düzlem, düşey hareket, ek kuvvet veya farklı temas koşullarında normal kuvvet ağırlığa eşit olmayabilir.

5. Net kuvvet sıfırsa cisim duruyor demek: Net kuvvet sıfır, ivmenin sıfır olduğunu söyler. Cisim o anda duruyor olabilir veya sabit hızla hareket ediyor olabilir.

6. Isı ve sıcaklığı aynı birimle düşünmek: Sıcaklık ölçülen bir durumdur; ısı aktarılmış enerjidir. Sıcaklık farkı, ısı aktarımının yönünü belirler.

7. İş için yalnızca kuvvetin büyüklüğünü kullanmak: $W=Fs\cos\theta$ olduğundan kuvvetin yer değiştirme doğrultusundaki bileşeni dikkate alınır. Kuvvet dikse yapılan iş sıfırdır.

8. Enerjinin korunumu ile mekanik enerjinin korunmasını karıştırmak: Enerji toplamda korunur; sürtünme varsa mekanik enerji ısı gibi başka enerji türlerine dönüşebilir.

9. Yansıma açısını yüzeyden ölçmek: Gelen ve yansıyan açılar normale göre tanımlanır. Yüzeyle ölçülen açı kullanılacaksa tamamlayıcı açı ilişkisi dikkate alınmalıdır.

10. Mercek türünden görüntüyü tek başına çıkarmak: Konveks ve konkav merceğin genel etkisi bilinmelidir; görüntünün gerçek, sanal, büyük veya küçük oluşumu cismin konumuna da bağlıdır.