Yedekleme Nedir? Türleri, Saklama Yöntemleri ve Geri Yükleme

Yedekleme hangi veriyi korur, hangi sorunu çözer?

Yedekleme; tek tek dosyaların, klasörlerin, uygulama ayarlarının, işletim sistemi ayarlarının veya bütün bir disk görüntüsünün kopyalanmasıdır. Ayırt edici koşul, kopyanın orijinal veriden ayrı bir konumda tutulmasıdır. Aynı diskte yalnızca başka bir klasöre kopyalamak, disk tamamen arızalandığında yeterli koruma sağlamayabilir.

Yedeklemenin amacı veriyi kaybetme ihtimalini ortadan kaldırmak değil, veri erişilemez hâle geldiğinde geri dönüş noktası oluşturmaktır. Örneğin yanlışlıkla silinen bir belge, yedekten geri alınabilir; ancak yedeğin silme işleminden sonra güncellenmiş olması durumunda, eski sürümün bulunup bulunamayacağı kullanılan sisteme ve yedekleme geçmişine bağlıdır. Bu nedenle yedekleme, yalnızca kopyalama işlemi değil, aynı zamanda hangi sürümlerin ve hangi zaman aralıklarının korunacağını belirleme işidir.

Korunacak veri türü, kurtarma hedefini de değiştirir. Sadece fotoğrafları kurtarmak isteyen kullanıcı dosya ve klasör yedeklemesi yapabilir. İşletim sistemi çöktüğünde uygulamalar ve ayarlarla birlikte çalışır duruma dönmek isteyen kullanıcı ise sistem görüntüsü gibi daha geniş kapsamlı bir yedeklemeye ihtiyaç duyabilir. Bir web sitesinde kaynak kodu, veritabanı ve medya dosyaları ayrı ayrı önem taşıyabilir; yalnızca kaynak kodunu saklamak, diğer bileşenler yoksa siteyi bütünüyle geri getirmeye yetmeyebilir.

Harici disk, NAS ve bulut arasında seçim nasıl yapılır?

Yedekleme hedefi üç temel grupta düşünülebilir: harici depolama birimleri, ağ depolama cihazları ve bulut hizmetleri. Harici sabit disk, USB bellek veya SSD doğrudan kontrol ve taşınabilirlik sağlar. Buna karşılık cihazın kaybolması, bozulması veya yedekleme tamamlandıktan sonra aynı fiziksel ortamda tutulması, korumanın kapsamını sınırlandırabilir.

NAS, ev ya da ofis ağına bağlanan merkezi bir depolama cihazıdır. Birden fazla kullanıcının aynı yedekleme noktasına erişmesi gerektiğinde kullanışlı olabilir. Ancak NAS’ın aynı bina veya ağ içinde bulunması, yangın, hırsızlık ya da başka fiziksel olaylara karşı tek başına yeterli olmayabilir. Bu sonuç, NAS’ın kötü bir seçenek olduğu anlamına gelmez; yalnızca saklama konumunun karşı karşıya olduğu riskin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Bulut depolama, verilerin internet üzerinden üçüncü taraf sağlayıcıların yönettiği sunuculara aktarılmasıdır. Google Drive, Dropbox, iCloud ve Microsoft OneDrive, mevcut makalede örneklenen hizmetlerdir. Bulut çözümü farklı bir fiziksel konum avantajı ve otomatik yedekleme olanağı sunabilir. Bununla birlikte hesap güvenliği önemlidir: güçlü parola, çok faktörlü kimlik doğrulama ve güvenilir sağlayıcı seçimi gerekir. Bulutta bulunması, verinin otomatik olarak her senaryoya karşı korunduğu anlamına gelmez; silinen ya da bozulan bir dosyanın geçmiş sürümlerinin saklanıp saklanmadığı hizmete göre değişebilir.

Depolama alanı ihtiyacı verinin boyutuyla ilişkilidir. Dosya boyutları Byte cinsinden ifade edilir; veri miktarı büyüdükçe aktarım süresi ve gerekli depolama alanı da artar. Bu yüzden çok büyük veri kümelerinde sıkıştırma depolama ihtiyacını azaltabilir, şifreleme ise yedeğin yetkisiz kişilerce okunmasına karşı ek koruma sağlayabilir. Sıkıştırma alan tasarrufu, şifreleme ise gizlilik amacı taşır; ikisi aynı işlem değildir.

Tam, artımlı ve diferansiyel yedeklemenin geri yükleme farkı

Tam yedekleme, seçilen verilerin tamamını kopyalar. Hazırlanması daha fazla zaman ve alan gerektirebilir; karşılığında geri yükleme mantığı daha basittir çünkü temel alınacak tek bir kapsamlı kopya bulunur.

Artımlı yedekleme, son tam yedeklemeden veya son artımlı yedeklemeden sonra değişen ve eklenen verileri kopyalar. Bu nedenle art arda yapılan işlemler, önceki işlemlere kıyasla daha az veri aktarabilir. Fakat geri yükleme sırasında son tam yedekleme ile ihtiyaç duyulan artımlı yedeklerin tamamı gerekir. Zincirdeki gerekli parçalardan biri yoksa ilgili zamana geri dönmek mümkün olmayabilir.

Diferansiyel yedekleme ise her seferinde son tam yedeklemeden sonra değişen veya eklenen tüm verileri alır. Günler ilerledikçe diferansiyel kopyanın boyutu artabilir; buna karşın belirli bir noktaya dönmek için son tam yedekleme ve o noktaya ait son diferansiyel yedekleme yeterlidir.

Karar verirken iki soruya bakılır: Veriler ne kadar sık değişiyor ve geri yükleme ne kadar hızlı olmalı? Sık değişen kritik verilerde günlük veya hatta saatlik yedekleme aralıkları gerekebilir; daha az değişen kişisel dosyalarda haftalık veya aylık aralıklar yeterli olabilir. Bu bir eşik değil, verinin değişim hızı ve kaybının önemine göre ayarlanacak bir planlama ölçütüdür.

Basit bir depolama hesabında toplam alan, alınan yedeklerin boyutlarının toplamı olarak düşünülebilir: $T = Y_1 + Y_2 + ... + Y_n$. Sıkıştırma kullanılıyorsa gerçek alan ihtiyacı dosya türlerine ve sıkıştırma sonucuna göre değişir; bu nedenle yalnızca dosyaların nominal boyutlarını toplamak kesin kapasite hesabı sayılmaz.

Yedekleme planında sıklık, kapsam ve geri dönüş noktası

İyi bir yedekleme planı üç kararı açıkça verir: neyin yedekleneceği, ne sıklıkla yedekleneceği ve yedeğin nerede tutulacağı. Önce yeri doldurulamaz veriler belirlenir. Fotoğraflar, kişisel belgeler, eğitim çalışmaları, proje dosyaları, veritabanları ve kaynak kodu farklı önem düzeylerine sahip olabilir. Ardından sistemin tamamını mı yoksa yalnızca bu dosyaları mı geri getirmek istediğinize karar verilir.

İkinci karar değişim hızıdır. Her gün değişen bir proje dosyası için yalnızca ayda bir kopya almak, son değişikliklerin büyük bölümünü korumaz. Daha seyrek değişen bir arşivde ise günlük yedekleme gereksiz depolama ve aktarım yükü oluşturabilir. Kaynak metinde verilen günlük, saatlik, haftalık ve aylık aralıklar bu planlamada kullanılabilecek örnek zaman ölçekleridir; tek bir sıklık her kullanıcı için uygun değildir.

Üçüncü karar saklama yeridir. Harici disk doğrudan erişim sağlarken bulut, farklı bir konumda saklama ve otomasyon olanağı sunabilir. NAS merkezi erişim sağlar. Seçim yapılırken cihaz arızası, yanlışlıkla silme, kötü amaçlı yazılım, hırsızlık ve doğal afet gibi risklerin hangilerine karşı koruma istendiği düşünülmelidir.

Yedekleme tamamlandıktan sonra geri yükleme süreci de hesaba katılmalıdır. Dosyanın gerçekten açılabildiği, doğru klasörün seçildiği ve gerekiyorsa uygulama ayarlarının da bulunduğu kontrol edilmelidir. Yalnızca 'yedekleme başarılı' bildirimi görmek, verinin mutlaka kullanılabilir olduğunu tek başına kanıtlamaz. Özellikle bir sistem arızası sonrasında hızlı toparlanma hedefleniyorsa, yedeğin hangi adımlarla geri yükleneceği önceden bilinmelidir.

Çözümlü örnekler: aynı veride iki farklı yedekleme senaryosu

Örnek 1 — Tam ve artımlı yedekleme

Verilenler: Bir öğrenci proje klasörünü pazartesi günü tamamen yedekliyor. Salı günü yeni bir belge ekliyor, çarşamba günü başka bir belgeyi değiştiriyor. Yedekleme türü tam ve artımlı seçenekleriyle değerlendiriliyor.

Çözüm adımları:

1. Pazartesi alınan tam yedekleme, o andaki proje klasörünün tamamını içerir.
2. Salı günü alınan artımlı yedekleme, pazartesi tam yedeklemesinden sonra eklenen veya değişen verileri içerir.
3. Çarşamba günü alınan artımlı yedekleme, salı artımlı yedeklemesinden sonra değişen veya eklenen verileri içerir.
4. Çarşamba durumuna geri dönmek için pazartesi tam yedeklemesi, salı artımlı yedeklemesi ve çarşamba artımlı yedeklemesi birlikte gerekir.

Sonuç: Artımlı yöntem, her işlemde yalnızca son adımdan beri değişen verileri aldığı için aktarım ve alan ihtiyacını azaltabilir; ancak geri yükleme zinciri daha fazla parçaya bağlıdır.

Örnek 2 — Tam ve diferansiyel yedekleme

Verilenler: Aynı proje için pazartesi tam yedekleme yapılıyor. Salı ve çarşamba günleri değişen dosyalar, son tam yedekleme temel alınarak diferansiyel biçimde kopyalanıyor.

Çözüm adımları:

1. Pazartesi kopyası tüm proje klasörünün temel sürümüdür.
2. Salı diferansiyeli, pazartesiden sonra değişen veya eklenen verileri içerir.
3. Çarşamba diferansiyeli de yine pazartesiden sonra değişen veya eklenen tüm verileri kapsar; bu nedenle salıdan çarşambaya kadar oluşan değişiklikler de içinde yer alır.
4. Çarşamba durumuna dönmek için pazartesi tam yedeklemesi ile çarşamba diferansiyel yedeklemesi kullanılır.

Sonuç: Diferansiyel yöntemde son yedekleme, önceki diferansiyellerin tamamına bağlı değildir. Bunun karşılığında diferansiyel kopya, tam yedeklemeden uzaklaşıldıkça artımlı kopyaya göre daha büyük olabilir.

Yedekleme ile senkronizasyonu karıştıranların yaptığı hatalar

1. Aynı cihaz içinde kopyayı koruma sanmak: Bir dosyayı aynı diskte başka klasöre taşımak, disk arızasına karşı bağımsız bir yedek oluşturmaz. Kopyanın orijinal konumdan ayrı tutulması gerekir.

2. Senkronizasyonu geçmiş yedek zannetmek: Senkronizasyon, telefon ve bulut gibi konumların aynı güncel duruma gelmesini amaçlar. Bir dosya senkronize edilen konumlardan birinde silinirse, silme işlemi diğer konuma da yansıyabilir. Yedekleme ise belirli bir anın kopyasını veya geçmiş sürümlerini koruma amacı taşır; hangi geçmişin saklandığı kullanılan araca bağlıdır.

3. Yalnızca tam yedekleme adını güvenlik garantisi sanmak: Tam yedekleme seçilen verilerin tamamını kapsar, fakat yedeğin tek bir cihazda tutulması veya geri yüklemenin hiç kontrol edilmemesi başka riskler doğurabilir. Kapsam, saklama yeri ve kullanılabilirlik ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

4. Artımlı zincirin bir parçasını kaybetmek: Artımlı yöntemde son tam kopya ile aradaki gerekli artımlı kopyalar birlikte gerekir. Bu zincir anlaşılmadan tek bir artımlı dosyayı silmek geri yükleme seçeneğini azaltabilir.

5. Diferansiyeli artımlı ile aynı sanmak: Artımlı yedekleme son artımlı noktadan beri değişenleri alır. Diferansiyel yedekleme ise her seferinde son tam yedeklemeden beri değişenleri kapsar. Geri yükleme için gereken kopya sayısı bu nedenle farklıdır.

6. Bulut hizmetini ayarsız bırakmak: Bulut kullanmak otomatik olarak güçlü bir plan anlamına gelmez. Hesap erişimi, parola, çok faktörlü kimlik doğrulama ve sağlayıcının sürüm saklama davranışı incelenmelidir.

7. Sadece dosyaları düşünmek: Bir bilgisayarın çalışır hâle gelmesi için dosyalarla birlikte işletim sistemi, uygulama ve ayarların da gerekli olduğu durumlar olabilir. Bu durumda yalnızca belge klasörünü yedeklemek, sistemin tamamını eski durumuna döndürmez.