Materyalizm Nedir? Maddecilik, Bilinç ve Bilim

Materyalizmin ontolojik iddiası: Gerçekliğin temeli nedir?

Materyalizm öncelikle ontolojik bir görüştür; yani 'Ne vardır?' ve 'Varlığın temeli nedir?' sorularına cevap verir. Materyalizm, gerçekliğin temel bileşenlerinin maddi veya fiziksel olduğunu; bilinç ve zihinsel olguların da bu gerçeklikten bağımsız, maddi olmayan ayrı cevherler olarak kabul edilmemesi gerektiğini savunur. Bilinç, düşünce veya duygu gibi zihinsel olgular inkâr edilmek zorunda değildir; materyalist açıklama, bunların madde dışı ve bedenden bağımsız tözler yerine maddi süreçlerle bağlantılı olduğunu savunur.

Buradaki 'madde' sözcüğü yalnızca elle tutulabilen nesneler anlamında kullanılmaz. Felsefi bağlamda fiziksel gerçeklik ve doğal süreçler daha geniş bir anlam taşır. Örneğin elektriksel ve kimyasal faaliyetler doğrudan bir masa gibi görünür nesneler değildir; yine de materyalist bakış açısından maddi dünyanın işleyişi içinde değerlendirilir.

Bu iddia, 'Bugün her olgunun bilimsel açıklaması tamamlanmıştır' anlamına gelmez. Materyalizm bir açıklama yönü önerir: Bir olgunun açıklanmasında, gerekli olduğunda, doğaüstü veya maddi olmayan bir töz yerine doğal ve fiziksel süreçler araştırılmalıdır. Dolayısıyla materyalist olmak, bütün ayrıntıları bildiğini iddia etmek değil, varlığın temel yapısına ilişkin bir konum almaktır.

Materyalizmin karşısında genellikle idealizm bulunur. Materyalizm, maddi veya fiziksel olanı temel alır; idealizmin farklı biçimleri ise gerçekliğin temelini düşünce, zihin, ide veya tin gibi zihinsel-tinsel ilkelerde arar. İdealizmin maddi dünyanın bireysel bilince bağımlılığı konusundaki görüşleri ekole göre değişir.

Demokritos’un atomculuğundan modern maddeciliğe uzanan çizgi

Materyalist düşüncenin kökleri Antik Yunan’a kadar götürülür. Demokritos, evrenin atom adı verilen çok küçük ve bölünemez parçacıklar ile boşluktan oluştuğunu; varlıkların da bu parçacıkların hareketleri, birleşimleri ve ayrışmalarıyla açıklanabileceğini ileri sürmüştür. Bu tarihsel atomculuk, ruhu veya zihinsel yaşamı da maddi parçacıkların düzenlenişiyle ilişkilendirmesi bakımından maddeci düşüncenin erken örneklerinden biridir.

Ancak Demokritos’un 'atom' kavramı ile modern bilimdeki atom kavramını aynı kabul etmemek gerekir. Burada söz konusu olan, Antik Yunan’da ortaya atılmış felsefi bir açıklama modelidir. Bu nedenle sınavda Demokritos denildiğinde deneysel olarak kurulmuş çağdaş atom teorisinden çok, varlığı maddi parçacıklar ve onların hareketleriyle açıklayan atomcu yaklaşım hatırlanmalıdır.

Materyalizm teriminin 17. yüzyılda kullanılmaya başlanması, bu düşüncenin modern dönemde ayrı bir felsefi ad kazanması açısından önemlidir. Thomas Hobbes ve La Mettrie gibi düşünürler insanı ve zihinsel süreçleri doğal düzen içinde açıklamaya çalışan modern maddeci çizgide anılır. Antik atomculuk ile modern materyalizm arasında ortak bir yön bulunsa da, bu iki dönem aynı kavramları ve aynı bilimsel varsayımları kullanmaz.

Isaac Newton’ın evrensel çekim yasaları ve mekanik evren anlayışı da doğadaki olayların belirli yasal düzenlilikler içinde ele alınmasını güçlendiren modern gelişmeler arasında değerlendirilir. Yine de Newton’ın fizik anlayışını doğrudan bütün yönleriyle materyalizmle özdeşleştirmek yerine, maddi dünyanın yasalarla açıklanabileceği fikrini destekleyen tarihsel bir zemin olarak görmek daha dikkatli bir yorumdur.

Bilinç, beyin ve indirgeme sorunu

Materyalizmin en önemli sınandığı alan bilinç problemidir. Bir insanın düşünmesi, hatırlaması, korkması veya karar vermesi, materyalist açıdan beynin ve sinir sisteminin fiziksel, elektriksel ve kimyasal faaliyetleriyle ilişkilidir. Bu yaklaşım, 'duygu yoktur' demez; duygunun ortaya çıkışını maddi süreçler içinde açıklamaya çalışır.

Burada iki farklı iddiayı ayırmak gerekir. Birinci iddia, zihinsel durumların beyinle bağlantılı olduğudur. İkinci iddia ise zihinsel durumların tamamen fiziksel açıklamaya indirgenebileceğidir. İlk iddia daha sınırlı bir ilişki kurarken, ikinci iddia güçlü bir indirgemecilik savunusu içerir. Her materyalist, bilinçle ilgili aynı ölçüde indirgemeci açıklamayı kabul etmek zorunda değildir.

Örneğin 'yorgunluk' günlük dilde öznel bir yaşantıdır. Materyalist açıklama ise bu yaşantıyı uyku düzeni, enerji durumu, beyin faaliyetleri ve sinir sistemi gibi fiziksel süreçlerle ilişkilendirir. Bu açıklama yorgunluk hissinin kişi için gerçek olmadığını göstermez; hissin ortaya çıkış koşullarını farklı bir düzeyde açıklar.

Materyalizme yöneltilen temel itirazlardan biri de budur: Beyindeki fiziksel süreçleri bilmek, kırmızı rengi görmenin nasıl bir deneyim olduğunu veya bir anının kişi için taşıdığı anlamı bütünüyle açıklamaya yetmeyebilir. Bu eleştiri, materyalizmin zihinsel olguları yok saydığını değil, öznel deneyimin açıklanmasında yalnızca fiziksel açıklamanın yeterli olup olmadığının tartışmalı olduğunu gösterir.

Bilimsel yöntemle ilişkisi: maddecilik mi, yöntemsel doğalcılık mı?

Materyalizm ile bilim arasında güçlü bir ilişki kurulabilir; çünkü materyalist bakış, doğal olayları gözlem, deney ve fiziksel kanıtlar üzerinden açıklamaya yönelir. Hastalıkların biyolojik nedenlerini araştırmak, ilaçların bedendeki etkilerini incelemek veya beynin elektriksel faaliyetlerini değerlendirmek bu yönelimin somut örnekleridir.

Bununla birlikte bilimsel yöntemi doğrudan 'materyalizmin kanıtı' olarak sunmak dikkat gerektirir. Bilimsel araştırma çoğunlukla açıklamalarını gözlenebilir ve sınanabilir doğal süreçlerle sınırlar. Bu tutum yöntemsel doğalcılık olarak anlaşılabilir. Metafizik materyalizm ise bundan daha kapsamlı bir iddiada bulunarak gerçekliğin temelinde maddi olan dışında hiçbir şey bulunmadığını savunur.

Bu iki kavram arasındaki fark sınavlarda önemlidir. Bir bilim insanının araştırma sırasında yalnızca ölçülebilir doğal nedenleri kullanması, onun kişisel olarak metafizik materyalist olduğunu tek başına göstermez. Aynı şekilde materyalizm, bilimsel yöntemi önemseyebilir; fakat bilimin bugün açıklayamadığı her sorunun gelecekte mutlaka aynı biçimde açıklanacağını kesin bir sonuç olarak vermek zorunda değildir.

Materyalist yaklaşımın bilimsel düşünceye katkısı, doğa olaylarını kişileştirilmiş veya doğaüstü güçlere bağlamak yerine düzenlilikler içinde araştırmayı teşvik etmesidir. Bu katkı, materyalizmin bütün bilimsel sonuçlarla özdeş olduğu anlamına gelmez; felsefi bir dünya görüşü ile belirli bir araştırma yöntemini birbirinden ayırmak gerekir.

Ateizm, din ve metafizikle karıştırılan sınırlar

Materyalizm ile ateizm aynı kavram değildir. Ateizm, Tanrı inancının reddi veya Tanrı’nın varlığına inanmama konusundaki tutumdur. Materyalizm ise varlığın temelini maddi gerçeklikte arayan ontolojik görüştür. Maddi olmayan, doğaüstü bir Tanrı anlayışı klasik materyalizmle bağdaşmaz; ancak 'materyalizm' ve 'ateizm' kavramsal olarak aynı tanım değildir. Tanrı maddi veya doğayla özdeş bir ilke olarak tanımlanıyorsa farklı bir değerlendirme gerekebilir. Bu yüzden 'her materyalistin ateist olması zorunludur' ya da 'materyalizm ateizmin başka adıdır' ifadeleri aşırı genellemedir.

Metafizik ile ilişkisi de dikkatli kurulmalıdır. Materyalizm, maddi olmayan tözleri temel açıklama olarak kabul etmeyen bir metafizik konumdur. Bu, metafiziğin bütün sorularını ortadan kaldırdığı anlamına gelmez. Varlığın ne olduğu, nedensellik, özgür irade ve bilinç gibi sorular metafizik tartışmalar içinde kalmaya devam eder. Materyalist yalnızca bu sorulara verdiği cevaplarda maddi gerçekliği öncelikli temel olarak alır.

Dini veya ruhsal açıklamalarla çatışma, belirli bir inancın nasıl tanımlandığına bağlıdır. Eğer bir inanç maddi dünyadan bağımsız ruhsal varlıkları gerçekliğin temel unsurları sayıyorsa materyalizmle uyuşmazlık ortaya çıkar. Buna karşılık bir kişinin dini değerleri, sembolleri veya ahlaki görüşleri hakkında materyalizmin doğrudan aynı sonucu verdiği söylenemez. Tartışmanın hangi varlık iddiasına dayandığı ayrıca incelenmelidir.

Materyalizmin ahlak, sanat ve anlam karşısındaki sınırı

Materyalizm yalnızca fizik, biyoloji veya nörobilimle ilgili değildir. Ahlaki değerlerin, estetik deneyimin ve yaşamın anlamının nasıl açıklanacağı da bu görüşün kapsamını sınar. Örneğin bir davranışın beyindeki süreçlerle, toplumsal koşullarla veya biyolojik ihtiyaçlarla ilişkili olduğunu açıklamak, o davranışın ahlaken doğru olup olmadığını tek başına belirlemez.

Bu ayrım 'olan' ile 'olması gereken' arasındaki farkı gösterir. Bir toplumda belirli bir davranışın neden ortaya çıktığını maddi ve tarihsel koşullarla açıklamak, o davranışın doğru olduğunu kanıtlamaz. Dolayısıyla materyalist bir nedensellik açıklaması doğrudan bir etik kural üretmez. Etik alanında hangi değerlerin benimseneceği ayrıca tartışılmalıdır.

Benzer şekilde bir müzik eserinin işitme sistemi ve beyin üzerindeki etkilerini açıklamak, eserin kişi için neden güzel veya anlamlı olduğunu bütün yönleriyle açıklamış sayılmayabilir. Materyalizmin eleştirileri çoğunlukla burada yoğunlaşır: İnsan deneyiminin öznel, anlamlı ve değer yüklü yönleri yalnızca fiziksel bileşenlere ayrıldığında açıklamanın bir kısmının kaybolabileceği ileri sürülür.

Bu eleştirinin materyalizmi otomatik olarak çürüttüğü sonucu da çıkarılamaz. Eleştiri, fiziksel açıklamanın yeterlilik sınırını sorgular. Materyalizmin savunucusu ise anlam, ahlak veya estetiğin maddi ve toplumsal süreçlerden doğabileceğini ileri sürebilir. Burada kesin bir sonuçtan çok, açıklama düzeyleri arasındaki felsefi tartışma söz konusudur.

Çözümlü örnekler: bir görüşün materyalist olup olmadığını ayırt etmek

Örnek 1 — Verilenler: 'İnsan düşüncesi, beyinden bağımsız ve maddi olmayan bir ruhun faaliyetidir. Beyin yalnızca ruhun dünyaya açıldığı araçtır.'

Çözüm adımları:

1. İddianın bilinç için temel açıklama olarak neyi seçtiğine bakılır.
2. Bilincin beyinden bağımsız bir ruhla açıklandığı görülür.
3. Bu ruh maddi olmayan bir varlık olarak tanımlandığı için görüş, materyalizmin temel ontolojik kabulüyle uyuşmaz.

Sonuç: Bu açıklama materyalist değil, zihinsel veya ruhsal olanı temel alan düalist bir yaklaşıma daha yakındır. Buradaki karar ölçütü, 'ruh' sözcüğünün kullanılması değil; ruhun beyin ve maddi süreçlerden bağımsız bir töz olarak kabul edilmesidir.

Örnek 2 — Verilenler: 'Korku duygusu gerçek bir yaşantıdır; ancak bu yaşantının oluşması beynin ve sinir sisteminin fiziksel faaliyetleriyle açıklanmalıdır. Korkunun nedenlerini araştırırken doğaüstü bir güce başvurmak gerekli değildir.'

Çözüm adımları:

1. Duygunun varlığı inkâr ediliyor mu diye kontrol edilir. Hayır; korkunun gerçek bir yaşantı olduğu kabul edilmektedir.
2. Açıklama düzeyi belirlenir. Beyin ve sinir sisteminin fiziksel faaliyetleri temel alınmaktadır.
3. Maddi olmayan bir açıklamaya ihtiyaç duyulmadığı savunulmaktadır.

Sonuç: Bu görüş materyalist açıklama çizgisiyle uyumludur. Ancak bundan 'korkunun kişisel anlamı yoktur' veya 'bilincin bütün ayrıntıları çözülmüştür' sonucu çıkarılamaz. Materyalist iddia, öncelikle korkunun maddi süreçlerle açıklanabilir olduğunu savunmaktadır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Materyalizmi yalnızca para ve tüketim tutkusu sanmak: Günlük dilde 'maddiyatçılık' sözcüğü ekonomik çıkarları öncelemeyi anlatabilir. Felsefi materyalizm ise gerçekliğin temelinin madde olduğunu savunan ontolojik bir görüştür. Bu iki kullanım aynı değildir.

2. Bilinç maddi denince bilincin yok sayıldığını düşünmek: Materyalizm bilinci reddetmek zorunda değildir. Bilincin maddi bir temeli veya maddi süreçlerle açıklanabilir bir oluşumu olduğunu savunur.

3. Materyalizmi bilimle özdeşleştirmek: Bilimsel yöntem doğal ve sınanabilir açıklamalar arar; materyalizm ise gerçekliğin yapısı hakkında daha kapsamlı felsefi bir iddiadır. Birbirleriyle ilişkili olsalar da aynı kavram değillerdir.

4. Materyalizm ile ateizmi eş anlamlı kullanmak: Ateizm Tanrı inancıyla, materyalizm varlığın maddi temeliyle ilgilidir. Bazı tanrı anlayışları materyalizmle bağdaşmayabilir; fakat kavramsal tanımlar aynı değildir.

5. 'Her şey yalnızca basit fizik parçalarından ibarettir' demek: Materyalist açıklama, karmaşık yapıların maddi süreçlerden doğabileceğini savunabilir. Bu, toplumsal ilişkilerin, dilin veya bilincin pratikte tek bir fizik formülüne indirgenebildiği anlamına gelmez.

6. Demokritos’un atomculuğunu modern atom bilimiyle aynı sanmak: Demokritos’un atomları felsefi bir modelin parçalarıdır. Bu tarihsel görüşü anlatırken modern bilimsel atom anlayışıyla arasındaki dönem ve yöntem farkı korunmalıdır.

7. Bilim açıklayamıyorsa doğrudan materyalizm yanlıştır demek: Bir açıklama boşluğu, tek başına karşıt görüşü kanıtlamaz. Eleştiri yapılacaksa fiziksel açıklamanın hangi soruyu karşılamadığı açıkça gösterilmelidir.

8. Nedensel açıklamadan ahlaki sonuç çıkarmak: Bir davranışın beyin, biyoloji veya toplum tarafından nasıl etkilendiğini bilmek, davranışın ahlaken doğru veya yanlış olduğunu tek başına belirlemez.