Çocuklar İçin Felsefe: P4C Nasıl Uygulanır?

P4C’yi sıradan sohbetten ayıran dört özellik

Çocuklar İçin Felsefe, Philosophy for Children ifadesinin kısaltması olan P4C ile anılır. Yaklaşımın merkezinde, çocukların bir grup içinde felsefi bir soruyu araştırması bulunur. Buradaki “araştırma”, tek bir doğru cevabı ezberlemek anlamına gelmez; bir görüşün hangi gerekçeye dayandığını incelemek ve gerektiğinde görüşü yeniden değerlendirmek anlamına gelir.

P4C’yi sıradan bir sohbetten ayıran ilk özellik, konuşmanın bir uyaran etrafında kurulmasıdır. Uyaran bir öykü, görsel, video veya günlük yaşam olayı olabilir. İkinci özellik, tartışmanın açık uçlu bir soruya dayanmasıdır. “Karakter ne yaptı?” sorusu çoğunlukla metni anlama ve gözlem sorusudur; “Karakterin yaptığı adil miydi?” gibi sorular ise değerlendirme ve gerekçelendirme boyutunu daha belirgin biçimde taşır.

Üçüncü özellik, çocukların yalnızca kendi fikirlerini söylememesi, başkalarının düşüncelerini de anlamaya çalışmasıdır. “Ben buna katılmıyorum” demek başlangıç olabilir; fakat felsefi diyalogda bunun nedenini açıklamak ve karşı görüşü doğru anlamak gerekir. Dördüncü özellik ise kolaylaştırıcının cevabı açıklayan kişi değil, düşünme sürecini düzenleyen kişi olmasıdır.

Bu sınır önemlidir: P4C, çocuklara belirli bir ahlaki hükmü kabul ettirme yöntemi değildir. Örneğin “Adalet herkesin aynı şeyi almasıdır” sonucunu baştan vermek yerine, eşit paylaşım ile ihtiyaca göre paylaşım arasındaki farkın çocuklar tarafından tartışılmasına olanak tanır.

Bir P4C oturumunu uyaran, soru ve araştırma zinciriyle kurmak

Uygulama birkaç birbirine bağlı aşamadan oluşur. İlk aşamada yaş grubuna uygun bir uyaran seçilir. Okul öncesi çocuklarda kısa bir görsel veya basit bir olay, daha büyük çocuklarda ise karakterlerin kararlarını ve sonuçlarını tartışmaya açan bir hikâye kullanılabilir. Uyaranın amacı bilgi aktarmak değil, birden fazla yorum yapılabilecek bir düşünme durumu oluşturmaktır.

İkinci aşamada çocuklar uyaranla ilgili gözlemlerini söyler. Kolaylaştırıcı hemen “Doğru cevap nedir?” diye sormak yerine “Neyi fark ettin?”, “Bunu düşündüren ne oldu?” gibi sorularla gözlem ile yorumu ayırmaya yardımcı olur. Üçüncü aşamada çocuklar kendi felsefi sorularını üretir. Örneğin bir hikâyede iki çocuğa farklı büyüklükte yiyecek verilmişse şu sorular ortaya çıkabilir: “Adil olmak herkesin aynı şeyi alması mıdır?”, “İhtiyacı fazla olanın daha çok alması adil olabilir mi?”

Dördüncü aşamada grup, ele alınacak soruyu seçer. Bu seçim, kolaylaştırıcının en ilginç bulduğu soruyu dayatması yerine çocukların merakını görünür kılar. Beşinci aşamada tartışma yürütülür. Bir görüş ifade edildiğinde “Bunu düşündüren neden ne?”, “Buna karşı bir örnek verebilir misin?” veya “Başka bir durumda da aynı kural geçerli olur mu?” soruları kullanılabilir.

Son aşama değerlendirmedir. Çocuklardan mutlaka tek bir sonuca ulaşmaları beklenmez. “Bugün hangi fikrin değişti?”, “Hangi görüşü daha iyi anladın?” veya “Tartışmada hangi gerekçe işe yaradı?” gibi sorular, düşünme sürecini fark etmelerini sağlar. Böylece oturum yalnızca konuşma değil, konuşmanın nasıl yürütüldüğünü inceleme fırsatı da sunar.

Felsefi soru üretirken kavramı olaydan ayırmak

Bir olayın kendisi ile olayda kullanılan kavram aynı şey değildir. “Çocuk arkadaşının kalemini aldı” bir olay bildirimidir. “İzin almadan almak ne zaman yanlış olur?” ise doğru-yanlış, mülkiyet, izin ve sorumluluk gibi kavramları araştırmaya açar. Felsefi soruların çoğu kavramların anlamını, gerekçelerini ve farklı durumlarda nasıl değerlendirileceğini araştırır; bazıları ölçüt ararken bazıları anlam, sınır veya varsayım incelemesine odaklanır.

Soru hazırlarken üç basamak işe yarar. Önce olayın ne olduğunu belirleyin: Kim ne yaptı, hangi koşulda yaptı ve sonuç ne oldu? Sonra olayda tartışmaya açılan kavramı bulun: adalet, doğruluk, mutluluk, özgürlük, sorumluluk veya bilgi gibi. Son olarak kavramı genelleştirmeden sınayın. “Herkes eşit paylaşmalı mı?” sorusu, “Eşitlik hangi durumda adil olmayabilir?” sorusuyla derinleşebilir.

İyi bir soru çocuğun yalnızca “evet” ya da “hayır” demesini gerektirmez. “Bu doğru muydu?” sorusu başlangıç için kullanılabilir; fakat tek başına bırakılırsa kısa cevaplara yol açabilir. “Neden doğru veya yanlış olduğunu düşünüyorsun?”, “Tüm durumlarda böyle mi?”, “Bir karşı örnek bulabilir misin?” soruları düşünme zincirini genişletir.

Yaş uyarlaması da burada önemlidir. Küçük çocuklarla “Aynı miktarı almak mı, ihtiyacı olana daha fazlasını vermek mi?” gibi somutlaştırılmış sorular kullanılabilir. Daha büyük çocuklarla “Bir dağıtım kuralının adil olduğunu hangi ölçütle anlayabiliriz?” sorusu tartışılabilir. Aynı kavram korunurken kelime seçimi ve örneklerin karmaşıklığı değiştirilir.

Kolaylaştırıcının görevi: cevabı vermek değil, gerekçeyi görünür kılmak

Kolaylaştırıcı, hazır bir felsefi hükmü veren otorite gibi davranmamalı; bununla birlikte tartışma sürecini, katılımı, güvenliği ve gerektiğinde olgusal netliği yönetmelidir. Görevi, her çocuğun konuşabileceği güvenli bir ortam kurmak, fikirleri birbirine bağlamak ve gerekçeleri açığa çıkarmaktır. Bir çocuk konuştuğunda kolaylaştırıcı, onun sözünü kendi yorumuyla değiştirmek yerine “Yani herkesin aynı şeyi almasının adil olduğunu düşünüyorsun; bunu hangi nedenle söylüyorsun?” diye netleştirebilir.

Konuşma düzeni de düşünmenin niteliğini etkiler. Aynı birkaç çocuğun sürekli söz alması, sessiz çocukların fikirlerini paylaşmasını zorlaştırır. Bu nedenle el kaldırma, sırayla konuşma, kısa düşünme süresi veya ikili konuşma gibi yöntemler kullanılabilir. Ancak bunlar katı kurallar olarak değil, katılımı destekleyen araçlar olarak uygulanmalıdır.

Kolaylaştırıcı, görüş ile gerekçeyi birbirinden ayırmalıdır. “Bence bu adil değil” bir görüştür; “çünkü iki çocuğun ihtiyacı aynı değildi” ise gerekçedir. Bu ayrım çocukların düşüncelerini daha açık ifade etmesine yardımcı olur. Ayrıca bir çocuğun fikrini değiştirmesi başarısızlık sayılmamalıdır. Yeni bir örnek veya güçlü bir gerekçe karşısında görüşü yeniden değerlendirmek, sorgulamanın doğal parçasıdır.

Empati de burada “her görüş doğrudur” demek değildir. Farklı bir görüşün hangi deneyimden veya gerekçeden doğduğunu anlamak, o görüşü kabul etmekten farklıdır. P4C ortamında amaç, düşünceleri eleştiriye kapatmak değil; kişiyi hedef almadan düşünceyi incelemektir.

Çözümlü örnek: kahvaltıdaki ekmek paylaşımını adalet sorusuna dönüştürmek

Verilen durum: İki kardeşe kahvaltıda farklı büyüklükte ekmek dilimleri veriliyor. Küçük kardeş, “Bu adil değil; onun dilimi daha büyük,” diyor. Büyük kardeş ise daha uzun süre dışarıda kalacağını ve daha fazla acıktığını söylüyor.

Adım 1 – Olayı betimleme: Çocuklardan önce yalnızca gördüklerini söylemeleri istenir. Bir kardeşe daha büyük, diğerine daha küçük dilim verilmiştir. Büyük kardeşin daha uzun süre dışarıda kalacağı bilgisi de duruma eklenmiştir. Bu aşamada “anne haksız” gibi değerlendirmeler, olayın yorum kısmına aittir.

Adım 2 – Kavramı belirleme: Tartışmanın ana kavramı adalettir. Bunun yanında eşitlik ve ihtiyaç da devreye girer. Eşitlik, herkesin aynı miktarı alması fikrini; ihtiyaç ise kişilerin koşullarının dikkate alınmasını ifade eden olası ölçütlerdir. Bu kavramların anlamı çocukların tartışmasıyla açılır; kolaylaştırıcı hazır tanımı sonuç olarak dayatmaz.

Adım 3 – İlk soru: “Adil olmak herkesin aynı büyüklükte dilim alması mıdır?” Bir çocuk “Evet, çünkü kimse kendini kötü hissetmez,” diyebilir. Başka bir çocuk “Hayır, daha çok acıkacak kişi daha fazla alabilir,” diyebilir. Her iki görüşten de gerekçe istenir.

Adım 4 – Karşı örnek: Kolaylaştırıcı “Biri hasta olduğu için daha az yiyebiliyorsa aynı miktarı vermek yine adil midir?” diye sorabilir. Bu soru, aynı paylaşım kuralının bütün koşullarda işe yarayıp yaramadığını sınar. Çocuklar böylece adaletin yalnızca miktarın eşitliğiyle açıklanamayabileceğini fark edebilir.

Adım 5 – Kuralı sınama: “İhtiyacı olan her zaman daha fazla mı almalı?” sorusu sorulur. Bu soru, ihtiyaç ölçütünün de sınırsız bir cevap olmadığını gösterir. İki kişinin ihtiyacı aynıysa, paylaşımın başka ölçütlerle değerlendirilmesi gerekebilir.

Sonuç: Tartışmanın sonunda tek bir doğru cümle yazmak zorunlu değildir. Çocuklar, adalet değerlendirmesinde eşit miktar, ihtiyaç, koşul ve sonuç gibi farklı ölçütlerin kullanılabileceğini gerekçeleriyle açıklayabiliyorsa felsefi araştırma gerçekleşmiştir. Günlük olay, bu süreçte daha genel bir kavramı incelemek için başlangıç noktası olmuştur.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

P4C’yi bilgi yarışmasına çevirmek: Çocuklar için felsefede amaç, felsefecilerin görüşlerini veya tanımları doğru biçimde tekrarlatmak değildir. “Adaletin tanımı nedir?” sorusu yerine, çocukların bir adalet ölçütünü örneklerle sınamasını sağlayan sorular tercih edilmelidir.

Her soruya yetişkin cevabı vermek: Felsefi görüşlerde gerekçelendirmeyi teşvik eden sorular kullanılmalıdır; ancak tartışmanın temelini etkileyen olgusal yanlışlar veya kavram karışıklıkları gerektiğinde açıkça düzeltilmelidir. Kolaylaştırıcı, çocuğun görüşünü hemen düzeltmek yerine “Bunu destekleyen bir örnek var mı?” veya “Karşıt bir durum düşünebilir miyiz?” gibi sorularla gerekçeyi açabilir. Ancak gerekli durumlarda olgusal açıklamayı kendisi de yapabilir.

Felsefi tartışmayı serbest sohbet sanmak: Çocukların konuşması tek başına yeterli değildir. Konuşmaların aynı soruyla ilişkili olması, fikirlerin gerekçelendirilmesi ve katılımcıların birbirini dinlemesi gerekir. Aksi durumda etkinlik, konu hakkında sırayla yorum yapmaya dönüşebilir.

Her görüşü eşit derecede gerekçeli kabul etmek: Farklı fikirlere saygı göstermek, bütün gerekçelerin aynı güçte olduğunu söylemek değildir. Bir iddia örnek, açıklama veya karşılaştırmayla destekleniyorsa tartışmada daha ayrıntılı incelenebilir.

Felsefe ile ahlak dersi arasındaki farkı karıştırmak: P4C’de doğru davranışın ne olduğu tartışılabilir; fakat yöntem, önceden belirlenmiş bir ahlak mesajını çocuklara kabul ettirmeye indirgenmemelidir. “Paylaşmak iyidir” sonucunu baştan vermek yerine paylaşmanın hangi koşullarda adil, hangi koşullarda sorunlu olabileceği araştırılır.

Çocuğun görüş değiştirmesini tutarsızlık saymak: Yeni bir gerekçeyi dikkate alarak fikrini değiştirmek, düşünme becerisinin geliştiğini gösterebilir. Önemli olan, çocuğun neden önceki görüşünden ayrıldığını açıklayabilmesidir.

Yaş farkını göz ardı etmek: Okul öncesi çocuklarla yetişkinlerin kullandığı soyut ve uzun sorular aynı etkiyi yaratmayabilir. Kaynaklarda okul öncesinden itibaren uygulanabileceği belirtilen yaklaşım, her yaşta aynı metin ve aynı tartışma biçiminin kullanılacağı anlamına gelmez.