Ontoloji Nedir? Varlık Felsefesinin Soruları ve Yaklaşımları

Bir şeyin var olması ne demektir?

Ontolojinin başlangıç sorusu, "Varlık nedir?" sorusudur; ancak bu soru tek bir nesnenin özelliklerini sıralamaktan daha kapsamlıdır. Ontoloji, var olan her şeyi kapsayabilecek genel ölçütleri araştırır. Bu araştırmada "varlık" sözcüğü, hem var olan tek tek şeyleri hem de var olma durumunu ifade edebilir.

Bir masa, fiziksel ve somut bir nesnedir. Bir düşünce ise doğrudan elle tutulamaz; buna rağmen zihinsel bir durum veya içerik olarak ele alınabilir. Sayı, adalet ya da güzellik gibi kavramlar da fiziksel nesnelerle aynı biçimde bulunmaz. Buradaki ontolojik soru, bu kavramların var olup olmadığına hemen karar vermek değil, varsa hangi anlamda var olduklarını belirlemektir. Böylece "somut-soyut", "fiziksel-zihinsel" ve "tekil-evrensel" ayrımları önem kazanır.

Bir büyüklüğü veya kavramı tanımlamak tek başına yeterli değildir; ontolojik çözümleme, onun hakkında karar vermeyi de gerektirir. Somut varlıklar genellikle uzay-zamanda yer alan veya nedensel ilişkiler kurabilen varlıklar olarak açıklanabilir; doğrudan gözlenebilirlik zorunlu bir ölçüt değildir. Soyut varlıkların ölçütleri ise farklı ontolojik kuramlara göre tartışmalıdır. Bu nedenle soyutluk, yalnızca zihinsel, mantıksal, matematiksel ya da toplumsal işleve sahip olmakla kesin biçimde belirlenmez.

Ontoloji ayrıca varlık ile varoluş arasındaki ilişkiyi de sorgular. Bir kurgusal karakter hakkında konuşabilmemiz, onun gerçek dünyada fiziksel bir insan olarak var olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık, karakterin bir edebî eser içindeki varlığı, kültürel veya zihinsel bir statü olarak tartışılabilir. Bu ayrım, "hakkında konuşulabilen her şey fiziksel olarak vardır" şeklindeki hatalı çıkarımı önler.

Varlık kategorileri: somut, soyut, tekil ve evrensel

Ontolojik sınıflandırmalar, var olanları daha anlaşılır biçimde karşılaştırmak için kullanılır. Bu kategoriler, bütün filozofların üzerinde birleştiği tek ve değişmez bir liste olarak görülmemelidir; farklı yaklaşımlar farklı sınıflandırmalar önerebilir. Yine de bazı ayrımlar öğretici bir başlangıç sağlar.

Somut varlıklar, fiziksel dünyadaki nesneler ve olaylarla ilişkilidir. Belirli bir ağaç, insan bedeni veya taş bu gruba örnek verilebilir. Soyut varlıklar ise fiziksel bir nesne olarak gösterilemeyen kavram, sayı, ilişki veya değerleri kapsayabilir. "Üç" sayısı ile üç elmanın kendisi aynı şey değildir: Elmalar tekil ve fiziksel nesnelerdir; sayı ise bu nesneleri saymamızı sağlayan soyut bir unsurdur.

Tekil-evrensel ayrımı da benzer bir karar ölçütü sunar. Belirli bir kedi tekil bir varlıktır; "kedi" kavramı ise birçok tekil hayvanı kapsayan genel bir kavramdır. Buradaki sorun, evrensel kavramın yalnızca zihinde bulunan bir ad mı, yoksa tekil nesnelerden bağımsız bir gerçekliğe sahip bir yapı mı olduğudur. Ontoloji bu soruyu, kavramların nasıl kullanıldığı ve neye karşılık geldiği üzerinden tartışır.

Töz ve özellik ayrımı da önemlidir. Bir nesnenin kendisi ile onun rengi, biçimi veya ağırlığı aynı türden değildir. Bir nesne değişik özelliklerini kaybetse bile aynı nesne olarak kabul edilebiliyorsa, özellik ile onu taşıdığı düşünülen varlık arasında bir ayrım yapılır. Bu ayrım, varlığın değişim karşısında nasıl devam ettiğini anlamaya yardımcı olur; ancak her felsefi yaklaşım töz kavramını aynı biçimde kabul etmez.

Monizm, dualizm ve pluralizm: varlığın temelinde kaç ilke var?

Ontolojide önemli bir tartışma, gerçekliğin temelinde kaç tür ilke veya töz bulunduğudur. Bu sınıflandırma, dünyadaki nesnelerin sayısını değil, var olanların dayandığı temel açıklama biçimlerinin sayısını anlatır.

Monizm, varlığın temelinde tek bir ilke veya töz bulunduğunu savunan yaklaşımdır. Bu tek temel, maddi bir gerçeklik olarak yorumlanabileceği gibi ruh, düşünce veya idea şeklinde de yorumlanabilir. Bu nedenle monizm sözcüğü tek başına "maddecilik" demek değildir; asıl ölçüt, temel varlık ilkesinin bir olarak kabul edilmesidir.

Dualizm, gerçekliğin birbirine indirgenemeyen iki temel unsurdan oluştuğunu savunur. Zihin-beden ayrımı, bu yaklaşımın bilinen örneklerinden biridir. Burada iki unsurdan söz etmek, zihinsel olan ile fiziksel olan arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu sorusunu da doğurur. İki alanın ayrı olduğu söyleniyorsa, birbirlerini nasıl etkiledikleri veya insan deneyiminde nasıl bir araya geldikleri açıklanmalıdır.

Pluralizm, gerçekliğin birden çok temel ilke, töz veya varlık türünden oluştuğunu savunan yaklaşımdır; üçlü sınıflandırmalarda çoğunlukla ikiden fazla ilke anlamında da kullanılır. Leibniz'in monad teorisi, mevcut metinde pluralist bir örnek olarak verilir. Pluralizmin ayırt edici noktası, bütün varlığı tek bir kaynağa ya da yalnızca iki temel unsura indirgememeye çalışmasıdır.

Bu üç kavramı kullanırken dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bunlar doğrudan "dünyada kaç nesne vardır?" sorusuna cevap vermez. Soru, gerçekliğin nihai açıklamasında kaç temel varlık türünün veya ilkesinin kabul edildiğidir.

Ontoloji ile metafizik, epistemoloji ve mantık arasındaki sınır

Ontoloji çoğu zaman metafizikle birlikte anılır. Metafizik, gerçekliğin temel yapısını ve varlığın ötesi ya da temeli hakkındaki sorunları daha geniş biçimde ele alan alan olarak sunulurken, ontoloji özellikle "ne vardır?" ve "var olanlar hangi türlere ayrılır?" sorularına yoğunlaşır. Bu nedenle ontoloji, metafizik içindeki varlık sorununa odaklanan çekirdek alan olarak açıklanabilir. Bununla birlikte, iki terimin kapsamı felsefe geleneğine göre değişebildiği için aralarına her durumda kesin ve değişmez bir sınır koymak doğru değildir.

Epistemoloji ile farkı, sorulan soruda görülür. "Bir şey var mıdır?" veya "Bir şey hangi varlık türüne aittir?" ontolojik sorudur. "Bunu nasıl biliyoruz?", "Bilginin kaynağı nedir?" ve "Bilginin sınırı var mıdır?" ise epistemolojik sorulardır. Bir sayının varlık statüsü ontolojinin, sayılar hakkındaki bilgimizin nasıl elde edildiği ise epistemolojinin doğrudan sorusudur.

Mantık da ontolojiyle karıştırılmamalıdır. Mantık doğru akıl yürütmenin biçimlerini ve önermeler arasındaki geçerli ilişkileri inceler. Ontoloji ise bu akıl yürütmelerde söz konusu edilen varlıkların ne tür bir statüye sahip olduğunu sorgular. Bir önermenin mantıksal olarak geçerli olması, önermede geçen her varlığın fiziksel olarak mevcut olduğunu göstermez.

Bu ayrımlar, felsefe sorularını çözerken işe yarar: Soru "varlığın temelinde ne vardır?" diyorsa ontolojik; "bilginin kaynağı nedir?" diyorsa epistemolojik; "doğru düşünmenin kuralları nelerdir?" diyorsa mantıksal bir tartışmaya yönelir.

Soyut varlıklar, süreçler ve sosyal gerçeklik

Ontolojinin zor problemlerinden biri, fiziksel olarak gösterilemeyen şeylerin hangi anlamda var olduğudur. Sayılar, kümeler, özellikler, adalet ve güzellik gibi kavramlar gündelik düşüncede ve bilimsel açıklamalarda kullanılabilir. Buna rağmen bunların masa veya taş gibi fiziksel nesnelerle aynı biçimde var olduğu söylenemez. Tartışmanın merkezinde, soyut varlıkların zihinden bağımsız bir gerçekliğe sahip olup olmadığı bulunur.

Benzer bir sorun, olmayan veya henüz olmayan şeyler için ortaya çıkar. Sherlock Holmes gibi kurgusal karakterler, geçmiş olaylar ve gelecekteki olasılıklar hakkında anlamlı cümleler kurabiliriz. Ancak bu cümlelerin anlamlı olması, söz konusu şeylerin fiziksel dünyada mevcut olduğu sonucunu zorunlu kılmaz. Bu alan, modal mantık ve dil felsefesiyle kesişen bir problem olarak ele alınabilir.

Süreç ontolojisi, varlığı yalnızca değişmeyen tözler üzerinden açıklamak yerine değişim, akış ve oluş kavramlarını öne çıkarır. Bu yaklaşımda bir canlıyı veya doğal sistemi anlamak için sadece o şeyin hangi maddeden oluştuğunu değil, nasıl değiştiğini ve hangi süreçlerden geçtiğini de dikkate almak gerekir. Süreç yaklaşımı, mevcut metinde Herakleitos'tan Whitehead'e uzanan bir çizgiyle ilişkilendirilir; ancak bu isimler farklı felsefi bağlamlara sahiptir.

Sosyal ontoloji ise para, hukuk, ulusal kimlik ve toplumsal kurumlar gibi yapıların varlığını inceler. Bir banknotun fiziksel kâğıt olarak varlığı ile para olarak işlev görmesi aynı şey değildir. Para olarak işlev, bireysel bir nesnenin maddi özelliklerinden çok ortak kabuller, kurallar ve toplumsal pratiklerle ilişkilidir. Bu nedenle sosyal gerçeklik, yalnızca "öznel" veya yalnızca "fiziksel" diye iki seçeneğe indirgenmeden, insanların ortak uygulamalarıyla sürdürülen bir varlık biçimi olarak tartışılır.

Çözümlü örnekler: ontolojik soruyu adım adım kurmak

Örnek 1 — "Para nedir?" sorusunu ontolojik olarak çözümleme

Verilenler: Bir banknotun kâğıttan oluşması, insanların onu alışverişte kabul etmesi ve belirli kurallar içinde ödeme aracı olarak kullanılması.

1. Önce nesnenin fiziksel yönü belirlenir: Banknot, kâğıt ve üzerindeki işaretler bakımından somut bir nesnedir.
2. Daha sonra fiziksel nesne ile işlevi ayrılır: Aynı kâğıt, toplumsal kabul ve geçerli kurallar olmadan ödeme aracı olarak işlev görmeyebilir.
3. Varlık türü sorulur: Burada "para" yalnızca kâğıdın maddesinden ibaret değildir; toplumsal olarak tanınan bir kurum veya işlev de söz konusudur.
4. Sonuç değerlendirilir: Banknot, fiziksel taşıyıcısı olan bir para biçimidir. Para olma statüsü ise fiziksel banknotlara, elektronik kayıtlara veya başka temsil biçimlerine toplumsal ve kurumsal kurallar yoluyla verilebilir. Bu sonuç, paranın fiziksel yönünü inkâr etmez; fiziksel nesne ile sosyal statüyü birbirinden ayırır.

Örnek 2 — "Üç" ile üç elmayı ayırmak

Verilenler: Masada üç ayrı elma ve bu elmaların sayısını ifade eden "üç" kavramı.

1. Tek tek elmalar belirlenir: Her elma belirli bir yerde bulunan, görülebilen ve dokunulabilen tekil bir nesnedir.
2. Sayma işlemi ayrıştırılır: "Üç" sözcüğü, elmaların herhangi birinin adı değildir; üç nesnelik miktarı ifade eder.
3. Somut-soyut ayrımı yapılır: Elmalar somut, sayı ise fiziksel bir nesne olarak gösterilmeyen soyut bir varlık veya kavram olarak ele alınır.
4. Sonuç değerlendirilir: Üç elmanın varlığı ile "üç" sayısının varlık statüsü aynı değildir. Bu ayrım, soyut varlıkların fiziksel nesnelerle özdeşleştirilemeyeceğini gösterir; fakat soyut kavramın otomatik olarak anlamsız ya da gerçek dışı olduğu sonucunu vermez.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Ontolojiyi yalnızca fiziksel nesnelerin bilimi sanmak: Ontoloji, fiziksel varlıkların yanında zihinsel, soyut, kurgusal ve sosyal varlıkların statüsünü de sorgular. Ancak bu, bütün bu varlıkların aynı biçimde var olduğu anlamına gelmez.

2. Monizmi doğrudan materyalizmle eşitlemek: Monizm, temel ilkenin tek olduğunu savunur. Bu ilkenin madde, zihin veya başka bir temel olarak yorumlanması mümkündür. Materyalizm ise temel gerçekliği maddi olanla açıklamaya çalışan özel bir görüştür.

3. Dualizmin iki nesne bulunduğunu söylemek olduğunu düşünmek: Dualizm, gerçekliğin iki temel ve birbirine indirgenemeyen unsurla açıklanmasıdır. Buradaki "iki", gündelik nesnelerin sayısı değil, temel varlık ilkelerinin sayısıdır.

4. Metafizik ve ontolojiyi tamamen eş anlamlı kabul etmek: İki alan yakın ilişkilidir; fakat mevcut çerçevede metafizik daha geniş, ontoloji ise varlık sorununa daha odaklı bir alan olarak açıklanır. Felsefe geleneğine göre kullanım kapsamlarının değişebileceği unutulmamalıdır.

5. Bilgi sorusuyla varlık sorusunu karıştırmak: "Gerçekten ne vardır?" ontolojiye, "Bunu hangi yolla biliyoruz?" epistemolojiye aittir. Bir şeyi bilme yöntemimiz ile o şeyin varlık statüsü aynı soru değildir.

6. Kurgusal bir şey hakkında konuşmayı onun fiziksel varlığına kanıt saymak: Bir roman karakteri hakkında anlamlı cümleler kurulabilir; ancak bu, karakterin gerçek dünyada fiziksel bir kişi olduğu anlamına gelmez.

7. Kategorileri değişmez ve herkesçe kabul edilmiş bir liste sanmak: Somut-soyut veya tekil-evrensel gibi ayrımlar açıklayıcı araçlardır. Farklı ontolojik yaklaşımlar, kategorileri farklı biçimde temellendirebilir.