Komünite Ekolojisi: Türler, Etkileşimler ve Ekoton
Komünite, belirli çevresel koşullara sahip bir ortamda birbiriyle etkileşen farklı türlerin oluşturduğu canlı topluluğudur. Komünite ekolojisi; türlerin beslenme, rekabet, yardımlaşma ve yaşam alanı paylaşımı gibi ilişkilerini inceler; cansız çevre de işin içine katıldığında kavram ekosisteme dönüşür.
Bu yazıda (6)
- ›Popülasyon, komünite ve ekosistem arasındaki sınırı nasıl çizersiniz?
- ›Tür zenginliği komüniteyi karşılaştırırken ne söyler?
- ›Beslenme ilişkileri komünite içinde nasıl bir ağ oluşturur?
- ›Rekabet, mutualizm ve parazitlik aynı ilişki değildir
- ›Ekoton neden tür çeşitliliğinin yüksek görülebildiği bir alandır?
- ›Bir türdeki değişim komünitenin geri kalanına nasıl yayılır?
Komünite Ekolojisi: Türler, Etkileşimler ve Ekoton
Bir göl kıyısını yalnızca su, toprak ve sıcaklıktan ibaret düşünmek eksik olur. Aynı alanda yaşayan su bitkileri, balıklar, su böcekleri, kuşlar, bakteriler ve mantarlar birbirleriyle doğrudan ya da dolaylı olarak ilişki kurar. Bu canlıların oluşturduğu bütün, komüniteye örnektir.
Komünite, belirli bir bölgede ve zamanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların oluşturduğu topluluktur. Bu popülasyonlar arasında doğrudan veya dolaylı ekolojik etkileşimler bulunabilir. Bu nedenle bir komünite yalnızca aynı türün bireylerinden oluşan popülasyonla aynı şey değildir. Ayrıca komünite, ekosistemin yalnızca canlı bölümünü ifade eder; suyun sıcaklığı, toprağın pH değeri, ışık ve nem gibi cansız unsurlar eklendiğinde daha geniş olan ekosistem kavramına ulaşılır.
Bu rehberde komünitenin sınırlarını, tür zenginliğinin ne anlama geldiğini, türler arası ilişkilerin nasıl okunacağını ve ekotonun neden özel bir geçiş bölgesi sayıldığını adım adım ele alacağız.
Popülasyon, komünite ve ekosistem arasındaki sınırı nasıl çizersiniz?
Popülasyon, belirli bir bölgede yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluktur. Örneğin bir göldeki sazan balıkları tek bir popülasyon olarak düşünülebilir. Aynı gölde yaşayan sazanlar, su bitkileri, algler, su böcekleri, kurbağalar, bakteriler ve mantarlar birlikte ele alındığında ise komüniteden söz edilir.
Ekosistem, bu komüniteye cansız çevrenin de eklenmesiyle oluşur. Göl örneğinde suyun sıcaklığı, çözünmüş oksijen miktarı, ışık, mineral içeriği, taban çamuru ve kıyı toprağı ekosistemin abiyotik bölümüdür. Komünite ise yalnızca canlı bileşenlerden oluşur. Bu ayrım, sorularda belirleyicidir: Bir ifade yalnızca farklı türdeki canlıları veriyorsa komünite; canlılarla birlikte su, sıcaklık, ışık veya toprak gibi cansız faktörleri de veriyorsa ekosistem aranır.
Komünite kavramının içinde türler arasındaki etkileşim de bulunur. Aynı alanda bulunan fakat birbirleriyle hiçbir ilişki kurmayan iki canlıdan söz etmek tanımı açıklamak için yeterli değildir; beslenme, rekabet, barınma, avlanma, parazitlik veya karşılıklı yarar gibi ilişkiler komünitenin işleyişini oluşturur.
Tür zenginliği komüniteyi karşılaştırırken ne söyler?
Tür zenginliği, komünitedeki farklı türlerin sayısıdır. Tür çeşitliliği ise tür zenginliği ve türlerin göreli bolluklarının dağılımı birlikte değerlendirilerek ifade edilir. Öğretim düzeyinde bunu şöyle okuyabilirsiniz: Tür zenginliği, komünitede kaç farklı tür bulunduğunu gösterir; bireylerin toplam sayısını tek başına göstermez.
Örneğin A komünitesinde 5 farklı tür, B komünitesinde 8 farklı tür bulunuyorsa, yalnızca tür sayısı bakımından B daha zengindir. Ancak bu bilgi, B'de canlı bireylerinin daha fazla olduğunu kanıtlamaz. A komünitesinde 5 türün her biri 20 bireyle temsil edilirken B komünitesinde 8 türden birinin çok sayıda, diğerlerinin ise çok az bireyle bulunması mümkündür. Bu nedenle tür sayısı ile bireylerin dağılımını birbirine karıştırmamak gerekir.
Kaynaklarda komüniteler, tür zenginliği ve türler arasındaki ilişkiler üzerinden değerlendirilir. Fakat verilen kaynaklar, tür sayısı ile komünitenin kararlılığı arasında her koşulda geçerli sayısal bir eşik sunmaz. Bu yüzden 'tür sayısı arttıkça komünite kesinlikle daha dengeli olur' şeklindeki mutlak bir sonuç çıkarılamaz. Sınavda sorunun verdiği özel koşullar dikkate alınmalı; sadece tür sayısı verilmişse yalnızca tür zenginliği hakkında karar verilmelidir.
Beslenme ilişkileri komünite içinde nasıl bir ağ oluşturur?
Komünitenin işleyişini anlamanın en kolay yollarından biri beslenme ilişkilerini izlemektir. Üreticiler, ışık enerjisini veya bazı durumlarda kimyasal enerjiyi kullanarak inorganik maddelerden organik madde üretir. Bitkiler ve su bitkileri bu role örnek verilebilir. Birincil tüketiciler üreticilerle beslenir; otçul hayvanlar bu grupta yer alır. İkincil tüketiciler ise çoğunlukla birincil tüketicileri tüketen canlılardır.
Bu sıralama, canlıların komünitedeki bütün rolünü açıklamaz. Ölü organizmalar ve atık maddeler de bakteriler ve mantarlar gibi ayrıştırıcıların etkisiyle parçalanır. Böylece organik kalıntılar ayrıştırılır ve maddelerin çevrede yeniden kullanılmasına katkı sağlanır. Ancak ayrıştırıcıları yalnızca besin zincirinin sonunda yer alan pasif bir grup gibi düşünmek yanlıştır; ölü maddelerin parçalanması komünitedeki madde döngüsünün önemli bir parçasıdır.
Gerçek yaşamda ilişkiler tek bir çizgi oluşturmak zorunda değildir. Bir balık hem su bitkileriyle hem de küçük su hayvanlarıyla beslenebilir; bu durumda tek bir besin zincirinden çok besin ağı ortaya çıkar. Bir türün sayısındaki değişim, yalnızca doğrudan besinini etkileyen türü değil, besin ağı üzerindeki başka türleri de etkileyebilir.
Rekabet, mutualizm ve parazitlik aynı ilişki değildir
Türler arasındaki etkileşimleri değerlendirirken iki tarafın ne kazandığına veya kaybettiğine bakmak gerekir. Rekabette iki tür aynı sınırlı kaynağa yönelir. Işık, su, besin, yaşam alanı veya barınak için yarışma buna örnektir. Aynı kaynağı kullanan türlerin bir arada bulunması, aralarında rekabet olabileceğini düşündürür; fakat soruda kaynağın sınırlı olduğu belirtilmeden rekabetin şiddeti hakkında kesin hüküm verilmemelidir.
Mutualizm, iki türün de yarar sağladığı etkileşimdir. Arının çiçekten nektar alması ve aynı sırada tozlaşmaya katkı sağlaması bu konuya verilen örnektir. Parazitlikte ise bir canlı yarar görürken konak canlı zarar görür. Bu nedenle mutualizm ile parazitlikteki ortak nokta, iki farklı türün etkileşim içinde olmasıdır; ayrım, tarafların sonuçta ne kazandığı veya ne kaybettiğidir.
Bazı ilişkilerde bir tür yarar görürken diğerinin belirgin biçimde etkilenmediği durumlar da anlatılabilir. Ancak bir ilişkinin adını koymak için yalnızca 'aynı ortamda yaşama' bilgisi yeterli değildir. Soruda her iki türün beslenme, barınma veya yaşam şansına etkisi aranmalıdır.
Ekoton neden tür çeşitliliğinin yüksek görülebildiği bir alandır?
Ekoton, komşu komüniteler arasındaki geçiş bölgesidir. Örneğin orman ile çayırın, göl ile kara ortamının veya iki farklı bitki topluluğunun sınırında ekoton oluşabilir. Bu bölge tek başına komşu komünitelerin aynısı değildir; iki komünitenin özelliklerinin geçiş biçiminde görüldüğü ara alandır.
Kaynakta ekotonlarda canlı çeşidinin fazla olabildiği, buna karşılık rekabet nedeniyle canlı sayısının az görülebildiği belirtilir. Burada 'canlı çeşidi' farklı türlerin sayısını, 'canlı sayısı' ise bireylerin toplam ya da belirli türlerdeki bolluğunu anlatır. Bu iki ölçüt aynı değildir. Bir ekotonda çok sayıda farklı türden az sayıda birey bulunabilir.
Ekoton sorularında en sık yapılan hata, tür çeşitliliği yüksekse her türün birey sayısının da yüksek olduğunu sanmaktır. Doğru yorum şudur: Ekoton, farklı komünitelerden gelen türlerin karşılaşabildiği geçiş alanıdır; bu nedenle tür çeşidi artabilir, fakat kaynakta belirtildiği üzere rekabet canlıların bolluğunu sınırlayabilir.
Bir türdeki değişim komünitenin geri kalanına nasıl yayılır?
Komünite içindeki türler besin ve yaşam alanı ilişkileriyle birbirine bağlandığı için tek bir türdeki değişim başka türleri de etkileyebilir. Örneğin arıların azalması, çiçekli bitkilerin tozlaşmasını düşürebilir. Bitkilerdeki azalma, bu bitkilerle beslenen veya onlara barınak olarak bağımlı canlıları da etkileyebilir. Etkinin yönü ve büyüklüğü, türler arasındaki ilişkinin niteliğine ve komünitenin koşullarına bağlıdır; bu nedenle tek bir örnekten bütün komüniteler için aynı sonuç çıkarılamaz.
Göl komünitesinde de benzer bir bağlantı görülebilir. Su bitkileri üretici olarak besin ağının temelini oluşturabilir. Balıklar su bitkileriyle veya küçük hayvanlarla beslenebilir. Ölü balıklar, bitkiler ve atıklar ise ayrıştırıcıların faaliyet alanına girer. Kirlilik ya da sıcaklık değişimi gibi çevresel değişkenler komünitenin canlı bölümünü etkileyebilir; fakat bu değişkenler cansız çevreye ait olduğundan, olayın tamamını tanımlarken ekosistem bakışı da gerekir.
Bu yaklaşım koruma çalışmalarında önemlidir. Bir türü tek başına korumak yerine onun besinini, yaşam alanını ve etkileşimde bulunduğu diğer türleri de değerlendirmek gerekir. Yine de kaynaklarda belirli bir kirlilik düzeyi veya sıcaklık eşiği verilmediği için sayısal sınır uydurulmamalıdır.
Tür zenginliği = komünitede bulunan farklı türlerin sayısı. Bu ifade yalnızca tür sayısını karşılaştırır; toplam birey sayısını veya bireylerin türlere dağılımını tek başına göstermez.
Bir apartmanın küçük bahçesinde çiçekler, çim, arılar, kelebekler, örümcekler, solucanlar, bakteriler ve mantarlar bulunuyor. Çiçekler üretici; arılar ve kelebekler nektar alırken tozlaşmaya katkı sağlayan canlılardır; örümcekler bazı böcekleri avlar; bakteriler ve mantarlar ölü kalıntıların ayrıştırılmasına katılır. Bahçeye uygulanan bir böcek ilacı arıları ve kelebekleri azaltırsa tozlaşma ilişkisi etkilenebilir. Buradaki canlı topluluğu komünitedir; bahçenin toprağı, ışığı, suyu ve sıcaklığı da hesaba katıldığında inceleme ekosistem düzeyine çıkar.
TYT/AYT ve 11. sınıf biyoloji sorularında önce inceleme düzeyini bulun: aynı tür bireyleri popülasyon, aynı ortamda etkileşen farklı türler komünite, canlı ve cansız bileşenlerin bütünü ekosistemdir. Soruda ekoton geçiyorsa bunun komşu komüniteler arasındaki geçiş bölgesi olduğunu hatırlayın. Ekoton için kaynakta verilen özel ipucu, canlı çeşidinin fazla görülebilmesine karşın rekabet nedeniyle canlı sayısının az olabilmesidir. Tür zenginliği ile toplam birey sayısını birbirine eşitlemeyin. Besin ilişkilerinde üretici, tüketici ve ayrıştırıcı rollerini ayrı ayrı izleyin; tek bir besin zinciri yerine birden fazla bağlantı varsa besin ağı düşünün. 'Daha fazla tür mutlaka daha kararlı komünite oluşturur' gibi koşulsuz ifadeleri, soruda ek bilgi yoksa dikkatle değerlendirin.
Sık sorulan sorular
Komünite ile popülasyon arasındaki temel fark nedir?
Popülasyon aynı türe ait bireylerden oluşur. Komünite ise belirli bir ortamda yaşayan ve etkileşen farklı türlerin oluşturduğu canlı topluluğudur.
Komünite ile ekosistem aynı kavram mıdır?
Hayır. Komünite yalnızca canlı bileşenleri kapsar. Ekosistem, komüniteye su, toprak, ışık, sıcaklık ve benzeri cansız çevre faktörlerinin eklenmesiyle oluşur.
Tür zenginliği neyi ölçer?
Komünitede bulunan farklı türlerin sayısını ifade eder. Toplam birey sayısını ya da bireylerin türlere eşit dağılıp dağılmadığını tek başına göstermez.
Ekoton nedir?
Komşu komüniteler arasındaki geçiş bölgesidir. Kaynakta bu bölgelerde canlı çeşidinin fazla, rekabet nedeniyle canlı sayısının az olabileceği belirtilir.
Arı ile çiçek arasındaki ilişki neden mutualizme örnek verilebilir?
Arı çiçekten nektar alarak yarar görürken, çiçeğin tozlaşmasına katkı sağlayabilir. İki tarafın da yarar gördüğü bu tür etkileşim mutualizm olarak adlandırılır.
Aynı ortamda bulunan her canlı grubu komünite midir?
Yalnızca aynı yerde bulunmak yeterli değildir. Farklı türlerin aynı ortamda yaşaması ve aralarında beslenme, rekabet, barınma ya da başka ekolojik etkileşimlerin bulunması gerekir.
- •Komünite Ekolojisi Biyoloji Konu Anlatımı Ders Notlarıbiyolojiportali.com
- •KOMÜNİTE VE POPÜLASYON EKOLOJİSİbiyolojici.net
- •11. Sınıf Biyoloji Komünite Ekolojisi | TEK VİDEODA KONU ...youtube.com
- •ogmmateryal.eba.gov.trogmmateryal.eba.gov.tr
- •selinhoca.comselinhoca.com
- •biyolojici.netbiyolojici.net