Düşünmek Nedir? Düşünceyi Oluşturan Süreçler ve Doğru Akıl Yürütme

Düşünmek ile düşünce arasındaki sınır: süreç ve sonuç

Düşünmek, öznenin zihinsel bir etkinlik gerçekleştirmesidir. Düşünce ise bu etkinlik sonucunda ortaya çıkan fikir, yargı, tasarı veya anlamlandırmadır. Örneğin bir öğrencinin 'Bu proje için hangi bilgileri kullanmalıyım?' sorusunu zihninde değerlendirmesi düşünme sürecidir; sonunda oluşturduğu 'Önce su kirliliğinin nedenlerini açıklamalıyım' yargısı ise düşüncedir.

Bu ayrım, eylem ile ürün arasındaki farka benzer. Koşmak bir eylem, koşu sonucunda alınan mesafe ise eylemin ürünlerinden biridir. Aynı biçimde düşünmek devam eden zihinsel etkinliği, düşünce ise bu etkinliğin belirli bir anda ortaya çıkan içeriğini ifade eder. Bir kişi aynı konu üzerinde düşünmeye devam ettikçe düşüncesini değiştirebilir, ayrıntılandırabilir veya daha güçlü gerekçelere bağlayabilir.

Düşüncenin varlığı, onun doğru olduğu anlamına gelmez. Yanlış bir bilgiye, eksik gözleme, önyargıya veya aceleci bir çıkarıma dayanan bir düşünce de zihinsel süreç sonunda oluşabilir. Bu nedenle düşünmeyi değerlendirirken iki ayrı soru sormalıyız: 'Zihinde bir fikir oluştu mu?' ve 'Bu fikir hangi bilgi ve gerekçelere dayanıyor?' İlk soru düşüncenin oluşumunu, ikinci soru ise düşüncenin güvenilirliğini araştırır.

Bir düşünce kurulurken hangi zihinsel işlemler devreye girer?

Düşünme tek bir işlemden oluşmaz. Konuya göre değişmekle birlikte aşağıdaki zihinsel işlemler birbirini izleyebilir veya aynı anda çalışabilir:

1. Algılama: Dışarıdan gelen bir durumun fark edilmesi. Örneğin bir yolun kapalı olduğunu görmek.
2. Hatırlama: Yeni durumu daha önce öğrenilmiş bilgilerle veya yaşantılarla ilişkilendirmek. Daha önce aynı yoldaki inşaatı hatırlamak buna örnektir.
3. Kavramlaştırma: Olayı bir kavram altında toplamak. 'Kapalı yol', 'alternatif güzergâh' veya 'zaman kaybı' gibi kavramlar, dağınık bilgileri düzenlemeye yardım eder.
4. Karşılaştırma: Seçeneklerin benzer ve farklı yönlerini belirlemek. Kısa yol ile güvenli yolun aynı seçenek olmayabileceğini görmek bu adımdır.
5. Neden-sonuç kurma: Bir durumun neye yol açabileceğini değerlendirmek. Yol kapalıysa gecikme yaşanabileceği sonucuna ulaşmak gibi.
6. Değerlendirme ve karar: Ölçüt belirleyip seçeneklerden birini seçmek. Ölçüt süre ise başka, güvenlik ise başka bir karar çıkabilir.

Burada önemli nokta, zihnin bilgileri yalnızca biriktirmemesidir. Bilgiler arasında bağlantı kurar ve onları belirli bir amaç için kullanır. Bir soruya cevap verirken mevcut bilgi yeterli değilse yeni bilgi arama ihtiyacı doğar. Düşünme, bazı durumlarda amaçlı problem çözme ve değerlendirme biçiminde gerçekleşirken bazı durumlarda kendiliğinden veya plansız zihinsel süreçler olarak ortaya çıkabilir.

Duygular da bu süreçte etkili olabilir; fakat duygu ile düşünceyi özdeşleştirmemek gerekir. Bir sınav öncesinde kaygı hissetmek duygusal bir yaşantıdır. 'Bu kaygı nedeniyle çalışmaya daha erken başlamalıyım' sonucuna ulaşmak ise bu yaşantı üzerine kurulan bir düşüncedir.

Problem çözmede düşüncenin izlediği yol

Bir problemi çözebilmek için önce problemin ne olduğunu doğru belirlemek gerekir. Sorun yanlış tanımlanırsa sonraki adımlar düzenli görünse bile sonuç işe yaramayabilir. Okul projesi örneğinde 'su kirliliği hakkında her şeyi yazmak' belirsiz bir amaçtır. Bunu 'Evsel atıkların su kaynaklarına etkisini açıklamak ve iki çözüm önerisi sunmak' biçiminde sınırlandırmak daha işlevseldir.

Adım 1: Problemi ve amacı yazın. Ne açıklanacak, ne karşılaştırılacak veya hangi karar verilecek? Amaç açık değilse bilgi seçmek zorlaşır.

Adım 2: Bilinenleri ve eksikleri ayırın. Elinizdeki bilgileri bir listeye, bilmediğiniz noktaları soru biçimine dönüştürün. Böylece araştırma dağınık olmaktan çıkar.

Adım 3: Seçenekler üretin. İlk akla gelen çözümü hemen doğru kabul etmek yerine mümkün olan yolları sıralayın. Bu aşamada çok sayıda seçenek oluşturmak, değerlendirme aşamasından farklıdır.

Adım 4: Ölçüt belirleyin. Zaman, güvenlik, maliyet, uygulanabilirlik veya amaca uygunluk gibi ölçütlerden hangisinin önemli olduğunu açıkça belirtin. Aynı seçenek, farklı ölçütlere göre farklı sonuç verebilir.

Adım 5: Sonuçları ve gerekçeleri karşılaştırın. Her seçeneğin avantajını, sınırlılığını ve olası sonucunu yazın. 'Bence en iyisi bu' ifadesi tek başına gerekçe değildir; seçimin nedenini açıklamak gerekir.

Adım 6: Kararı sınayın. Kararın dayandığı bilgi doğru mu, bir seçenek gözden kaçtı mı, sonuç başlangıçtaki amaçla uyumlu mu? Gerekirse kararınızı değiştirin. Düşünmenin güçlü olması, ilk fikre bağlı kalmakla değil, yeni ve daha iyi gerekçeler karşısında fikri yeniden değerlendirebilmekle ilgilidir.

Kavram, yargı ve gerekçe: düşünceyi görünür hâle getirmek

Düşünceleri düzenlemek için üç unsuru ayırmak yararlıdır: kavram, yargı ve gerekçe. Kavram, bir varlığı veya durumu zihinde sınıflandırmaya yarayan anlam birimidir. 'Adalet', 'mutluluk', 'sorumluluk' ve 'kirlilik' birer kavramdır. Ancak tek başına bir kavram, henüz tam bir iddia oluşturmaz.

Yargı, bir konu hakkında doğru ya da yanlış olabilen ve ileri sürülen bir önermedir. Bir yargının nasıl sınanacağı, konusuna göre değişir. 'Bu karar adildir' ya da 'Bu çözüm su kirliliğini azaltabilir' cümleleri yargı içerir. Gerekçe ise yargının neden kabul edilmesi gerektiğini açıklar. Örneğin 'Bu karar adildir; çünkü aynı durumda bulunan kişilere aynı ölçüt uygulanmıştır' cümlesinde yargı ve gerekçe birlikte bulunur.

Bu ayrım, düşünceleri değerlendirirken karar kuralı sağlar. Bir cümlede yalnızca kavram varsa anlamı açıklamak gerekir. Bir yargı varsa dayandığı kanıt veya gerekçe sorulmalıdır. Gerekçe varsa onun başlangıçtaki iddiayı gerçekten destekleyip desteklemediği incelenmelidir. Bir gerekçenin varlığı, onun yeterli olduğu anlamına gelmez.

Örneğin 'Bu yöntem hızlıdır, o hâlde güvenlidir' ifadesinde hız ile güvenlik arasında doğrudan bir zorunluluk kurulmuştur; fakat hızın güvenliği kanıtladığı gösterilmemiştir. Hızlı olmak, güvenli olmayı zorunlu olarak gerektirmez. Gerekçe, sonucu desteklemek için yeterli değildir; bu, desteklenmeyen çıkarım veya non sequitur örneğidir. Sağlam düşünme, kullanılan kavramların anlamını belirlemeyi, yargıyı açık kurmayı ve gerekçenin sonucu gerçekten destekleyip desteklemediğini kontrol etmeyi gerektirir.

Eleştirel düşünme: bir fikri reddetmek değil, sınamak

Eleştirel düşünme, her düşünceye karşı çıkmak anlamına gelmez. Bir iddiayı kabul etmeden veya reddetmeden önce iddianın ne söylediğini, hangi bilgiye dayandığını ve başka açıklamaların bulunup bulunmadığını incelemektir.

Bir iddiayı sınamak için şu sorular kullanılabilir: İddia açık mı? Kullanılan kavramlar hangi anlamda kullanılıyor? İddianın dayandığı bilgi nereden geliyor? Verilen örnek, genel sonucu desteklemeye yeterli mi? Sonuç ile gerekçe arasında mantıksal bağlantı var mı? Karşı yönde bir örnek veya açıklama bulunabilir mi?

Özellikle tek bir deneyimden genel sonuç çıkarırken dikkatli olunmalıdır. Bir öğrencinin bir çalışma yöntemini kullanıp başarılı olması, bu yöntemin her öğrenci ve her koşul için en iyi yöntem olduğunu tek başına göstermez. Benzer biçimde bir düşüncenin çoğunluk tarafından benimsenmesi, onun doğru olduğunu kanıtlamaz. Çoğunluğun görüşü sosyal bir veri olabilir; ancak doğruluk için ayrıca gerekçe ve kanıt gerekir.

Eleştirel düşünmenin bir başka boyutu da kendi düşüncemizi incelemektir. İnsan, benimsediği fikri destekleyen bilgileri daha kolay fark edebilir ve karşıt bilgileri gözden kaçırabilir. Bu nedenle 'Fikrimi değiştirebilecek hangi bilgi var?' sorusu önemlidir. Böylece düşünme, yalnızca sonuç üretmekten çıkıp sonucu denetleyen bir sürece dönüşür.

Çözümlü örnek: okul projesini planlayarak düşünmek

Verilenler: Bir öğrenciye 'Su Kirliliği ve Çözüm Yolları' başlıklı bir proje hazırlanması isteniyor. Öğrencinin amacı, konuyu tanımlamak, nedenlerden söz etmek ve uygulanabilir çözüm önerileri sunmak.

Çözüm adımı 1 — Amaç ve kapsam: Öğrenci, konuyu sınırsız bırakmak yerine şu çalışma sorusunu yazar: 'Evsel atıkların su kaynaklarına etkileri nelerdir ve bu etkiyi azaltmak için hangi önlemler alınabilir?' Böylece proje hem neden hem çözüm boyutuna ayrılır.

Çözüm adımı 2 — Kavramları açıklama: 'Su kirliliği', 'evsel atık', 'etki' ve 'önlem' kavramlarının projede hangi anlamda kullanılacağı belirlenir. Kavramlar açıklanmazsa okuyucu, aynı kelimeyi farklı anlamda yorumlayabilir.

Çözüm adımı 3 — Bilinen ve eksik bilgileri ayırma: Öğrenci, atıkların suya karışmasının sorun oluşturabileceğini biliyor olabilir; fakat bunun hangi yollarla gerçekleştiğini ve hangi önlemlerin uygulanabilir olduğunu ayrıca araştırması gerekir. Bilinen bilgi ile araştırılması gereken bilgi birbirine karıştırılmaz.

Çözüm adımı 4 — İçerik düzeni: Proje; tanım, nedenler, sonuçlar ve çözüm önerileri biçiminde sıralanır. Bu sıra, kavramdan açıklamaya, açıklamadan değerlendirmeye geçiş sağlar.

Çözüm adımı 5 — Gerekçeli öneri: Öğrenci yalnızca 'Atıklar azaltılmalıdır' demekle yetinmez; önerinin hangi sorunu hedeflediğini ve neden uygulanabilir olduğunu açıklar. Bir öneri, amacıyla ilişkilendirilmediğinde slogan olarak kalabilir.

Sonuç: Öğrenci, dağınık bilgi toplamak yerine problemi sınırlandırmış, kavramları açıklamış, eksik bilgileri belirlemiş ve önerilerini gerekçelendirmiştir. Bu örnekte düşünme; hatırlama, sınıflandırma, neden-sonuç kurma, planlama ve değerlendirme adımlarının birlikte kullanılmasıdır.

Çözümlü örnek: iki yol arasında karar verme

Verilenler: Eve gitmek için iki yol vardır. A yolu daha kısadır; ancak inşaat nedeniyle kapanmış olma ihtimali vardır. B yolu daha uzundur; fakat açık olduğu bilinmektedir. Öğrencinin önceliği, eve güvenilir biçimde ve gereksiz gecikme yaşamadan ulaşmaktır.

Çözüm adımı 1 — Seçenekleri yazma: A yolu ve B yolu ayrı seçenekler olarak belirlenir. 'En kısa yol' ile 'ulaşma olasılığı daha yüksek yol' aynı ölçüt değildir.

Çözüm adımı 2 — Bilgiyi kontrol etme: A yolunun gerçekten açık olup olmadığı araştırılır. Öğrenci bu bilgiyi kontrol etmeden yalnızca kısa olduğu için A yolunu seçerse eksik bilgiyle karar vermiş olur.

Çözüm adımı 3 — Ölçütleri sıralama: Bu durumda güvenilir ulaşım birinci, süre ise ikinci ölçüttür. Öncelik farklı olsaydı karar da değişebilirdi; örneğin öğrencinin çok acil yetişmesi gereken bir durum varsa süreye daha fazla ağırlık verebilirdi.

Çözüm adımı 4 — Karşılaştırma: A yolu açıksa kısa olduğu için avantajlıdır; kapalıysa beklenmedik gecikme oluşturabilir. B yolu daha uzun olsa da açık olduğu bilindiğinden sonucu daha öngörülebilirdir.

Çözüm adımı 5 — Karar ve gerekçe: A yolunun açık olduğu doğrulanamıyorsa B yolu seçilir. Gerekçe, B'nin her durumda daha kısa olması değil, mevcut bilgiye göre güvenilir ulaşım ölçütünü daha iyi karşılamasıdır.

Sonuç: Karar, yalnızca ilk akla gelen seçeneğe göre değil; doğrulanmış bilgi, belirlenmiş ölçüt ve olası sonuçların karşılaştırılmasıyla verilmiştir.

Felsefi sorular düşünmeyi nasıl derinleştirir?

Felsefi düşünme, günlük bir olayın ötesine geçerek kavramların anlamını ve dayandıkları ölçütleri sorgular. 'Adalet nedir?', 'Doğru ve yanlış nasıl belirlenir?' veya 'Mutluluk nedir?' soruları yalnızca kişisel bir duygu veya tek bir olay hakkında değildir; kullanılan kavramın kapsamını ve gerekçesini araştırır.

Örneğin 'Bu karar adildir' cümlesiyle karşılaşıldığında şu sorular sorulabilir: Adalet burada eşit davranmak mı, ihtiyaca göre davranmak mı demektir? Aynı ölçütün herkese uygulanması her durumda adil sonuç doğurur mu? Kararın etkilediği kişiler açısından hangi gerekçeler önemlidir? Bu sorular, bir kavramı ezberlenmiş tek bir kelime olmaktan çıkarıp farklı durumlarda sınamayı sağlar.

Felsefi düşünmede kesin bir cevaba hemen ulaşmak yerine soruyu açıklaştırmak, kavramları ayırmak ve gerekçeleri karşılaştırmak önem taşır. Bu nedenle felsefi düşünme, düşünmenin yalnızca sonuç üretme yönünü değil, sonuçların hangi temellere dayandığını inceleme yönünü de güçlendirir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Düşünmek ile bilmek: Bilmek, bir şeyi tanımak, anlamak veya bilgi sahibi olmakla; düşünmek ise zihinsel içerikleri işleme, ilişkilendirme, sorgulama ve değerlendirme etkinliğiyle ilgilidir. İkisi örtüşebilir ancak birbirinin basit karşıtı değildir. Bir tanımı anlamak bilgi edinmeyi, tanımı yeni bir örnekte açıklamak ise düşünme sürecini gerektirebilir.

Düşünmek ile hissetmek: Hissetmek duygusal yaşantıyı, düşünmek zihinsel işlem ve anlamlandırmayı ifade eder. Bir duygunun düşünceleri etkileyebilmesi, ikisinin aynı olduğu anlamına gelmez.

Düşünmek ile hayal etmek: Hayal kurmak da zihinsel bir etkinliktir; fakat her hayal, gerçekliğe ilişkin bir yargı veya problem çözme amacı taşımaz. Hayal ile olgusal iddia birbirinden ayrılmalıdır.

Fikir ile gerçek: Bir düşüncenin zihinde bulunması, dış dünyadaki durumun da öyle olduğunu kanıtlamaz. 'Böyle düşünüyorum' ifadesi, kişinin görüşünü gösterir; tek başına doğruluk kanıtı değildir.

Çoğunluk görüşü ile doğruluk: Bir görüşün çok kişi tarafından paylaşılması, o görüşün gerekçeli veya doğru olduğunu göstermez. Görüşün dayanakları ayrıca incelenmelidir.

Örnek ile kanıt: Bir örnek, bir düşünceyi anlaşılır kılabilir; fakat geniş bir iddiayı tek başına kanıtlamayabilir. 'Bir kez böyle oldu' bilgisinden 'her zaman böyledir' sonucuna geçmek aşırı genelleme olabilir.

Niyet ile sonuç: Bir kişinin iyi niyetli olması, kararının mutlaka iyi sonuç vereceğini göstermez. Düşünürken hem amacı hem de ortaya çıkabilecek sonucu değerlendirmek gerekir.

En sık hata, kavramı tanımladıktan sonra onu karar vermede nasıl kullanacağını açıklamamaktır. Sağlam bir değerlendirmede yalnızca 'Bu bir düşüncedir' demek yetmez; düşüncenin dayanağı, kapsamı, karşı örnekleri ve ulaşmak istediği sonuç da gösterilmelidir.