Tariz Nedir? Dokundurma, İğneleme ve Örneklerle Tariz

Tarizde anlam nasıl tersine döner?

Tarizin merkezinde iki ayrı katman vardır: söylenen ve kastedilen. Söylenen, cümlenin kelime anlamıyla ortaya koyduğu yüzey mesajdır. Kastedilen ise konuşanın gerçekten iletmek istediği düşüncedir. Tarizde bu iki katman aynı yönde ilerlemez.

Örneğin bir öğrenci ödevini tamamlamamışsa öğretmenin 'Ödevini zamanında teslim etme konusunda gösterdiğin özen gerçekten etkileyici.' demesi, tek başına okunduğunda bir övgü gibi görünür. Fakat bağlamdaki somut durum, öğrencinin ödevi teslim etmediğidir. Bu nedenle 'özen' sözcüğü gerçek bir takdir anlamında değil, tam tersine dikkatsizliğe yönelik bir dokundurma olarak anlaşılır.

Tarizi çözmek için şu sıra izlenebilir:

1. Cümlenin kelime anlamını belirleyin.
2. Cümlenin hangi olay üzerine söylendiğini bulun.
3. Söylenen olumlu ya da olumsuz yargıyı gerçek durumla karşılaştırın.
4. İki anlam arasında karşıtlık varsa konuşanın örtük mesajını belirleyin.
5. Bu mesajın eleştiri, alay, sitem veya mizah amacı taşıyıp taşımadığını değerlendirin.

Burada önemli nokta, her olumlu cümlenin tariz olmamasıdır. Bir kişi gerçekten başarılı olmuşsa 'Harika bir iş çıkardın.' demek tariz sayılmaz. Tariz için yalnızca övgü sözcüklerinin bulunması yeterli değildir; övgünün bağlam tarafından boşa çıkarılması gerekir. Aynı şekilde olumsuz bir cümle de tek başına tariz değildir. 'Bu davranışın yanlıştı.' doğrudan eleştiridir; tariz olması için doğrudan anlamın tersine kurulmuş bir anlatım aranır.

Tarizi eleştiri, alay ve mizah arasında okumak

Tariz çoğunlukla bir kusuru, başarısızlığı veya çelişkiyi görünür kılmak için kullanılır. Fakat tarizin amacı yalnızca karşı tarafı küçümsemek değildir. Kullanıldığı bağlama göre sitem, mizah, taşlama veya düşündürme işlevi öne çıkabilir.

Eleştiri amacıyla kullanılan tarizde, hedef alınan davranışın yanlışlığı dolaylı biçimde gösterilir. Bir arkadaş sürekli geç kalıyorsa 'Buluşmalarımıza yine erkenden geldin.' demek, geç kalma davranışına dokundurur. Mizah amacı baskın olduğunda ifade, taraflar arasındaki yakınlık sayesinde kırıcı olmaktan çıkıp esprili bir yoruma dönüşebilir. Bunun gerçekleşmesi garanti değildir; ilişkinin niteliği, ses tonu ve söylenen kişinin sözü nasıl algıladığı önem taşır.

Tarizin iletişimsel gücü, dinleyiciyi çıkarım yapmaya zorlamasından gelir. Dinleyici, kelimelerin ilk anlamıyla yetinmez ve 'Bu söz, içinde bulunduğumuz duruma gerçekten uyuyor mu?' sorusunu sorar. Uymuyorsa ters anlamı arar. Böylece açık bir yargı yerine, yorum gerektiren bir mesaj ortaya çıkar.

Bu dolaylılık aynı zamanda risk oluşturur. Yazılı mesajlarda ses tonu ve mimik bulunmadığı için tariz, gerçek övgü veya kaba küçümseme olarak anlaşılabilir. Ayrıca eleştiri, tariz yoluyla yumuşamak yerine daha incitici de olabilir. Bu yüzden tarizin başarılı olup olmadığı yalnızca konuşanın niyetiyle değil, bağlamın ve alıcının mesajı çözebilmesiyle değerlendirilmelidir.

Tariz ile kinaye, mecaz ve ironi arasındaki sınır

Tariz, yakın anlam alanında bulunan bazı anlatım biçimleriyle karıştırılır. Ayrım yaparken cümlenin gerçek anlamla ilişkisine ve söylenen-kastedilen karşıtlığına bakmak gerekir.

Kinayede bir sözün gerçek anlamı da mecaz anlamı da düşünülebilir; fakat anlatımda çoğunlukla mecaz anlam hedeflenir. Örneğin 'Eli açık bir insandır.' cümlesi, kişinin elinin fiziksel olarak açık olmasını değil, cömert olmasını anlatabilir. Burada gerçek anlam bütünüyle tersine çevrilmez; mecazlı bir anlam öne çıkar. Tarizde ise bağlam, görünen anlamın tersini düşündürür. Bu nedenle 'Eli açık bir insandır.' ifadesi, cimri bir kişi için söylenirse tariz niteliği kazanabilir; aynı cümle cömert bir kişi için söylendiğinde yalnızca mecazlı bir övgü olabilir.

Mecazda sözcük, temel anlamından uzaklaşarak başka bir anlam kazanır. Bu değişim mutlaka alay veya eleştiri içermez. 'Bu haber içimi yaktı.' sözünde fiziksel bir yanma anlatılmadığı için mecaz vardır; fakat söylenenle kastedilen arasında tarizdeki türden bilinçli bir terslik bulunmaz.

İroni ve tariz bazı kullanımlarda örtüşür. Ancak tarizde özellikle bir kişiyi veya davranışı iğneleme, eleştirme ya da taşlama amacı belirgindir; bu nedenle aralarındaki ilişki bağlama ve kullanılan kuramsal sınıflandırmaya göre değişebilir. Her kaynakta bu terimlerin sınırları aynı biçimde çizilmeyebilir; sınav sorularında belirleyici olan, verilen cümledeki anlam ilişkisi ve bağlamdır.

Sarkazm da alaycı ve keskin bir söyleyişe işaret edebilir. Tarizi sarkazmdan ayırırken ters anlamın yanı sıra, sözün dolaylılığı, hedef aldığı kişi veya davranış ve iğneleyici eleştiri amacı birlikte değerlendirilmelidir. Her sarkastik ifade zorunlu olarak tariz değildir.

Çözümlü örnekler: cümlede tarizi adım adım bulma

Örnek 1

Verilen durum: Bir arkadaşınız buluşmaya uzun süre geç kalıyor. Geldiğinde ona 'Ne kadar dakiksin, tam beklediğim saatte geldin.' diyorsunuz.

Çözüm adımları:

1. Yüzey anlamı bulunur: Cümle, arkadaşın dakik olduğunu ve tam zamanında geldiğini söylüyor.
2. Gerçek durum belirlenir: Arkadaş uzun süre geç kalmıştır.
3. Karşılaştırma yapılır: 'Dakik' ve 'beklediğim saatte' ifadeleri gerçek durumla uyuşmamaktadır.
4. Örtük mesaj çıkarılır: Konuşan, arkadaşının dakik olmadığını ve geç kaldığını anlatmaktadır.
5. Amaç belirlenir: Geç kalma davranışına alaycı bir dokundurma yapılmıştır.

Sonuç: Söylenen övgünün tersinin kastedilmesi ve bu sözün geç kalma davranışını eleştirmesi nedeniyle cümlede tariz vardır.

Örnek 2

Verilen durum: Bir grup çalışmasında görevini yapmayan kişi, çalışmanın sonunda 'Takımın yükünü ne kadar güzel taşıdın.' sözüyle karşılanıyor.

Çözüm adımları:

1. Yüzey anlamı bulunur: Kişinin takım çalışmasına büyük katkı sağladığı söylenmektedir.
2. Gerçek durum belirlenir: Kişi görevini yerine getirmemiş ve yükün diğer kişilerde kalmasına neden olmuştur.
3. Karşıtlık aranır: 'Yükü taşımak' ifadesi, kişinin katkı sunduğu anlamında kullanılmış görünür; gerçek durum ise bunun tersidir.
4. Kastedilen anlam belirlenir: Kişinin çalışmaya katkı sağlamadığı, hatta sorumluluğunu başkalarına bıraktığı ima edilmektedir.
5. İşlev belirlenir: Söz, davranışı eleştiren ve hafif alay taşıyan bir tarizdir.

Sonuç: Tarizi belirleyen unsur, 'güzel taşıdın' ifadesinin gerçek katkıyı değil, katkısızlığı işaret edecek biçimde ters anlamda kullanılmasıdır.

Karşı örnek: Bir öğrenci gerçekten ödevini zamanında teslim etmişse öğretmenin 'Ne kadar sorumlu davrandın.' demesi, cümle olumlu olduğu için tariz değildir. Durum ile söz arasında karşıtlık bulunmadığından bu ifade doğrudan övgüdür.

Tarizin edebî metinde anlaşılmasını sağlayan işaretler

Edebî metinlerde tariz, konuşma dilindeki tonlama ve mimiklerden yararlanamadığı için metinsel ipuçlarıyla kurulur. Okur; olayın sonucu, anlatıcının önceki cümleleri, karakterlerin davranışları ve kullanılan abartılı övgüleri birlikte değerlendirmelidir.

Özellikle başarısız bir olayın ardından gelen aşırı olumlu ifadeler tariz ihtimalini artırabilir. Fakat 'aşırılık' tek başına kesin kanıt değildir; yazar gerçekten coşkulu bir övgü de yapabilir. Bu nedenle cümleyi metinden koparmadan okumak gerekir. Bir karakter sürekli başarısız davranıyor, anlatıcı da her seferinde onu kusursuz gösteriyorsa burada alaycı bir anlatım aranabilir.

Tariz, doğrudan eleştiriye göre daha örtük olduğu için okurun metne katılımını artırır. Yazar, 'Bu kişi dikkatsizdir.' demek yerine, dikkatsizliği övgü gibi sunarak okurun çelişkiyi fark etmesini sağlar. Böylece eleştiri, yalnızca bilgi olarak verilmez; okur tarafından çıkarılır.

Metin incelemesinde şu sorular işe yarar: Söylenen ifade olayın gerçekliğiyle uyumlu mu? Anlatıcı veya karakter bu sözü hangi durumda söylüyor? İfade gerçek bir övgü için fazla mı abartılı? Cümledeki sözcükler, bağlam içinde ters bir etki mi oluşturuyor? Bu soruların tümüne aynı yönde cevap verilmesi, tariz yorumunu güçlendirir.

Sık yapılan hatalar ve sınavda ayırt etme yöntemi

Tarizle ilgili en yaygın hata, her imalı veya dolaylı ifadeyi tariz kabul etmektir. Oysa dolaylı anlatımın bulunması yeterli değildir; söylenen ile kastedilen arasında karşıtlık aranmalıdır.

Bir başka hata, tarizi kinayeyle karıştırmaktır. Kinayede gerçek ve mecaz anlam birlikte düşünülebilir; tarizde ise bağlam, görünürdeki anlamın tersini öne çıkarır. Soruda 'hem gerçek hem mecaz anlam' vurgusu varsa kinaye ihtimali değerlendirilmelidir. 'Övgü gibi söyleyip aslında eleştirme' durumu varsa tariz daha güçlü seçenektir.

Tarizin yalnızca soru cümleleriyle kurulduğunu düşünmek de yanlıştır. 'Böyle düzenli çalışmayla sınavı kaçırman mümkün değil!' cümlesi, gerçek durum çalışmamaksa tariz olabilir. Aynı şekilde tariz yalnızca günlük konuşmada değil, şiir, hikâye, tiyatro ve deneme gibi türlerde de bağlama bağlı olarak görülebilir.

Sınavda pratik yöntem şöyledir: Önce cümlenin açık mesajını tek cümleyle yazın. Sonra olayın gerçek durumunu belirleyin. İkisi birbirinin karşıtıysa tariz seçeneğini değerlendirin. Eğer yalnızca sözcük temel anlamından uzaklaşmışsa mecaz; gerçek ve mecaz anlam birlikte çağrılıyorsa kinaye; belirgin bir karşıtlık olmadan benzetme veya başka bir aktarım varsa farklı bir söz sanatı aranmalıdır.

Tarizle ilgili son hata, konuşanın niyeti ile alıcının etkisini birbirine eşitlemektir. Konuşan kişi şaka yaptığını düşünebilir; fakat bağlam yetersizse karşı taraf sözü gerçek övgü veya hakaret olarak anlayabilir. Bu nedenle tariz, niyet kadar anlaşılma koşullarıyla da ilgilidir.