Nihilizm Nedir? Hiççiliğin Türleri, Nietzsche ve Eleştirileri

Nihilizmde asıl soru: Neyi reddediyoruz?

Nihilizmi anlamanın ilk adımı, reddedilen şeyin adını koymaktır. Bir düşünür "yaşamın nesnel bir amacı yoktur" diyorsa bu, yaşamın amacı veya varoluşsal anlam bakımından nihilist bir iddiadır. "İyi" ve "kötü"nün insanlardan bağımsız, evrensel ölçütler olmadığını savunuyorsa ahlaki nihilizmden söz edilir. "Kesin bilgiye ulaşılamaz" iddiası ise epistemolojik alana aittir.

Bu iddiaların ortak noktası, sorgulanan alanın kendiliğinden, mutlak veya nesnel bir temele sahip olmadığı düşüncesidir. Fakat ortak nokta, kapsamların aynı olduğu anlamına gelmez. Bir görüş yalnızca ahlaki değerleri reddedebilir; buradan varlığın veya bilginin de reddedildiği sonucu çıkarılamaz. Bu nedenle bir metni okurken şu karar kuralı kullanılmalıdır: Önce yazarın hangi kavramı hedef aldığını belirle, sonra iddianın kapsamını o alanla sınırlı yorumla.

Nihilizm, gündelik hayattaki "boş vermek", "hiçbir şeyi umursamamak" veya "karamsar olmak" ifadeleriyle de özdeş değildir. Bunlar bir ruh hâlini ya da davranış biçimini anlatabilir. Nihilizm ise öncelikle felsefi bir savdır. Bu sav bir kişide umutsuzluk doğurabilir; fakat bu sonuç, kavramın tanımı değildir. Aynı şekilde, nihilist bir iddianın tartışılması da kişinin bütün sorumluluklarını bıraktığı anlamına gelmez.

Ontolojik nihilizm ile yaşamın anlamsızlığı arasındaki sınır

Ontolojik nihilizm, var olanların tümünü veya belirli varlık türlerini reddeden görüştür. Evrenin nesnel bir amacı ya da nihai açıklaması olmadığını savunmak ise ontolojik nihilizmle özdeş değildir; bağlama göre varoluşsal nihilizm veya metafiziksel temelsizlik olarak adlandırılabilir.

Ancak "evrende nesneler yoktur" ile "evrenin kendiliğinden verilmiş bir amacı yoktur" cümleleri aynı değildir. İlki varlığın bulunmasını, ikincisi ise varlığın anlamını veya amacını tartışır. Yüzeysel anlatımlarda bu iki iddia birbirine karıştırılır. Oysa bir kişi ağaçların, insanların ve fiziksel olayların var olduğunu kabul edip bunların evrensel bir amaç tarafından yönlendirilmediğini ileri sürebilir. Bu kişi, varlıkların bulunmasını değil, varoluşun nesnel amacını sorguluyor olabilir.

Bu ayrım, ontoloji ve metafizik ile bağlantılıdır. Ontoloji, neyin var olduğu ve varlığın nasıl anlaşılacağı sorularına odaklanırken metafizik daha geniş biçimde gerçekliğin temel yapısını, nedenlerini ve ilkelerini inceler. Nihilizm bu alanlarda, varlığın arkasında zorunlu veya nihai bir anlam bulunduğu kabulüne itiraz eder. Fakat belirli bir metnin ontolojik nihilizm sayılabilmesi için, yalnızca "hayat zor" veya "insanlar çoğu zaman amaçsız hisseder" demesi yeterli değildir; varlığın kendisi ya da onun nihai temeli hakkında bir reddiye bulunmalıdır.

Epistemolojik nihilizm: Bilgi eleştirisi nerede radikalleşir?

Epistemolojik nihilizm, bilgi veya gerekçelendirilmiş inanç imkânını radikal biçimde reddeden görüştür. Bilginin yanılabilir, sınırlı ya da mutlak kesinlikten yoksun olduğunu savunmak ise tek başına nihilizm sayılmaz; çoğu durumda kuşkuculuk veya fallibilizmdir.

Epistemolojik nihilist bir yaklaşım, duyuların, aklın, dilin veya kanıtların bizi mutlak gerçeğe ulaştırmaya yetmediğini savunabilir. Bu iddianın sonucu, belirli bir bilginin henüz kanıtlanmadığı değil, bilgi kavramının kesinlik taşıyan biçiminin temelsiz olduğudur. Karar kuralı şudur: Metin yalnızca "bu konuda yeterli kanıt yok" diyorsa konu yöntemsel kuşkudur; bilginin veya gerekçelendirilmiş inancın hiçbir alanda mümkün olmadığını savunuyorsa daha radikal bir epistemolojik nihilizm söz konusudur.

Mevcut makalede Gorgias'ın "Hiçbir şey yoktur; olsa da bilinemez; bilinse de başkalarına aktarılamaz" sözü nihilizmin erken örneklerinden biri olarak anılır. Bu söz, varlık ve bilgi sorunlarını radikal biçimde tartışan ve daha sonra nihilizmle ilişkilendirilen bir metin olarak sunulabilir. Ancak Gorgias'ın sofistik ve retorik bağlamı, sözün yorumlanması ve bunun modern nihilizmle ilişkisi tartışmalıdır. Gorgias'ın görüşleri modern nihilizmle özdeşleştirilmemeli; bu söz, doğrudan ve tartışmasız bir nihilizm örneği olarak görülmemelidir.

Ahlaki nihilizm: 'İyi-kötü yoktur' iddiası ne anlama gelir?

Ahlaki nihilizm, nesnel ahlaki olguların, değerlerin veya doğru-yanlış gerçeklerinin bulunmadığını savunur. Değerlerin kültürlere ya da bireylere göre değiştiğini, fakat kendi bağlamlarında geçerli olabildiğini savunan görüşler ise ahlaki görecilik veya öznelcilik olarak ayrılmalıdır.

Ahlaki nihilizmi "her davranış eşit derecede iyidir" şeklinde yorumlamak da hatalıdır. Ahlaki ölçütlerin nesnel olmadığını savunan bir kişi, yine de kişisel, toplumsal veya hukuki nedenlerle bazı davranışları tercih edebilir ve bazılarını kınayabilir. Buradaki iddia, bu yargıların evrenin değişmez bir ahlak yasasına dayandığını reddetmektir.

Bu görüşün öne çıkan eleştirilerinden biri ahlaki boşluk sorunudur. Eğer iyi ve kötü için ortak bir temel bulunmuyorsa, toplumsal sorumluluk, adalet ve zarar verme yasağı hangi ölçütle savunulacaktır? Nihilizm eleştirmenleri bunun toplumsal düzeni ve bireysel sorumluluğu zayıflatabileceğini düşünür. Nihilist yaklaşımın savunucusu ise mevcut ahlakların temelsiz veya tarihsel olarak kurulmuş olmasının, insanların hiçbir tercih yapamayacağı anlamına gelmediğini ileri sürebilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, "nesnel temel yok" iddiası ile "pratikte hiçbir kural kullanılamaz" sonucunun mantıksal olarak aynı olmamasıdır.

Nietzsche nihilizmi savunuyor mu, teşhis mi ediyor?

Friedrich Nietzsche, nihilizmle en sık ilişkilendirilen modern düşünürlerden biridir; ancak onu basitçe "nihilizmin savunucusu" diye tanımlamak yanıltıcı olabilir. Mevcut makaleye göre Nietzsche, nihilizmi Batı kültüründeki geleneksel değerlerin ve özellikle Hristiyan ahlakının zayıflamasıyla bağlantılı bir durum veya semptom olarak ele almıştır.

Bu yorumda nihilizm, yalnızca bir teori değil, daha önce anlam ve değer sağlayan temellerin etkisini kaybetmesiyle ortaya çıkan tarihsel bir krizdir. İnsanlar eski değerlerin artık ikna edici olmadığını gördüğünde, yerine yeni bir değer çerçevesi koyamadıkları takdirde boşluk duygusu yaşayabilir. Nietzsche açısından sorun yalnızca eski değerleri reddetmek değildir; reddin ardından değerlerin nasıl yeniden değerlendirileceğidir.

Bu nedenle Nietzsche ile ilgili sorularda iki aşamayı ayırmak gerekir. Birinci aşama, geleneksel değerlerin çöküşünü ve bunun doğurduğu nihilist durumu teşhis etmektir. İkinci aşama ise bireyin yeni değerler yaratma veya değerleri yeniden değerlendirme imkânını tartışmaktır. İkinci aşama, nihilizmin kendisini olduğu gibi sürdürmekten çok, onun aşılması ihtimalini gündeme getirir. Bu konu varoluşçulukla da ilişkilendirilse de nihilizm ve varoluşçuluk eş anlamlı değildir; varoluşçuluk, anlamsızlık sorununa karşı özgürlük, seçim ve sorumluluk gibi temalar üzerinden farklı cevaplar geliştirebilir.

Çözümlü örnekler: İddianın kapsamını adım adım belirleme

Örnek 1 — Verilen: "İyi ve kötü, insanlardan bağımsız değişmez gerçeklikler değildir; ahlaki hükümler toplumlara ve bireylere göre kurulur."

1. Cümlede sorgulanan kavramları belirleyelim: İyi, kötü ve ahlaki hüküm ifadeleri kullanıldığı için konu bilgi veya fiziksel varlık değil, ahlaktır.
2. İddianın kapsamını okuyalım: Cümle evrenin var olmadığını ya da hiçbir bilginin mümkün olmadığını söylemiyor. Yalnızca ahlaki değerlerin nesnel temeline itiraz ediyor.
3. Kavramı adlandıralım: Bu, ahlaki görecilik veya öznelcilik örneğidir.
4. Yanlış sonucu eleyelim: Buradan konuşanın ateist, epistemolojik nihilist veya tümüyle karamsar olduğu sonucu çıkarılamaz.

Sonuç: Verilen ifade, ahlaki hükümlerin toplumlara ya da bireylere göre kurulduğunu savunduğu için ahlaki görecilik veya öznelcilik alanındadır. Ahlaki nihilizm örneği için "Hiçbir davranış gerçekten doğru veya yanlış değildir; ahlaki doğrular yoktur" gibi, ahlaki gerçeklerin tümünü reddeden bir ifade gerekir.

Örnek 2 — Verilen: "İnsan, evrenin kendiliğinden sunduğu bir amacı bulamaz; yaptığı işlerin anlamı evrensel bir plana dayanmaz. Buna rağmen kişi kendi amaçlarını seçebilir."

1. İlk iddiayı ayıralım: Evrensel veya nesnel bir amaç reddediliyor.
2. İkinci iddiayı kontrol edelim: Kişinin kendi amaçlarını seçebileceği kabul ediliyor. Bu, anlam deneyiminin veya kişisel hedeflerin tamamen yok sayılmadığını gösterir.
3. Kapsamı belirleyelim: İfade, bütün varlıkların yok olduğunu ve hiçbir bilginin mümkün olmadığını söylemiyor. Bu yüzden ontolojik ve epistemolojik nihilizm sonucu doğrudan çıkarılamaz.
4. Sonucu yorumlayalım: Bu görüş, yaşamın nesnel anlamını reddeden varoluşsal nihilizmle ilişkilendirilebilir; ancak kişisel amaçların kurulabileceğini savunduğu için varoluşçu veya anlamın birey tarafından yaratılabileceğini savunan bir yaklaşım olarak da okunmalıdır.

Sonuç: "Nesnel amaç yok" iddiası ile "kişisel amaç kurulamaz" iddiası aynı değildir. Soruda ikinci ifade kabul edilmiyorsa, nihilizm ile anlam yaratma fikri birlikte tartışılabilir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Nihilizm ile ateizmi aynı saymak: Ateizm, Tanrı'nın varlığına ilişkin bir tutumdur. Nihilizm ise anlam, bilgi, değer veya varlığın temeli hakkında daha geniş iddialar içerebilir. Bu nedenle bir ateist nihilist olabilir; fakat Tanrı inancını reddeden her kişinin ahlakı, bilgiyi veya yaşamın anlamını da reddettiği söylenemez.

Nihilizm ile karamsarlığı eşitlemek: Karamsarlık bir ruh hâli veya beklenti biçimidir. Nihilizm, felsefi bir temellendirme iddiasıdır. Bir nihilist karamsar olabilir, fakat bu zorunlu bir sonuç değildir.

Nihilizm ile görecilik arasında ayrım yapmamak: Görecilik, doğruların veya değerlerin bağlama, kültüre ya da bakış açısına göre değişebileceğini savunur. Nihilizm ise ilgili alanda nesnel veya nihai bir temelin bulunmadığını ileri sürebilir. Her göreli yaklaşım, tüm ölçütleri ortadan kaldıran nihilizm değildir.

Nihilizm ile varoluşçuluğu özdeşleştirmek: Varoluşçuluk, anlamsızlık sorununu ele alabilir; fakat birçok varoluşçu düşünür özgür seçim, sorumluluk ve kişinin anlam kurması üzerinde durur. Bu nedenle varoluşçuluk, nihilizmin sonucu veya aynı adı değildir.

"Hiççilik" ifadesini her şeyi inkâr etmek sanmak: Nihilizmin türü belirtilmeden kapsamlı bir reddiye varsaymak doğru değildir. Bir soruda "bilgi", "ahlak", "varlık" veya "amaç" kelimeleri özellikle aranmalıdır.

Nietzsche'yi yalnızca nihilist olarak etiketlemek: Nietzsche'nin nihilizmi analiz etmesi, onun nihilizmi olduğu gibi savunduğu anlamına gelmez. Mevcut makaledeki çerçevede Nietzsche, geleneksel değerlerin çöküşünü teşhis eder ve yeni değerlerin yaratılmasını veya değerlerin yeniden değerlendirilmesini gündeme getirir.