Varlık Nedir? Ontolojide Gerçeklik ve Varlık Türleri

“Var olmak” tek bir biçim değildir: reel ve ideal ayrımı

Felsefe öğretiminde varlıklar sıklıkla reel (gerçek) ve ideal (düşünsel) varlıklar olarak iki başlıkta ele alınır. Bu ayrım, bütün felsefi tartışmaları çözen değişmez bir sınıflandırma değildir; var olmanın farklı biçimlerini başlangıç düzeyinde ayırt etmeye yarayan bir çerçevedir.

Reel varlıklar, temel olarak zaman ve mekân içinde bulunan, fiziksel özellikleri olan varlıklardır. Bazıları çıplak gözle değil, araçlar ve dolaylı ölçümler yoluyla incelenebilir. Bir masa, ağaç, insan, kedi, bakteri, araba ya da gezegen bu gruba örnek verilebilir. Yağmur, rüzgâr, deprem ve yıldırım da fiziksel süreçler olarak reel gerçeklik alanında değerlendirilir. Bu varlıkların reel kabul edilmesi, onları her durumda doğrudan görebileceğimiz anlamına gelmez. Bakteri gibi bazı varlıklar dolaylı araçlarla gözlemlenir; önemli ölçüt, fiziksel dünyada bulunmalarıdır.

İdeal varlıklar ise fiziksel olmayan, zaman-mekân dışı veya kavramsal, matematiksel ya da değersel içerikler olarak ele alınır. İdeal olmak doğrudan “gerçek dışı” olmak anlamına gelmez. Sayılar, geometrik şekillerin kavramsal tanımları, mantık ilkeleri, adalet, güzellik ve doğruluk gibi kavramlar bu alanda düşünülür. Örneğin kâğıda çizilen üçgen fiziksel bir şekildir; ancak "üçgen" kavramı, belirli bir çizimin ötesinde geometrik bir tanıma dayanır. Aynı şekilde 2 + 2 = 4 önermesi, belirli bir masa veya zamana bağlı nesne gibi değerlendirilmez.

Bu ayrımda karar vermek için şu sorular sorulabilir: İncelenen şey temel olarak zaman ve mekân içinde, fiziksel özelliklere sahip mi? Yoksa anlamı, bir kavram, ilişki, ilke ya da zihinsel içerik olarak mı ortaya çıkıyor? Cevap, reel-ideal ayrımında hangi tarafa yaklaşacağımızı gösterir. Ancak bir fiziksel nesnenin taşıdığı anlam ile nesnenin kendisi aynı şey değildir. Örneğin bir heykelin mermer kütlesi reel, onun estetik değeri ise ideal boyutla ilişkilidir.

Ontolojinin asıl soruları: “Ne var?” sorusundan “Nasıl var?” sorusuna

Varlık felsefesi veya ontoloji, varlığı tek tek bilimlerin yaptığı gibi yalnızca belirli bir nesne türü üzerinden incelemez. Fizik madde ve enerji süreçlerini, biyoloji canlıları, tarih geçmiş olayları ele alabilir; ontoloji ise bu alanların ortak zeminindeki var olma sorununu sorgular.

Ontolojinin temel soruları arasında şunlar bulunur: Ne var? Varlığın kapsamına hangi tür şeyler girer? Varlığın temel niteliği nedir? Gerçekliğin temelinde madde mi, düşünce mi, yoksa başka bir ilke mi bulunur? Varlık bir midir, çok mudur? Farklı görünen varlıklar tek bir temel gerçekliğe indirgenebilir mi? Varlık ile düşünce arasındaki ilişki nedir? Düşünce dış dünyayı mı yansıtır, yoksa gerçekliği kuran temel unsur düşünce midir?

Bu soruların birbirinden farkını görmek önemlidir. "Bu masa neden yapılmıştır?" sorusu fiziksel veya bilimsel bir incelemeye yönelirken, "Masanın varlığı onu algılayan zihne bağlı mıdır?" sorusu ontolojik bir nitelik taşır. "Adalet nedir?" sorusu etikle ilişkilidir; "Adalet yalnızca insanların kullandığı bir kavram mıdır, yoksa zihinden bağımsız bir gerçekliği var mıdır?" sorusu ise ontolojik boyut kazanır.

Ontoloji bir varlık listesinden ibaret değildir. Bir büyüklüğü veya kavramı tanımlarken onun nasıl değerlendirileceğini de sormayı gerektirir. Örneğin "reel varlık" denildiğinde yalnızca "somuttur" demek yeterli olmaz; fiziksel özellikleri ve zaman-mekân ilişkisi ölçütleriyle düşünmek gerekir. "İdeal varlık" denildiğinde de onun fiziksel bir nesne olmadığını söylemek tek başına yeterli değildir; kavramsal, matematiksel veya değer taşıyan bir içeriğe sahip olduğunu belirtmek gerekir.

Materyalizm, idealizm ve düalizm aynı soruya neden farklı cevap verir?

Ontolojik yaklaşımlar arasındaki temel fark, gerçekliğin başlangıç veya temel açıklamasını hangi ilkeye verdikleridir. Bu yaklaşımlar, varlık felsefesinin tek bir görüşten oluşmadığını gösterir.

Materyalizm, varlığın temelinde maddenin bulunduğunu savunan yaklaşımdır. Bu bakışta fiziksel evren temel açıklama alanıdır; bilinç, düşünce ve ruh gibi unsurlar da maddi gerçeklikle ilişkili biçimde açıklanmaya çalışılır. Materyalizmi tanımak için "Her şey fiziksel süreçlere indirgenebilir mi?" sorusuna verilen cevaba bakılır. Materyalizm, yalnızca "maddî nesneler vardır" demek değildir; daha güçlü biçimiyle maddeyi varlığın temel ilkesi kabul eder.

İdealizm, gerçekliğin açıklanmasında zihinsel, düşünsel veya ideasal olanı temel ya da belirleyici kabul eden farklı yaklaşımların genel adıdır. Bunun zihne bağımlılık, mutlak tin veya deneyimin kuruluş koşulları şeklinde yorumlanması idealizmin türüne göre değişir. Burada maddi dünyanın gerçekliği zihinden bağımsız ve birincil kabul edilmeyebilir. İdealizmi materyalizmden ayıran ölçüt, gerçekliğin açıklanmasında maddenin mi yoksa düşünsel olanın mı temel ve belirleyici sayıldığıdır. Her idealist yaklaşımın aynı görüşü savunduğu söylenemez; bu nedenle idealizmi tek bir filozofun bütün görüşleriyle özdeşleştirmemek gerekir.

Düalizm, varlığı iki temel ilke üzerinden açıklamaya çalışır. En bilinen biçiminde madde ve ruh ya da beden ve zihin birbirinden farklı, indirgenemeyen iki gerçeklik alanıdır. Düalizm, hem fiziksel süreçleri hem de zihinsel yaşantıyı tek bir ilkeye indirgemeyi yetersiz bulur. Ancak "iki farklı alan vardır" demek, bu alanların birbiriyle nasıl ilişki kurduğu sorununu ortadan kaldırmaz; tam tersine, zihin-beden ilişkisi yeni bir felsefi problem olarak ortaya çıkar.

Bu üç yaklaşımı karşılaştırırken kullanılan temel soru şudur: Bir görüş, varlığın açıklamasında maddeyi mi, düşünceyi mi, yoksa her ikisini mi başlangıç kabul ediyor? Bu soru, kavramları ezberlemek yerine aralarındaki ayrımı kurmayı sağlar.

Fiziksel nesne ile taşıdığı anlamı ayırmak: heykel örneği

Bir varlığın farklı yönleri aynı örnekte birlikte bulunabilir. Müzede sergilenen binlerce yıl öncesine ait bir heykeli ele alalım. Heykelin taş veya metalden oluşan fiziksel gövdesi reel varlık yönüdür: belirli bir yerde durur, hacim kaplar ve zaman içinde aşınabilir. Buna karşılık heykelin sanat eseri olarak değeri, temsil ettiği kültürel miras ve izleyicide oluşturduğu güzellik düşüncesi ideal veya düşünsel boyutla ilişkilidir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, fiziksel nesne ile onun anlamının aynı varlık türü olmadığıdır. Heykelin fiziksel varlığı ortadan kalksa bile eserin fotoğrafları, anlatısı veya kültürel anlamı başka biçimlerde yaşatılabilir; fakat bu durum, ideal anlamın fiziksel nesneyle hiçbir ilişkisi olmadığı sonucunu doğurmaz. Anlam, kültürel ve zihinsel kullanım içinde ortaya çıkar.

Benzer ayrım tarihsel olaylarda da görülebilir. 1453 İstanbul'un Fethi, geçmişte gerçekleşmiş tarihsel bir olay olarak zamanla ilişkili reel bir olgu şeklinde ele alınabilir. Ancak bu olayın toplumlar için taşıdığı anlam, yorum ve değer, olayın kendisinden farklı bir düşünsel katmandır. Böylece "olayın gerçekleşmesi" ile "olaya yüklenen anlam" birbirine karıştırılmaz.

Ontoloji ile metafiziği ayırmanın pratik yolu

Ontoloji ve metafizik birbirine yakın kavramlardır, ancak aynı anlamda kullanılmaları gerekmez. Ontoloji, var olanların ve var olma biçimlerinin yapısını inceler; metafizik ise ontolojiyi de kapsayabilen daha geniş bir alandır. "Hangi tür varlıklar vardır?", "Bir şeyin var olması ne demektir?" ve "Varlığın temeli nedir?" gibi sorular ontolojik sorulardır.

Metafizik daha geniş bir felsefi alan olarak düşünülebilir. Varlık felsefesinin yanı sıra ilk neden, zaman, uzay, nedensellik ve fizik ötesi gerçeklik gibi meseleleri de kapsayabilir. Bu nedenle ontoloji metafizikle kesişir; fakat her metafizik soru doğrudan reel-ideal sınıflandırmasına indirgenemez. Zaman, nedensellik, ilk neden ve fizik ötesi gerçeklik soruları her zaman yalnızca metafiziğe ait değildir; sorunun hangi yönü ele aldığına göre ontolojik boyut da taşıyabilir.

Sınavda ayrım yapmak için soru kökünün odağına bakılabilir. Varlığın türleri, var olmanın anlamı ve varlığın temel ilkesi soruluyorsa ontoloji; evrenin ilk nedeni, zamanın doğası veya fizik ötesi açıklamalar tartışılıyorsa daha geniş metafizik çerçeve öne çıkabilir. Bu, kesin ve bütün sorulara uygulanan mekanik bir formül değil, kavramları ayırmak için kullanılan pratik bir okuma yöntemidir.

Çözümlü örnekler: sınıflandırma ve görüş belirleme

Örnek 1 — Verilenler: Bir masa, 5 sayısı, adalet kavramı ve bir ağaç.

Çözüm adımları:

1. Masanın ve ağacın zaman-mekân içinde fiziksel olarak bulunduğunu belirleyin.
2. Bu iki varlığın reel varlık sınıfına girdiğini yazın.
3. 5 sayısının belirli bir yerde duran fiziksel nesne olmadığını, matematiksel bir kavram olarak kullanıldığını belirleyin.
4. Adaletin de fiziksel bir nesne değil, değer ve kavram alanına ait olduğunu belirtin.

Sonuç: Masa ve ağaç reel; 5 sayısı ve adalet ideal varlık örneğidir. Buradaki ayrım, sayının yazıldığı kâğıtla sayının kendisini ayırmayı gerektirir: Kâğıttaki "5" işareti fiziksel, ifade ettiği sayı ise düşünsel düzeydedir.

Örnek 2 — Verilen görüş: "Gerçekliğin temelinde madde bulunur; bilinç ve düşünce de maddi süreçlerle açıklanmalıdır."

Çözüm adımları:

1. Görüşün gerçekliğin temelini hangi ilkeye bağladığını bulun.
2. Temel ilkenin madde olduğu açıkça söylendiği için görüşü materyalizmle eşleştirin.
3. Bunun idealizm olmadığını, çünkü düşünceyi temel gerçeklik olarak kabul etmediğini kontrol edin.
4. Bunun düalizm olmadığını, çünkü madde ve zihni iki bağımsız temel olarak birlikte savunmadığını belirtin.

Sonuç: Verilen görüş materyalizmdir. Karar kuralı, görüşün maddeyi yalnızca varlıklardan biri olarak sayıp saymadığı değil, varlığın temel açıklamasını maddeye dayandırıp dayandırmadığıdır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Her ideal varlığı hayal ürünü sanmak: İdeal varlık, yalnızca kişinin rastgele hayal ettiği şey değildir. Sayılar, mantık kuralları ve adalet gibi kavramlar düşünsel veya kültürel içerik taşır. Bir kişinin hayali ile matematiksel kavramı aynı düzeyde değerlendirmek doğru olmaz.

Reel varlığı yalnızca gözle görülen nesneyle sınırlamak: Bakteri doğrudan çıplak gözle görülmez; buna rağmen fiziksel bir varlık olduğu ve araçlar ile dolaylı ölçümler yoluyla incelenebildiği için reel varlık örneği olarak ele alınabilir. Ölçüt yalnızca çıplak gözle görme değildir.

İdealizmi “insan ne düşünürse o gerçektir” şeklinde yorumlamak: İdealizm, farklı biçimleri bulunan bir ontolojik yaklaşımlar grubudur. Onu tanımlarken gerçekliğin açıklanmasında zihinsel, düşünsel veya ideasal olanın temel ya da belirleyici kabul edildiği söylenmelidir; bunun zihne bağımlılık, mutlak tin veya deneyimin kuruluş koşulları şeklinde yorumlanması idealizmin türüne göre değişir.

Düalizmi yalnızca iki nesnenin bulunması sanmak: Düalizm, iki rastgele varlığı saymak değil, madde ve zihin/ruh gibi iki temel ve indirgenemez ilkeyi savunmaktır. Bu iki alanın ilişkisi ayrıca açıklanması gereken bir sorundur.

Ontoloji ile bilimi özdeşleştirmek: Bilim belirli varlık alanlarını yöntemli gözlem, deney ve ölçümle inceler. Ontoloji ise bilimlerin incelediği varlıkların ve gerçeklik kavramının en genel çerçevesini sorgular. Ontoloji bilimsel araştırmanın yerine geçen bir deney yöntemi değildir.

Yokluğu bağımsız bir varlık kabul etmek: Yokluk genellikle varlığın karşıtı veya bir şeyin bulunmaması durumu olarak ele alınır. Bu nedenle "yokluk da bir varlıktır" ifadesi, açıklama yapılmadan kullanıldığında kavramsal karışıklık oluşturur. Felsefi tartışmalarda yokluk önemli bir konu olabilir; bu, onun reel veya ideal bir nesne gibi sınıflandırıldığı anlamına gelmez.