Fiil (Eylem) Nedir? Çekim, Kip ve Cümlede Fiili Bulma

Bir sözcüğün fiil olduğunu anlamak: iş, oluş ve durum ayrımı

Fiil; bir işin yapılmasını, bir oluşun gerçekleşmesini veya bir durumun sürmesini bildiren sözcüktür. Temel sınıflandırmada fiiller iş (kılış), oluş ve durum fiilleri olarak ele alınır. Hareket, ayrı bir ana tür olarak değil, fiilin anlam özelliği olarak değerlendirilebilir.

İş bildiren fiillerde öznenin yaptığı bir eylem öne çıkar: yazmak, okumak, gitmek ve konuşmak gibi. Oluş bildiren fiillerde öznenin iradesinden çok, bir değişimin meydana gelmesi anlatılır: büyümek ve sararmak bu gruba örnek verilebilir. Durum bildiren fiillerde belirli bir hareketten çok, varlığın içinde bulunduğu hâl anlatılır: durmak, uyumak ve susmak gibi. Koşmak gibi bazı fiillerde hareket anlamı belirgin olabilir; ancak bu özellik, fiilin ayrı bir ana tür olduğu anlamına gelmez.

Bu sınıflandırmada kesin karar için cümle bağlamı dikkate alınmalıdır. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlam gölgeleri kazanabilir. Bu yüzden yalnızca sözcüğü ezberlemek yerine sözcüğün cümlede iş, oluş veya durum mu bildirdiği sorulmalıdır.

Fiilin çekimlenmemiş biçimine mastar adı verilir. Mastar, fiilin -mak veya -mek ekini almış biçimidir: okumak, gitmek, yazmak. Mastar biçimi eylemi adlandırır; tek başına belirli bir zaman veya kişi göstermez. "Okumak" sözcüğünden eylemin kim tarafından ve ne zaman yapıldığı anlaşılmaz. "Okudum" biçiminde ise geçmiş zaman ve birinci tekil kişi bilgisi vardır.

Mastar ile çekimli fiil arasındaki fark: yargı ne zaman oluşur?

Bir fiil cümlede yargı bildirmek üzere kip ve kişi özellikleri kazanır. Bu sürece fiil çekimi denir. Çekimli fiil, eylemin zamanını veya gerçekleşme biçimine ilişkin anlamı ve fiille ilişkilendirilen öznenin dil bilgisel kişisini gösterir. Örneğin "gelmek" mastar biçimindedir; "geliyor", "gelecek", "geldim" ve "gelsen" ise farklı kip ve kişi anlamları taşıyan çekimli biçimlerdir.

Fiili bulurken önce cümlenin yargısını aramak yararlıdır. "Çocuk koştu." cümlesinde koştu, cümlenin temel yargısını bildirir. Sözcüğü parçaladığımızda koş- fiil kökü, -tu ise görülen geçmiş zaman anlamı veren bölümdür; kişi bilgisi burada üçüncü tekil kişiyle ilişkilidir. Türkçede üçüncü tekil kişi bazı zamanlarda ayrıca görünen bir kişi eki almadan da anlaşılabilir. Bu nedenle her kişi bilgisinin mutlaka ayrı ve belirgin bir ekle yazılması beklenmemelidir.

Mastar eki, fiilin sözlük biçimini gösterir; çekimli fiil ise cümle içinde bir yargı kurar. "Kitap okumak yararlıdır." cümlesinde okumak, -mak eki taşımasına rağmen cümlenin temel yüklemi değildir; cümlenin yargısı "yararlıdır" sözcüğünde kurulmuştur. Bu örnek, bir sözcüğün fiil kökünden gelmesinin onu cümlede mutlaka çekimli fiil yapmadığını gösterir.

Kip ve kişi ekleri fiilin anlamını nasıl değiştirir?

Kip, fiilin zamanını veya dilek, şart, emir gibi anlam özelliklerini gösteren yapıdır. Kişi, eylem ya da durumla ilişkilendirilen öznenin dil bilgisel kişisini gösterir; bu kişi her zaman eylemin gerçek yapanı olmayabilir. Bu iki bilgi birlikte değerlendirildiğinde aynı fiilin farklı cümlelerde neden farklı anlamlara geldiği anlaşılır.

"Gelmek" fiilini karşılaştıralım:

• "Geliyor": Eylemin şu anda sürdüğü şimdiki zaman anlamı vardır; kişi üçüncü tekil kişidir.
• "Gelecek": Eylemin gelecekte gerçekleşeceği bildirilir; kişi üçüncü tekil kişidir.
• "Geldim": Eylemin geçmişte gerçekleştiği ve fiille ilişkilendirilen öznenin birinci tekil kişi olduğu anlaşılır.
• "Gelsen": Eylemin bir koşula bağlandığı ve ikinci tekil kişiye yöneldiği görülür.

Burada yalnızca zaman değişmez; cümlenin konuşma amacı da değişir. "Geldi" gerçekleşmiş bir olayı bildirirken "gelsen" bir koşul veya dilek bağlamı kurar. Bu nedenle kip eklerini sadece biçimsel ekler olarak değil, cümlenin anlamını yönlendiren unsurlar olarak okumak gerekir.

Kişi bilgisi bazen özne açıkça yazılmadan da fiilin içinde bulunur. "Geldim" denildiğinde ayrıca "ben" sözcüğünün yazılması gerekmez. Buna karşılık "Ben geldim" cümlesinde özne açıkça belirtilmiştir. Fiildeki kişi bilgisi ile cümledeki özne aynı kavram değildir: kişi, fiilin aldığı çekim özelliğidir; özne ise yüklemin bildirdiği yargıyla kişi bakımından ilişki kuran temel ögedir. Etken cümlede özne işi yapan olabilir; ancak edilgen cümlede eylemden etkilenen veya eyleme konu olan öge de özne olabilir. Sınavlarda bu iki terimin birbirinin yerine kullanılmamasına dikkat edilmelidir.

Fiili cümlede bulmak için üç aşamalı yöntem

Bir cümlede fiili belirlemek için şu sırayla ilerlenebilir:

1. Yargıyı bul: Cümlede anlatılan asıl işi, oluşu veya durumu sor. "Ne yaptı?", "Ne oluyor?" ya da "Ne olacak?" soruları özellikle eylem bildiren yüklemi fark etmeye yardım eder.
2. Sözcüğün çekim durumunu incele: Sözcük kip ve kişi anlamı taşıyor mu? "Yazdı", "okuyor" ve "gidecek" gibi biçimler çekimli fiildir. "Yazmak" ise mastar biçimidir ve bağlama göre isim görevinde kullanılabilir.
3. Fiilimsi olasılığını kontrol et: Sözcük fiil kökünden türemiş olsa da cümlede isim, sıfat veya zarf görevindeyse çekimli fiil değildir. "Okuyan öğrenci" sözünde okuyan, öğrenciyi nitelediği için sıfat-fiildir; cümlenin çekimli fiili değildir.

Bu yöntem, özellikle birden fazla fiil kökenli sözcüğün bulunduğu cümlelerde işe yarar. "Kitap okuyarak vakit geçirdi." cümlesinde okuyarak, geçirme eyleminin nasıl yapıldığını bildirir ve zarf-fiil görevindedir. "Geçirdi" ise kip ve kişi anlamı taşıyan, cümlenin yargısını kuran çekimli fiildir.

Her cümlenin mutlaka çekimli fiil içermediği de unutulmamalıdır. "Bu hava çok güzel." cümlesinde yüklem, isim soylu "güzel" sözcüğüdür. Dolayısıyla fiil ararken cümlede mutlaka bir hareket sözcüğü bulunacağını varsaymak yanlış sonuç verir.

Fiil kökünden fiilimsiye geçiş: görev değişince sözcük türü de değişir

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine getirilen belirli eklerle oluşturulur; fiilimsi eylem anlamını korusa da cümlede çekimli fiil gibi yargı kurmaz. Görevi, aldığı biçime göre isim, sıfat veya zarf olabilir.

"Okumak" isim-fiil olarak bir eylemin adını karşılayabilir: "Kitap okuma alışkanlığı önemlidir." Burada okuma, bir varlığı niteleyen sıfat değildir; alışkanlığın ne olduğunu adlandıran isim görevindedir. "Okuyan öğrenci başarılı olur." cümlesinde okuyan, öğrenci sözcüğünü nitelediği için sıfat-fiildir. "Kitap okuyarak vakit geçirdi." cümlesinde okuyarak, geçirme işinin nasıl yapıldığını açıkladığı için zarf-fiildir.

Bu örneklerde fiil köküyle fiilimsi arasındaki bağ korunur; ancak fiilimsi kip ve kişi eki alarak cümlenin temel yargısını kurmaz. Bu ayrım, "fiilden türemiş olmak" ile "çekimli fiil olmak" arasındaki farktır. Bir sözcüğün kökü fiil diye, sözcüğün kendisini otomatik olarak fiil kabul etmek doğru değildir.

Sınav sorularında önce sözcüğün köküne, sonra aldığı eke ve en sonunda cümledeki görevine bakılmalıdır. Görev belirleme aşaması atlanırsa isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil çekimli fiille karıştırılabilir.

Çözümlü örnekler: verilenlerden çekimli fiile ve fiilimsiye ulaşma

Örnek 1 Verilen cümle: "Çocuk koştu."

Çözüm adımları:

1. Cümlenin yargısını soralım: Çocuk ne yaptı? Cevap "koştu"dur.
2. "Koştu" sözcüğü bir hareket bildirir ve cümlenin yüklemidir.
3. Sözcükte geçmişte gerçekleşmiş bir eylem anlamı vardır; bu nedenle çekimli fiildir.
4. Etken cümlede eylemi yapan "çocuk"tur; özne üçüncü tekil kişiyle ilişkilidir.

Sonuç: "Koştu" çekimli fiildir; cümlenin yüklemini oluşturur. "Çocuk" ise bu eylemi gerçekleştiren öznedir.

Örnek 2 Verilen cümle: "Kitap okuyarak vakit geçirdi."

Çözüm adımları:

1. Cümlede iki fiil kökenli sözcük vardır: "okuyarak" ve "geçirdi".
2. "Geçirdi" sözcüğüne "Ne yaptı?" sorusu yöneltildiğinde cümlenin temel yargısı bulunur.
3. "Geçirdi" geçmişte gerçekleşen bir eylemi bildirir ve çekimli fiildir.
4. "Okuyarak" sözcüğü ise vakit geçirme işinin nasıl yapıldığını açıklar. Bu nedenle zarf görevindedir.
5. Fiil kökünden türese de kip ve kişi bakımından cümlenin temel yargısını kurmadığı için fiilimsi, daha özel olarak zarf-fiildir.

Sonuç: Cümledeki çekimli fiil "geçirdi", zarf-fiil ise "okuyarak"tır. İki sözcük de fiil kökenlidir; fakat görevleri aynı değildir.

Örnek 3 Verilen cümle: "Kitap okuma alışkanlığı önemlidir."

Çözüm adımları:

1. Cümlenin yargısı "önemlidir" sözcüğünde kurulmuştur. Bu sözcük isim soylu bir yüklem olarak kullanılmıştır.
2. "Okuma" sözcüğü, bir eylemin adını karşılayarak "alışkanlığı" sözcüğüyle birlikte bir isim grubu oluşturur.
3. "Okuma" çekimli fiil değildir; fiil kökünden türemiş isim-fiildir.

Sonuç: Cümlede fiil kökenli bir sözcük bulunmasına rağmen temel yüklem çekimli fiil değildir. Bu örnek, fiilimsi ile fiil arasındaki görev farkını gösterir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan sınır durumları

1. Her fiil kökenli sözcüğü çekimli fiil sanmak: "Okuyan" ve "okuyarak" fiil kökünden türemiştir; fakat biri sıfat-fiil, diğeri zarf-fiildir. Çekimli fiil kararı vermeden önce sözcüğün cümledeki görevine bakılmalıdır.

2. Her cümlede fiil aramak: "Bu hava çok güzel." cümlesinde fiil yoktur; yüklem isim soylu "güzel" sözcüğüdür. Fiilsiz cümle olamayacağı varsayımı, isim cümlelerini yanlış çözümlemeye yol açar.

3. Mastar biçimini çekimli fiille eşitlemek: "Gitmek" sözcüğü eylemi adlandırır; kim tarafından ve ne zaman yapıldığını tek başına göstermez. "Gittim" ise geçmiş zaman ve birinci tekil kişi anlamı taşıyan çekimli biçimdir.

4. Kip ile zamanı aynı şey sanmak: Kip, yalnızca geçmiş-şimdi-gelecek zaman ayrımından ibaret değildir. "Gelsen" örneğinde şart anlamı vardır. Bu nedenle fiilin anlamını değerlendirirken zamanın yanında dilek veya koşul anlamını da incelemek gerekir.

5. Kişi eki ile özneyi karıştırmak: Fiildeki kişi, fiille ilişkilendirilen öznenin dil bilgisel kişisini gösterir; bu kişi her zaman eylemin gerçek yapanını göstermeyebilir. Özne ise yüklemin bildirdiği yargıyla kişi bakımından ilişki kuran temel ögedir. Etken cümlede işi yapan olabilir; edilgen cümlede eylemden etkilenen veya eyleme konu olan öge de özne olabilir. "Geldim" sözcüğünde kişi bilgisi fiilin içindedir; "Ben geldim" cümlesinde özne ayrıca yazılmıştır.

6. Fiilin anlam türlerini katı kutular gibi görmek: İş, oluş ve durum ayrımı temel bir sınıflandırmadır; hareket ise ayrı bir ana tür olmak zorunda değildir. Gerçek değerlendirme cümledeki anlama göre yapılmalıdır. Sözcüğü yalnızca ezberlenen listedeki yerine bakarak sınıflandırmak yerine bağlamı okumak gerekir.