TYT Fizik Nasıl Çalışılır? Konu, Soru ve Tekrar Rehberi

TYT Fen Bilimleri testi içindeki fizik soruları için konu haritasını çalışma sırasına çevirmek

Mevcut makalede TYT Fen Bilimleri testinin 20 sorudan oluştuğu ve bunun içinde fizik sorularının da yer aldığı belirtiliyor. Fizik soru sayısı sınav uygulamasına göre değişebileceği için çalışma planında şu anlama gelir: yalnızca tek bir konuya uzun süre kapanmak yerine, temel konuların tamamında iş gören kavramları kurmak gerekir. Fizik Bilimine Giriş, Madde ve Özellikleri, Kuvvet ve Hareket, Basınç ve Kaldırma Kuvveti gibi başlıklar arasında ortak beceriler bulunur: büyüklükleri tanımlama, birimleri kontrol etme, verilen-istenen ayrımı yapma ve fiziksel durumu şekil ya da kısa bir modelle gösterme.

Çalışmaya konu listesini çıkararak başlayın. Her başlığın yanına üç sütun ekleyin: 'kavramı açıklayabiliyorum', 'temel bağıntıyı koşuluyla kullanabiliyorum' ve 'soru çözebiliyorum'. Bir konuyu yalnızca konu anlatımını bitirdiğiniz için tamamlanmış saymayın. Örneğin basınç tanımını söyleyebilmek, kuvvetin yüzeye dik bileşeni ile temas alanı arasındaki ilişkiyi soruda yorumlayabildiğiniz anlamına gelmez.

Her çalışma oturumunda önce kısa konu okuması, ardından temel düzey sorular ve son olarak karışık sorular kullanın. Bir başlığın bütün ayrıntılarını öğrenmeden önce başka konuya geçmek yerine, o başlıkta en azından temel tanım-birim-formül-koşul zincirini kurun. Daha sonra eksik kalan alt noktaları yanlış analizi sırasında tamamlayın.

Formülü ezber listesinden çıkarıp fiziksel modele dönüştürmek

Bir formülü kullanmadan önce sembollerin neyi temsil ettiğini ve hangi büyüklüğün nasıl yorumlanacağını yazın. Alınan yol için $s$ ve zaman için $t$ kullanıldığında, $s/t$ alınan toplam yolun zamana oranı olan ortalama sürati verir. Ortalama hız ise yer değiştirmenin zaman aralığına oranıdır. Aynı zaman aralığında alınan toplam yol artarsa, diğer koşullar sabitken ortalama sürat artar; ancak alınan yolun artması tek başına yer değiştirmenin arttığını ve ortalama hızın büyüdüğünü göstermez. Bu ilişkiler, hareket boyunca süratin sabit olduğunu da tek başına kanıtlamaz.

İvme için $a=\Delta v/\Delta t$ bağıntısında karar kuralı, hızın değişip değişmediğine bakmaktır. Hız sabitse ivme sıfırdır; fakat bu, cismin durduğu anlamına gelmez. Düz bir yolda sabit süratle ilerleyen araçta ivme sıfır olabilir. Buna karşılık hızın büyüklüğü veya yönü değişirse ivme kavramı devreye girer. Bu ayrım, 'sabit hız' ile 'sabit sürat' ifadelerinin aynı kabul edilmemesi gereken sorularda önemlidir.

Kinematik denklemler olan $v=v_0+at$, $s=v_0t+\frac{1}{2}at^2$ ve $v^2=v_0^2+2as$ her hareket için koşulsuz kullanılmaz. Bu denklemler sabit ivmeli hareket modeliyle ilişkilidir. Soruda ivmenin sabit olmadığı anlaşılıyorsa, doğrudan bu bağıntılardan birini seçmek yerine verilen hareketin nasıl tanımlandığını inceleyin.

Kuvvet için $F=m\cdot a$ bağıntısında sonuç kuvvetin kütle ve ivme ile ilişkisi açıklanır. Buradaki $F$, tek tek bütün kuvvetlerden biri değil, cismin net kuvveti olarak yorumlanmalıdır. Net kuvvet sıfırsa ivme sıfır olur; bu durum cisim mutlaka hareketsizdir demek değildir. Cisim duruyor olabilir veya sabit hızla hareket ediyor olabilir.

Basınçta $P=F/A$ bağıntısı, kuvvetin yüzey alanına oranını verir. Aynı kuvvet daha küçük alana uygulanırsa basınç artar; ancak kuvvetin yüzeye hangi yönde uygulandığı ve sorunun katı basıncı mı, sıvı basıncını mı ele aldığı ayrıca değerlendirilmelidir. Bu nedenle formülün yanına mutlaka 'hangi durumda?' notunu yazın.

Bir soruyu çözmeden önce verilenleri fiziksel dile çevirmek

Sorunun metnini doğrudan işlemlere çevirmek yerine dört adımlı bir okuma kullanın:

1. Verilen büyüklükleri ve birimleri ayırın. Yol, zaman, hız, kütle, kuvvet veya alan gibi değerleri aynı sembolle yazın.
2. İstenen büyüklüğü belirleyin. Sorunun son cümlesi çoğu zaman hangi ilişkiye ihtiyaç olduğunu gösterir.
3. Fiziksel koşulu yazın. Hareket sabit hızlı mı, sabit ivmeli mi; yüzey yatay mı; temas alanı değişiyor mu; cisim sıvıda mı, havada mı?
4. Sonucu birim ve anlam açısından kontrol edin.

Örneğin soru, bir aracın belirli sürede aldığı yolu veriyorsa önce ortalama sürat bağıntısı düşünülür. Soru hızın zamanla değiştiğini söylüyorsa ivme tanımı gündeme gelir. Bir cisim üzerine birden fazla kuvvet çizilmişse, tek bir kuvveti doğrudan $F=m\cdot a$ içine koymak yerine net kuvvetin bulunması gerekir.

Birim kontrolü, özellikle işlem hatalarını yakalamak için kullanışlıdır. $s/t$ ifadesinde yolun metre, zamanın saniye olması durumunda sürat birimi metre/saniye olur. Birimleri dönüştürmeden sayıları doğrudan formüle yazmak, doğru görünen fakat fiziksel olarak uyumsuz sonuçlar doğurabilir.

3-7 günlük tekrar aralığını yanlış defterine bağlamak

Mevcut makalede öğrenilen konuların 3-7 gün sonra tekrar gözden geçirilmesi öneriliyor. Bu tekrarı yalnızca notları yeniden okumak şeklinde yapmayın. İlk gün konu çalışmasından sonra bir sayfaya şu dört bilgiyi yazın: ana kavram, kavramın yorum kuralı, kullanılabilecek bağıntı ve bağıntının geçerlilik koşulu. 3-7 gün sonra kitabı kapatıp bu dört bilgiyi hatırlamaya çalışın.

Ardından iki veya üç temel soruyu yeniden çözün. Çözüm sırasında takıldığınız nokta, tekrarın hangi bölümüne dönmeniz gerektiğini gösterir. Örneğin $F=m\cdot a$ formülünü hatırlayıp soruda net kuvveti kuramıyorsanız problem formül bilmemekten değil, kuvvetleri modelleyememekten kaynaklanıyor olabilir.

Yanlış defteri yalnızca soru ve doğru cevaptan oluşmamalı. Her yanlış için hata türünü yazın: kavram hatası, koşulu gözden kaçırma, birim hatası, işlem hatası, soruyu eksik okuma veya seçeneklerde acele etme. Bir-iki hafta sonra bu sınıflandırmaya bakarak hangi hata türünün tekrarlandığını belirleyin. Böylece daha fazla soru çözmek yerine gerçekten eksik olan beceriye zaman ayırabilirsiniz.

Kuvvet, basınç ve kaldırma sorularında sınır koşullarını ayırmak

Kuvvet sorularında Newton'un üçüncü yasası sık karıştırılır. Etki-tepki kuvvetleri büyüklük bakımından eşit ve yön bakımından zıt çiftlerdir; fakat farklı cisimler üzerinde bulunurlar. Bu yüzden bir cisme etki eden kuvvetlerin toplamını hesaplarken, onun uyguladığı karşı kuvveti aynı cismin kuvvetleri arasına eklemek doğru değildir.

Kaldırma kuvveti konusunda da 'sıvıya batırılan cismin ağırlığına eşittir' ifadesi koşulsuz kullanılmamalıdır. Kaldırma kuvvetinin ağırlığa eşit olması, cismin dengede yüzmesi gibi özel bir durumla ilişkilidir. Cisim sıvı içinde ivmeleniyorsa veya tabana temas ediyorsa kuvvet dengesi farklı kurulabilir. Soruda cismin yüzdüğü, askıda kaldığı, battığı ya da tabana dayandığı açıkça incelenmelidir.

Basınçta katı basıncı ile sıvı basıncını aynı mantıkla ele almayın. Katı basıncı için temas alanı önemliyken sıvı basıncı sorularında derinlik ve sıvının özellikleri gibi verilen koşullar belirleyici olabilir. Kaynakta ayrıntılı sıvı basıncı bağıntıları verilmediği için burada yeni bir formül ezberletmek yerine, soru türünü doğru ayırma becerisi vurgulanmalıdır.

Deneme ve soru seçimini net artıracak biçimde kullanmak

Farklı kaynaklardan soru çözmek, aynı kavramın farklı metin ve şekillerle sunulmasını görmeyi sağlar; fakat kaynak sayısını artırmak tek başına ilerleme ölçütü değildir. Bir konuyu çalıştıktan sonra önce temel sorularla bağıntının anlamını yoklayın. Sonra birden fazla kavramı aynı anda kullanan sorulara geçin. Yanlış çıkan soruyu hemen çözümden kopyalamak yerine, önce soruda hangi bilgiye dayanarak seçim yaptığınızı yazın.

Denemelerde yalnızca doğru sayısını kaydetmeyin. Fen Bilimleri testi içindeki fizik sorularını 'doğru ve emin', 'doğru fakat tahmin', 'yanlış', 'boş' şeklinde sınıflandırın. 'Doğru fakat tahmin' kategorisi önemlidir; çünkü sonuç doğru olsa da kavram henüz güvenilir biçimde öğrenilmemiş olabilir.

Sınava yaklaşırken son 1-2 haftayı bütün konuların yeniden taranmasına ve denemelere ayırmak yararlı olabilir. Ancak son günlerde yalnızca yeni konu yüklemek yerine, daha önce yanlış yapılan kavramları ve temel bağıntıların koşullarını gözden geçirmek daha kontrollü bir tekrar sağlar. Hedef net sayısı kişisel puan hedefinize bağlıdır; bu nedenle herkes için 7-8 veya 10-12 doğruyu zorunlu eşik gibi kabul etmeyin.