Doğru ve Yanlış Nedir? Mantık, Bilgi ve Ahlak Açısından

Bir cümlenin doğru ya da yanlış sayılabilmesi: önerme ölçütü

Mantıkta doğru veya yanlış değeri alabilen bildirme cümlesine önerme denir. 'Dünya Güneş'in etrafında döner' bir önermedir; çünkü bu cümlenin gerçeklikle uyuşup uyuşmadığı araştırılabilir. 'Dünya düzdür' de bir önermedir; fakat bilimsel bilgilerle uyuşmadığı için yanlıştır.

Buna karşılık 'Kapıyı kapat!' bir emir, 'Bugün hava nasıl?' bir soru, 'Ne güzel bir gün!' ise duygu veya değerlendirme bildiren bir ifadedir. Bu ifadeler doğru ya da yanlış diye sınıflandırılmak yerine emir, soru veya beğeni bakımından incelenir. Dolayısıyla ilk adım, cümlenin gerçekten bir iddia ileri sürüp sürmediğini belirlemektir.

Bir önermenin doğru olması, onu söyleyen kişinin kendinden emin olması anlamına gelmez. Doğruluk, kişinin inancından ayrı bir ölçüttür. Bir öğrenci 'Bu sorunun cevabı 12' diye düşünebilir; fakat çözüm işlemi farklı bir sonuç veriyorsa öğrencinin inancı, önermeyi doğru yapmaz. Burada karar vermek için ifadenin dayandığı işlem veya gerçeklikle karşılaştırma gerekir.

Klasik mantıkta bir önerme, belirli koşullar altında doğru veya yanlış olarak değerlendirilir. 'Bir önerme ya doğrudur ya yanlıştır; üçüncü bir ihtimal yoktur' ilkesi, çelişmezlik ve üçüncü hâlin imkânsızlığı gibi klasik mantık kabulleriyle birlikte düşünülür. Bu ilke, belirsiz, eksik veya birden fazla anlama gelebilen gündelik cümlelerin otomatik olarak kesin doğru ya da kesin yanlış olduğu anlamına gelmez. Önce cümlenin anlamı ve kapsamı netleştirilmelidir.

Gerçekliğe uygunluk ile mantıksal geçerlilik neden aynı şey değildir?

Doğruluğu değerlendirmenin önemli yollarından biri uygunluktur: İfade, konu aldığı olguyla örtüşüyor mu? 'Bir üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir' ifadesi, düzlem geometrisinin kuralları içinde doğrudur. Buradaki 'düzlem' koşulu önemlidir; farklı geometrik sistemlerde aynı ifade aynı biçimde kullanılmayabilir. Bu yüzden bir cümleyi değerlendirirken hangi çerçevede konuşulduğu belirtilmelidir.

Mantıksal geçerlilik ise bir çıkarımın yapısıyla ilgilidir. Bir çıkarımın sonucu, öncüller doğru kabul edildiğinde zorunlu olarak çıkıyorsa çıkarım geçerlidir. Örneğin:

• Bütün insanlar ölümlüdür.
• Sokrates bir insandır.
• O hâlde Sokrates ölümlüdür.

Bu örnekte sonuç, öncüller arasındaki ilişki nedeniyle çıkar. Fakat geçerlilik ile öncüllerin gerçek hayatta doğru olması birbirinden farklı kavramlardır. Bir çıkarım biçim olarak geçerli olabilir; ancak öncüllerden biri gerçeklikle uyuşmuyorsa sonuç hakkında güvenilir bir bilgi vermeyebilir.

Bu ayrım sınavlarda sıkça sorulan 'geçerli' ve 'doğru' kavramlarını ayırmak için kullanılır. Doğruluk çoğunlukla önermenin içeriğine, geçerlilik ise çıkarımın kuruluşuna yönelir. Kısaca şu sorular sorulabilir: 'İddia olgularla uyuşuyor mu?' doğrulukla; 'Sonuç, verilen öncüllerden kurallı biçimde çıkıyor mu?' geçerlilikle ilgilidir.

Tutarlılık da bu zincirin bir parçasıdır. Bir düşünce sistemi veya açıklama, kendi içinde çelişmiyorsa tutarlı kabul edilir. Ancak tutarlı olmak tek başına gerçek olmak için yeterli değildir. Birbiriyle çelişmeyen ama gerçeklikle örtüşmeyen bir kurgu, tutarlı olabilir; bu durum onu olgusal olarak doğru yapmaz.

Bilimsel iddialarda kanıt, gözlem ve sınanabilirlik

Bilimsel bir iddianın değerlendirilmesinde kişisel kanaatten çok gözlem, deney, kanıt, mantıksal çıkarım ve tutarlılık önem taşır. 'Bir hipotez' olarak ortaya konan açıklama, eldeki verilerle karşılaştırılır. Sonuçlar hipotezle uyuşmadığında önce araştırmanın koşulları, ölçüm yöntemi ve yardımcı varsayımlar değerlendirilir; yeterli ve tekrarlanabilir kanıt varsa hipotez terk edilebilir, değiştirilebilir veya yeniden sınanabilir. Bu süreç, bilimsel bilginin hatalardan arındırılmaya çalışılan bir araştırma süreci olduğunu gösterir.

Burada 'doğru' sözcüğü, her koşulda değişmez ve hiçbir zaman yeniden değerlendirilemez anlamında kullanılmamalıdır. Bir iddianın gücü, hangi gözlemlerle desteklendiği, hangi koşullarda geçerli olduğu ve başka araştırmalarla ne ölçüde tutarlı bulunduğuyla ilgilidir. Örneğin 'Bugün yağmur yağacak' cümlesi belirli bir yer ve zaman için ileri sürülür. Yer veya zaman değiştiğinde aynı cümleyi değerlendirmek için yeni koşullara bakmak gerekir.

Bilimsel bir ifadeyi incelerken şu sırayı izlemek yararlıdır: Önce iddianın ne söylediğini açıkça yazın. Sonra iddianın hangi koşullarda geçerli olduğunu belirleyin. Ardından gözlem veya deney sonucunun iddiayı destekleyip desteklemediğini sorun. Son olarak kanıtın iddiayı kesin olarak mı, yoksa yalnızca belirli ölçüde mi desteklediğini ayırın.

Yanlışlanabilirlik de önemli bir sınırdır. Bir iddia, hiçbir gözlemin onu hatalı gösteremeyeceği biçimde kurulmuşsa bilimsel olarak sınanması güçleşir. Buna karşılık ölçülebilir ve gözlenebilir sonuçlar öngören bir iddia, verilerle karşılaştırılabilir. Bu yaklaşım, 'Birçok kişi böyle düşünüyor' cümlesinin tek başına bilimsel kanıt sayılamayacağını anlamaya yardımcı olur.

Ahlaki yanlışta niyet, zarar, hak ve sorumluluk ilişkisi

Ahlaki doğru ve yanlış, bir ifadenin gerçeklikle uyuşmasından farklıdır. Burada incelenen şey çoğunlukla bir eylemin yapılmasının uygun, adil, dürüst veya sorumlu olup olmadığıdır. Bu değerlendirmede toplumun değerleri, kültürel normlar, bireyin vicdanı, eylemin amacı ve ortaya çıkabilecek sonuçlar rol oynayabilir.

Tek bir ölçütü her duruma düşünmeden uygulamak sorun yaratabilir. 'Yalan söylemek yanlıştır' ilkesi dürüstlüğün ve güvenin önemini anlatır; fakat bir davranışı değerlendirirken olayın koşulları, kimin zarar görebileceği ve kişinin sorumluluğu da incelenebilir. Bu nedenle ahlaki karar vermek, hazır bir cümleyi her olaya uygulamaktan çok, ilgili değerleri ve sonuçları tartmayı gerektirir.

Bir eylemi değerlendirirken dört soru kullanılabilir: Eylem kime fayda sağlıyor veya zarar veriyor? Başkasının hakkı ihlal ediliyor mu? Eylemi yapan kişinin amacı ne? Aynı davranış, okulun veya toplumun kabul ettiği dürüstlük ve adalet kurallarıyla çelişiyor mu? Bu sorular, ahlaki yargının yalnızca kişinin hoşlanıp hoşlanmamasından ibaret olmadığını gösterir.

Sınavda mantıksal doğru ile ahlaki doğruyu ayırmak için cümlenin türüne bakın. '2 + 2 = 4' matematiksel bir önermedir. 'Kopya çekmek yanlıştır' ise bir eylem hakkında etik yargıdır. İlki işlem ve matematiksel kurallarla; ikincisi dürüstlük, eşitlik, emek ve sorumluluk gibi değerlerle değerlendirilir. Ahlaki yargıların bazı toplumlarda ortak kabul görmesi, bütün durumların hiçbir tartışmaya açık olmadığı anlamına gelmez.

Çözümlü örnekler: bilgi iddiası ile ahlaki kararın ayrılması

Örnek 1 — Matematiksel önerme

Verilen: 'Bir üçgenin iç açıları toplamı 200 derecedir.'

1. Cümlenin bir bildirme cümlesi olup olmadığına bakılır. Cümle, üçgenler hakkında bir iddia ileri sürdüğü için önermedir.
2. İddia, ilgili matematiksel kuralla karşılaştırılır. Düzlem geometrisinde üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir.
3. Verilen değer ile kural karşılaştırılır: $200 \neq 180$.
4. Sonuç: İfade yanlıştır. Buradaki karar, kişisel beğeniye veya çoğunluğun düşüncesine değil, kullanılan geometri çerçevesindeki matematiksel kurala dayanır.

Örnek 2 — Sınavda kopya verme

Verilen: Bir öğrenci sınav sırasında arkadaşına cevapları göstermeyi düşünmektedir.

1. Önce eylem belirlenir: Arkadaşın kendi emeğiyle üretmediği cevapları kullanmasına yardım etmek.
2. İlgili değerler belirlenir: Dürüstlük, emeğe saygı, eşitlik ve okul kurallarına uyma.
3. Olası sonuçlar incelenir: Arkadaşın gerçek öğrenme düzeyi anlaşılmaz; diğer öğrenciler karşısında haksız avantaj oluşur; sınavın ölçme amacı zedelenir.
4. Karar: Kopya vermemek, bu koşullarda daha doğru davranış olarak değerlendirilir. Yardım etmek isteyen öğrenci, sınavdan sonra konuyu birlikte çalışmayı önerebilir.

İki örnek arasındaki temel fark şudur: İlkinde bir ifadenin matematiksel doğruluğu test edilir; ikincisinde bir eylem, değerler ve sonuçlar bakımından değerlendirilir. Bu nedenle her doğru-yanlış sorusunda önce 'Bu, bir bilgi iddiası mı yoksa bir davranış değerlendirmesi mi?' sorusunu sormak gerekir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Doğru ile iyi aynı anlama gelmez. 'Bu ifade doğrudur' dediğimizde genellikle gerçeklikle veya bir kuralla uyuşmayı; 'Bu davranış iyidir' dediğimizde ise ahlaki değerlendirmeyi anlatırız. Bir davranışın sonuçlarının iyi olduğunu düşünmek, onunla ilgili olgusal bütün cümlelerin doğru olduğu anlamına gelmez.

Doğru ile geçerli de eş anlamlı değildir. Doğruluk bir önermenin içeriğiyle, geçerlilik ise çıkarımın yapısıyla ilgilidir. Bir çıkarımın geçerli olması, öncüllerin gerçek olduğunu kendiliğinden göstermez. Bu ayrımı atlamak, biçimi düzgün her sonuca 'doğru' deme hatasına yol açar.

Çoğunluğun inanması da bir iddiayı otomatik olarak doğru yapmaz. Bir görüşün yaygın olması, onun kanıtlandığı anlamına gelmez. Bilimsel iddialarda ölçüt, kişi sayısından çok kanıtın niteliği ve sonuçların sınanabilirliğidir.

'Her ahlaki yargı kişiseldir' genellemesi de dikkatle kullanılmalıdır. Ahlaki değerlendirmelerde kültür, vicdan ve değer farklılıkları bulunabilir; ancak dürüstlük, zarar vermeme, adalet ve başkasının hakkına saygı gibi ilkeler birçok toplumda önem taşır. Bununla birlikte ortak kabul, her olayın ayrıntısız biçimde çözüldüğü anlamına gelmez.

'Yanlış yapmak her zaman başarısızlıktır' düşüncesi de hatalıdır. Bir matematik sorusundaki hata, işlem basamağının yeniden incelenmesini sağlayabilir; bilimsel araştırmada desteklenmeyen bir hipotez elenebilir. Fakat hatadan öğrenebilmek için hatanın nedenini belirlemek gerekir. Yanlışı fark etmeden tekrarlamak, tek başına öğretici değildir.

Son olarak, klasik mantıktaki doğru-yanlış ikiliğini belirsiz veya eksik cümlelere gelişigüzel uygulamayın. 'Bu film güzel' ifadesinde hangi ölçütün kullanıldığı belirtilmemiş olabilir. Böyle bir cümleyi olgusal bir önerme gibi değerlendirmeden önce 'Güzel derken neye göre?' sorusu sorulmalıdır.