Edat (İlgeç) Nedir? Görevleri, Anlamları ve Örnekleri

Edatı tanımak için sözcüğün tek başına değil, kurduğu öbeğin anlamına bakın

Edat ya da ilgeç, tek başına belirgin bir anlam taşımayan; başka bir sözcükle veya söz öbeğiyle birlikte kullanıldığında anlam ilgisi kuran yardımcı sözcüktür. Edatın önünde çoğunlukla bir isim, zamir, isim-fiil ya da isim görevinde kullanılan başka bir söz grubu bulunur. Bu iki unsur birlikte bir edat öbeği oluşturur.

"Senin için geldim" cümlesinde "için" sözcüğünü tek başına ele almak yerine "senin için" öbeğini incelemek gerekir. Bu öbek, gelme eyleminin kimin yararına veya hangi amaçla yapıldığını açıklar. "Yağmura rağmen dışarı çıktık" cümlesindeki "yağmura rağmen" öbeği ise beklenen durumun tersine gerçekleşen eylemi gösterir.

Edatın anlamı, çoğu zaman kendinden önceki sözcükle kurduğu ilişkiye bağlıdır. Bu yüzden "edatlar hiçbir anlam taşımaz" ifadesi öğretim açısından eksik kalabilir. Daha doğru açıklama şudur: Edat, bağımsız ve tamamlanmış bir kavramı tek başına karşılamaz; cümle içinde başka bir unsurla birleşerek amaç, neden, benzetme veya sınır gibi bir anlam ilişkisi kurar.

"İçin", "gibi" ve "kadar" aynı tür içinde farklı anlamlar kurabilir

Edatları cümledeki anlamlarına göre incelemek, ezberlenen listeyi kullanışlı hâle getirir.

"İçin" çoğunlukla amaç veya neden ilgisi kurar. "Seni görmek için geldim" cümlesinde amaç, gelmenin hangi hedefle yapıldığını gösterir. "Bu proje için çok emek harcadık" ifadesinde ise çalışma, proje uğruna veya proje bağlamında yapılmıştır. Bu iki kullanımın ortak noktası, "için" sözcüğünün kendinden önceki sözle eylem arasında bir ilişki kurmasıdır.

"Gibi" benzetme ve yaklaşık zaman anlamında kullanılabilir. "Melek gibi bir kalbi var" cümlesinde kişinin kalbi meleğe benzetilir. "Saat sekiz gibi oradayım" cümlesinde ise kesin bir saat değil, yaklaşık bir zaman bildirilir. Burada "gibi" sözcüğünü her durumda yalnızca benzetme olarak etiketlemek doğru olmaz.

"Kadar" miktar, eşitlik, karşılaştırma veya zaman sınırı bildirebilir. "Onun kadar çalışkan biri görmedim" cümlesinde bir karşılaştırma yapılır. "Sabaha kadar ders çalıştım" cümlesinde ise eylemin ulaştığı zaman sınırı belirtilir. Sonuç olarak edatın anlamı, sözlükteki ilk karşılığa göre değil, cümlenin tamamına göre belirlenmelidir.

"İle" edatında araç ve birliktelik ayrımını cümlenin eylemi belirler

"İle" Türkçede en sık karıştırılan kullanımlardan biridir. "Otobüsle geldik" cümlesinde otobüs, gelme eyleminin aracıdır. "Arkadaşlarıyla sinemaya gitti" cümlesinde ise arkadaşlar, eyleme birlikte katılan kişileri gösterir. Her iki cümlede de "ile" vardır; ancak kurulan anlam ilgisi aynı değildir.

"İle" sözcüğü bazı kullanımlarda kendinden önceki sözcüğe bitişerek "-le/-la" biçimini alabilir: "otobüs ile" yerine "otobüsle", "arkadaşları ile" yerine "arkadaşlarıyla" denebilir. Bu biçim değişikliği, sözcüğün cümledeki görevini tek başına değiştirmez; anlamı yine öbeğin bütünü belirler.

Edat olan "ile" ile bağlaç görevindeki "ile"yi ayırırken "ve" deneme yöntemi kullanılabilir; ancak bu yöntem mekanik bir kural gibi uygulanmamalıdır. "Ali ile Ayşe geldi" cümlesinde "ile", Ali ve Ayşe'yi aynı görevdeki iki unsuru bağladığı için "ve" anlamına yaklaşır. "Kalem ile yazdı" cümlesinde ise "ile" sözcüğü aracın ne olduğunu bildirir ve "ve" ile değiştirilemez. Bu nedenle sözcüğün yazımından çok, cümledeki ilişkiye bakılır.

"Göre", "rağmen", "beri" ve "dek" cümlede bakış açısı ya da sınır gösterir

Bazı edatlar cümlede doğrudan bir değerlendirme ölçütü veya sınır oluşturur. "Bana göre bu elbise sana çok yakışır" cümlesinde "göre", görüşün kime ait olduğunu gösterir. "Yeni sisteme göre sınavlar değişti" cümlesinde ise bir düzenleme ya da ölçüt temel alınır. Bu nedenle "göre"nin anlamı, kimi veya neyi ölçüt aldığına göre yorumlanır.

"Rağmen" karşıtlık ilgisi kurar. "Yağmura rağmen dışarı çıktık" cümlesinde yağmurun dışarı çıkmayı engellemesi beklenirken eylemin gerçekleştiği anlatılır. Burada edat, iki durum arasındaki ters yönlü ilişkiyi görünür kılar; yalnızca bir zaman veya neden bilgisi vermez.

"Beri" bir başlangıç zamanını, "dek" ve "değin" ise ulaşılacak zaman sınırını belirtir. "Dünden beri onu arıyorum" cümlesinde arama eyleminin başlangıcı dündür ve eylem sürmektedir. "Akşama dek çalıştı" cümlesinde ise çalışma eyleminin ulaştığı sınır akşamdır. Bu iki kullanım, başlangıç noktası ile bitiş sınırının karıştırılmaması gerektiğini gösterir.

"Dolayı" ve "ötürü" çoğunlukla neden ilgisi kurar: "Hastalığından dolayı okula gelemedi" örneğinde okula gelememenin nedeni hastalıkla ilişkilendirilir. Neden bildiren edatları belirlerken cümledeki "hangi sebeple?" sorusuna cevap veren öbeği aramak işe yarar.

Edat ile bağlacı ayırırken çıkarma testinin sınırlarını bilin

Edatlar çoğunlukla kendinden önceki sözcükle öbekleşip bir anlam ilgisi kurar. Bağlaçların temel görevi ise sözcükleri, söz öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlamaktır. "Seni görmek için geldim" cümlesinde "için" çıkarılırsa amaç anlamı kaybolur. "Yağmura rağmen dışarı çıktık" cümlesinde "rağmen" çıkarıldığında karşıtlık ilgisi ortadan kalkar. Bu durumlar edat kullanımına örnektir.

Bağlaç çıkarıldığında çoğu zaman cümlenin temel yargıları korunur; fakat iki unsur arasındaki bağlantı zayıflar veya kaybolur. Bununla birlikte yalnızca "sözcüğü çıkarınca cümle bozuldu mu?" sorusuna dayanmak güvenli değildir. Çünkü bazı cümlelerde çıkarma işlemi anlatımı eksiltebilir; bu, sözcüğün otomatik olarak edat olduğunu kanıtlamaz. Sözcüğün hangi iki unsuru ilişkilendirdiği ve yerine "ve" gibi bir bağlacın gelip gelmediği de incelenmelidir.

"Yalnız" ve "ancak" da bağlama göre farklı görevlerde kullanılabilir. "Bu işi yalnız sen yapabilirsin" cümlesinde "yalnız", "sadece" anlamındadır. "Kitabı ancak bugün bitirebildim" cümlesinde de sınırlama anlamı öne çıkar. Bu tür sözcükleri her cümlede aynı türden kabul etmek yerine, cümle içindeki anlam ve görev üzerinden değerlendirmek gerekir.

Çözümlü örnekler: verilen anlamdan doğru edatı ve görevini bulma

Örnek 1 Verilen cümle: "Seni görmek için geldim."

1. Edat adayını belirleyin: Cümlede anlam ilişkisi kuran sözcük "için"dir.
2. Önündeki öbeği bulun: "Seni görmek" bir isim-fiil grubudur ve "için" ile birlikte "seni görmek için" öbeğini oluşturur.
3. Eyleme hangi soruyu sorun: "Hangi amaçla geldim?"
4. Cevabı değerlendirin: "Seni görmek" cevabı, gelme eyleminin amacını bildirir.
5. Sonucu yazın: "İçin" burada amaç anlamı veren edattır. Edat öbeği cümlede gelme eylemini açıklayan bir görev üstlenir.

Aynı sözcüğün farklı anlamına örnek: "Bu proje için çok emek harcadık."

1. "İçin" sözcüğünün önündeki unsur "bu proje"dir.
2. "Ne uğruna veya hangi iş için emek harcadık?" sorusu sorulur.
3. Cevap "bu proje"dir.
4. Burada "için", bir amaç veya uğruna yapılan iş ilgisi kurar. Bu nedenle ilk cümledeki amaç anlamıyla akraba olsa da cümlenin bağlamı farklıdır.

Örnek 2 Verilen cümleler: "Otobüsle geldik." ve "Ali ile Ayşe geldi."

1. İlk cümlede "otobüsle" sözcüğünü açın: "Otobüs ile geldik."
2. "Ne aracılığıyla geldik?" sorusunu sorun: Cevap "otobüs"tür.
3. Sonuç: "İle" araç anlamı veren edattır.
4. İkinci cümlede "Ali ile Ayşe" öbeğini inceleyin.
5. "Ali ve Ayşe geldi" biçiminde anlam korunuyor mu bakın: Evet, iki kişi aynı cümlede birbirine bağlanmaktadır.
6. Sonuç: İkinci cümlede "ile", "ve" anlamında bağlaç görevindedir.

Bu iki örnek, aynı görünen "ile" kullanımının cümleye göre ayrılması gerektiğini gösterir. Birinde araç ile eylem arasında ilişki kurulurken diğerinde iki özne bağlanır.