Sistematik Felsefe Nedir? Disiplinleri Birleştiren Düşünme

Bir felsefi sistemde ontoloji, epistemoloji ve etik nasıl bağlanır?

Sistematik felsefenin ayırt edici yönü, felsefe disiplinlerini bağımsız kutular gibi ele almamasıdır. Bu ilişkiyi anlamak için üç temel soruyu art arda sormak yararlıdır:

1. Ontoloji: Ne vardır ve var olanların yapısı nasıldır? Bu soru, gerçekliğin ne olduğuna ilişkin çerçeveyi kurar. Ontoloji, örneğin varlıkların nasıl sınıflandırılacağı veya görünen ile gerçek arasındaki ilişkinin nasıl anlaşılacağı gibi sorunlarla ilgilenir.
2. Epistemoloji: İnsan neyi, hangi yoldan ve hangi sınırlar içinde bilebilir? Bir sistem gerçekliğin yapısı hakkında konuşuyorsa, bu konuşmanın hangi bilgi temeline dayandığını da açıklaması gerekir.
3. Etik: İnsan, doğru veya iyi eylemi hangi ölçütle belirlemelidir? İnsan davranışları, sorumluluk ve değer yargıları bu aşamada incelenir.

Bu alanlar arasında zorunlu tek bir bağlantı biçimi yoktur; sistemin hangi alanı başlangıç noktası aldığı düşünürden düşünür değişebilir. Bununla birlikte, aralarında hiçbir ilişki kurmadan yalnızca ontoloji, epistemoloji ve etiği art arda anlatmak sistematik bir yapı oluşturmaz. Örneğin bir düşünür insanı akıl sahibi bir varlık olarak tanımlıyorsa, bilgi anlayışında akla özel bir rol vermesi ve etik görüşünde akla dayalı kararları önemsemesi beklenebilir. Bu sonuç otomatik olarak doğru değildir; fakat sistemin parçaları arasında açıklanması gereken bir bağlantı ortaya çıkar.

Metafizik, gerçekliğin en genel temellerini ele alan daha geniş veya ontolojiyle büyük ölçüde örtüşen bir alandır; ontoloji ise özellikle varlık ve var olanların yapısını inceler. Estetik değer, güzellik ve sanat sorunlarını, felsefi antropoloji ise insanın yapısını ve anlam arayışını inceler. Sistematik felsefe bu alanları tek bir cevapta eritmek zorunda değildir. Esas olan, her alanın diğerleriyle hangi kavramsal ilişki içinde olduğunu gösterebilmektir.

Sistematik bir düşünce nasıl kurulur: sorudan dünya görüşüne

Bir felsefi sistem, çok sayıda görüşün rastgele bir araya getirilmesiyle oluşmaz. Kuruluş süreci adım adım incelendiğinde sistematik düşünmenin ölçütleri daha açık görülür.

Birinci adım: Sorun alanını belirlemek. Önce açıklanmak istenen temel soru seçilir: Gerçekliğin temeli nedir, güvenilir bilgi mümkün müdür, iyi yaşamın ölçütü nedir veya insanın doğası nasıldır? Sorunun belirsiz bırakılması, sonraki çıkarımların da belirsizleşmesine yol açar.

İkinci adım: Ana kavramları tanımlamak. Varlık, gerçeklik, akıl, bilgi, özgürlük veya iyi gibi kavramlar açıklanmadan kullanılan etiketlere dönüşebilir. Bir kavram tanımlandığında, tanımın sistem içinde hangi sonucu doğurduğu da belirtilmelidir. Örneğin bilgi doğru inanç olarak tanımlanıyorsa, doğruluk, inanç ve gerekçelendirme boyutlarının ayrıca nasıl ele alınacağı açıklanmalıdır. Klasik epistemolojide bilgi çoğunlukla gerekçelendirilmiş doğru inançla ilişkilendirilmiş; Gettier problemleri ise bunun da bilgi için yeterli olup olmadığını tartışmaya açmıştır.

Üçüncü adım: Temel ilkeyi veya başlangıç noktasını göstermek. Antik Yunan doğa filozoflarının arkhe arayışı, varlığın çeşitliliğini açıklayan temel ilke veya ilkeleri bulma çabasını temsil eder. Daha sonraki sistemler de başlangıç noktası olarak aklı, deneyimi, varlığı veya başka bir ilkeyi öne çıkarabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Başlangıç ilkesi kabul edildiğinde, diğer sonuçların ondan nasıl çıkarıldığı gösterilmelidir.

Dördüncü adım: Disiplinler arası geçişleri kurmak. Varlık hakkında ileri sürülen görüşün bilgiye, bilgi hakkındaki görüşün de etik veya insan anlayışına nasıl yansıdığı açıklanır. Bu bağlantı kurulmazsa kapsamlı görünen yapı, yalnızca konu listesi olarak kalır.

Beşinci adım: Çelişki ve yeterlilik denetimi yapmak. Sistem içindeki önermeler birbirini dışlıyor mu? Başlangıç ilkesi, sonuçları gerçekten destekliyor mu? Sistem bir sorunu açıklarken başka bir sorunu açıklamasız mı bırakıyor? Bu sorular, tutarlılığın yanı sıra açıklama gücünü de sınar.

Bu adımlar, sistematik felsefenin matematiksel bir ispat olduğu anlamına gelmez. Felsefi bir sistemde mantıksal gerekçelendirme önemlidir; ancak sistemin gerçeklikle ne ölçüde örtüştüğü ayrıca tartışılır.

Arkhe arayışından Kant ve Hegel’e uzanan sistem kurma örnekleri

Sistematik felsefenin tarihsel örnekleri, farklı dönemlerde kapsamlı açıklama kurma idealinin nasıl değiştiğini gösterir.

Antik Yunan: Doğa filozoflarının arkhe arayışı, varlığın çeşitliliğini açıklayan temel ilke veya ilkeleri bulma girişimiydi. Bu arayış her zaman tek bir madde ya da tek bir ilke anlamına gelmez; Empedokles’in dört kökü, Anaksagoras’ın tohumları ve atomcuların atomlar ile boşluk anlayışı gibi çoğul açıklamalar da bu tartışmalar içinde yer alır. Su, hava veya ateş gibi unsurların öne çıkarılması, yalnızca tek tek nesneleri saymak yerine evrenin bütününe ilişkin bir açıklama arandığını gösterir. Bu yaklaşımlar, günümüzdeki anlamıyla tamamlanmış felsefi sistemler olarak değerlendirilmek zorunda değildir; fakat bütüncül açıklama arzusunun erken örnekleri arasında yer alırlar.

Platon’un İdealar Kuramı, gerçekliğin yapısını açıklarken bilgi sorununa da yönelir. Aristoteles ise varlık, bilgi, ahlak ve siyaset üzerine görüşlerini kapsamlı bir çerçevede ele alır. Bu iki örnekte sistematik yön, tek bir kavramdan çok farklı felsefi soruların ortak bir açıklama düzeninde düşünülmesinde görülür.

Orta Çağ: Skolastik düşünürler, felsefe ile teolojiyi ilişkilendirmeye ve inanç konularını akılla temellendirmeye çalıştılar. Thomas Aquinas’ın Summa Theologica adlı eseri, bu dönemin kapsamlı sistematik çalışmalarından biri olarak anılır. Buradaki sistem kurma çabası, yalnızca varlık veya bilgi sorusuyla sınırlı kalmayıp insan, ahlak ve inanç meselelerini de ortak bir çerçeveye yerleştirmeye yönelir.

Modern dönem: Descartes’ın rasyonalizmi, Spinoza’nın Etika’sı ve Leibniz’in monadolojisi, gerçeklik ve bilgi hakkında kapsamlı açıklamalar kurma girişimleridir. Kant’ın Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi ve Yargı Gücünün Eleştirisi adlı eserleri ise bilgi, ahlak ve estetik alanlarını birbirinden koparmadan ele alan bir yapı sunar. Kant’ın yaklaşımında önemli olan, her alanın sınırlarını ve koşullarını inceleme çabasıdır.

İdealist felsefe: Hegel’in mutlak idealizmi, bilinç ve tarihi diyalektik bir gelişim süreci içinde açıklamaya çalışır. Bu nedenle Hegel’in sistemi, gerçekliğin farklı alanlarını tek bir gelişim mantığı içinde birleştirme iddiası bakımından sistematik felsefenin en iddialı örneklerinden biri kabul edilir.

Bu tarihsel örnekler aynı görüşü savunmaz. Onları bir arada değerlendirmeyi mümkün kılan ortak özellik, farklı sorunları ilişkilendiren kapsamlı bir felsefi yapı kurmalarıdır.

Çözümlü örnek: bir görüşün sistematik olup olmadığını sınama

Verilenler: Bir düşünce şu üç iddiayı ileri sürsün:

• Gerçekliğin temelinde tek bir ilke vardır.
• İnsan, bu gerçekliği akıl yoluyla kavrayabilir.
• İyi yaşam, akla uygun davranmaktır.

Çözüm adımları:

1. İddiaları alanlarına ayırma: İlk önerme ontolojik bir iddiadır; gerçekliğin yapısı hakkında konuşur. İkinci önerme epistemolojik bir iddiadır; insanın bilgi edinme yolunu belirler. Üçüncü önerme etik bir iddiadır; doğru yaşamın ölçütünü verir.

2. Bağlantıları görünür kılma: İlk ilkenin ne olduğu açıklanmadığı sürece ikinci önerme havada kalır. İnsan aklının gerçekliği kavrayabildiği söyleniyorsa, aklın hangi özellik sayesinde bunu yaptığı belirtilmelidir. Üçüncü önerme de aklın yalnızca bilgi edinme aracı değil, eylem için ölçüt olduğunu varsayar.

3. Eksik halkayı belirleme: Bu yapı, ontoloji-epistemoloji-etik arasında bir bağlantı kurmaya başlamıştır; ancak henüz tam bir sistem değildir. Çünkü tek ilkenin neden temel kabul edildiği, aklın güvenilirliğinin nasıl temellendirildiği ve akla uygun davranışın somut olarak ne anlama geldiği açıklanmamıştır.

4. Tutarlılık kontrolü: Örneğin sistem, insanın akılla gerçekliği bilebileceğini söylerken başka bir bölümde aklın hiçbir bilgi sağlayamayacağını savunursa iç çelişki doğar. Böyle bir çelişki görülmüyorsa sistem içi tutarlılık açısından olumlu bir sonuç alınır; fakat bu, görüşün gerçek olduğu anlamına gelmez.

Sonuç: Verilen üç önerme, sistematik felsefeye uygun bir taslağın parçalarıdır. Kapsamlı bir sistem sayılabilmesi için kavramların tanımlanması, başlangıç ilkesinin gerekçelendirilmesi ve disiplinler arasındaki geçişlerin açıkça kurulması gerekir.

Çözümlü örnek: iç tutarlılık ile gerçekliğe uygunluğu ayırmak

Verilenler: İki farklı felsefi model düşünelim.

• Model A, kendi içinde çelişmeyen üç önermeden oluşuyor; ancak bu önermelerin gerçeklikle nasıl karşılaştırılacağı açıklanmıyor.
• Model B, gerçekliğe ilişkin daha fazla iddia içeriyor; fakat bir bölümde aklı güvenilir bilgi kaynağı sayarken başka bir bölümde aklın hiçbir konuda güvenilir olamayacağını ileri sürüyor.

Çözüm adımları:

1. İç tutarlılığı değerlendirme: Model A’da açık bir çelişki verilmediği için iç tutarlılık bakımından sorun görünmüyor. Model B’de ise akla ilişkin iki önerme birbiriyle bağdaşmadığından tutarlılık sorunu bulunuyor.

2. Gerçeklikle ilişkiyi değerlendirme: Model A’nın çelişkisiz olması, dışsal gerçekliği doğru açıkladığını kanıtlamaz. Bir sistemin önermeleri mantıksal olarak uyumlu olabilir; fakat başlangıç varsayımları gerçekliği açıklamakta yetersiz kalabilir.

3. Kapsamı değerlendirme: Model B gerçeklik hakkında daha fazla iddia içeriyor olabilir; fakat çok sayıda iddia ileri sürmek tek başına kapsamlı ve güçlü bir sistem oluşturmaz. İddiaların birbirini desteklemesi gerekir.

Sonuç: Sistematik felsefede en az iki ayrı soru sorulmalıdır: Sistem kendi içinde çelişiyor mu ve gerçekliği açıklama iddiasını ne ölçüde temellendiriyor? İç tutarlılık gerekli bir ölçüt olabilir; fakat tek başına yeterli bir doğrulama ölçütü değildir.

Büyük sistemlerin sınırı: kapsamlılık ne zaman aşırı iddiaya dönüşür?

Sistematik felsefenin güçlü yanı, parçalı sorular arasında ilişki kurmasıdır. Bununla birlikte aynı özellik, önemli bir eleştiri noktası da oluşturur. Gerçekliğin tüm alanlarını açıklama hedefi, sistemin her soruya tek ve nihai bir cevap verme iddiasına dönüşebilir.

İlk sorun, gerçekliğin karmaşıklığıdır. Bir sistem, farklı alanları açıklamaya çalışırken bazı olguları kendi başlangıç ilkesine uydurmak için basitleştirebilir. İkinci sorun, sistemin iç düzeni ile dış gerçeklik arasındaki farktır. Kavramlar arasındaki mantıksal uyum, dünyanın bu kavramlara tam olarak uyduğunu göstermez.

Üçüncü sorun, felsefe tarihinin tek bir ilerleme çizgisine indirgenmesidir. Sistem kuran bir düşünür, kendisinden önceki farklı görüşleri kendi teorisinin aşamaları gibi yorumlayabilir. Bu yöntem, düşünceler arasındaki bağlantıları görmeyi sağlayabilir; fakat farklı akımların özgün sorularını gözden kaçırma riski taşır.

Postmodern düşünce, büyük anlatıların ve evrensel sistemlerin geçerliliğini sorgulayarak bu sınırlara dikkat çeker. Buna karşılık sistematik düşünme çabası tamamen değersizleşmez. Buradaki daha ölçülü hedef, her şeyi açıklayan son bir model kurmak yerine, kullanılan kavramların birbirini nasıl etkilediğini açıkça göstermek olabilir.

Bu nedenle bir sistem değerlendirilirken şu sıra izlenebilir: Önce kavramlar tanımlanır, sonra temel kabuller belirlenir, ardından sonuçların bu kabullerden çıkıp çıkmadığı incelenir. Son aşamada sistemin açıklamadığı veya dışarıda bıraktığı noktalar belirtilir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Sistematik felsefeyi felsefenin tamamıyla özdeşleştirmek: Felsefenin birçok alanla ilgilenmesi, her felsefi metnin sistematik olduğu anlamına gelmez. Sistematik yaklaşımda alanlar arasında düzenli ve gerekçeli bağ kurulması gerekir.

Kapsamlılığı doğruluk sanmak: Bir görüşün ontoloji, epistemoloji, etik ve estetik hakkında konuşması onu otomatik olarak doğru yapmaz. Kapsam, açıklamanın genişliğini; doğruluk ise iddiaların temellendirilmesini ve gerçeklikle ilişkisini ilgilendirir.

Tutarlılığı yeterli görmek: Çelişkisiz bir sistem, gerçekliği açıklamakta yine de yetersiz olabilir. Bu nedenle iç tutarlılık ile dış gerçekliğe uygunluk ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Arkhe arayışını tamamlanmış sistem saymak: Doğa filozoflarının varlığın çeşitliliğini açıklayan temel ilke veya ilkeleri araması, sistematik düşüncenin erken bir örneği olarak görülebilir; ancak bu girişimleri bütün felsefe disiplinlerini ayrıntılı biçimde kapsayan sistemlerle özdeşleştirmek aşırı genelleme olur.

Sistematik felsefeyi yalnızca dogmatik düşünce sanmak: Sistem kurma amacı, zorunlu olarak eleştiriye kapalı olmayı gerektirmez. Bir sistemin temelleri, çıkarımları ve sınırları sorgulanabilir. Sorun, eleştirinin dışlanması değil; gerekçelerin gösterilmeden kesin sonuçlara ulaşılmasıdır.

Analitik felsefeyle basit karşıtlık kurmak: Sistematik felsefe geniş kapsamlı sentezlere yönelirken analitik felsefe çoğu zaman dil, kavram ve belirli problemler üzerinde ayrıntılı çözümleme yapar. Bu, birinin mutlaka tutarsız veya diğerinin mutlaka eksiksiz olduğu anlamına gelmez; fark öncelikle yöntem ve kapsam tercihindedir.