Komünite Nedir? Popülasyonlardan Ekolojik Topluluğa

Aynı alanda bulunmak neden tek başına komünite anlamına gelmez?

Bir topluluğun komünite olarak adlandırılabilmesi için belirli bir alan veya yaşam ortamı bulunmalı; bu alanda farklı türlere ait popülasyonlar yer almalı ve bu popülasyonlar ekolojik ilişkiler içinde olmalıdır. Etkileşimlerin her birinin ayrıca gösterilmesi gerekmese de yalnızca farklı türlerin aynı alanda gözlenmesi tek başına yeterli değildir. Örneğin bir gölette yalnızca sazan balıklarının bulunması, tür içindeki bireylerin sayısı fazla olsa bile komüniteyi değil, sazan popülasyonunu ifade eder. Aynı gölette sazan, alg, su bitkisi, kurbağa ve mikroorganizma popülasyonları birlikte ele alınıyor ve bu canlı topluluğu ekolojik ilişkiler içinde değerlendiriliyorsa farklı türlerin oluşturduğu bir komüniteden söz edilir.

Komünite kavramında alanın büyüklüğü için tek bir zorunlu ölçü yoktur. İncelenen amaç ve ölçeğe göre bir gölet, ormanın belirli bir bölümü veya bir mercan resifi komünite olarak ele alınabilir. Buradaki sınır, araştırılan canlı topluluğuna göre belirlenir. Bu nedenle 'komünite her zaman geniş bir bölgedir' genellemesi doğru değildir.

Komüniteyi oluşturan popülasyonlar aynı ortamı paylaşırken birbirleriyle ilişki kurabilir. Beslenme, rekabet, avlanma, parazitlik veya karşılıklı yarar sağlayan birliktelikler bu ilişkiler arasındadır. Bu nedenle komünite tanımlanırken belirli bir alanın yanı sıra farklı tür popülasyonlarının aynı ortamda bulunması ve aralarındaki ekolojik ilişkiler de dikkate alınmalıdır.

Popülasyon, komünite ve ekosistem arasındaki sınır

Popülasyon, belirli bir bölgede yaşayan aynı türe ait bireyler topluluğudur. Komünite, aynı bölgedeki farklı türlere ait popülasyonların canlılar arası ilişkileriyle birlikte ele alınmasıdır. Ekosistem ise komüniteyi ve onunla etkileşen cansız çevreyi kapsar. Bu yüzden kavramlar arasında bir kapsam ilişkisi kurulabilir: popülasyonlar komünitenin canlı parçalarını, komünite ise ekosistemin biyotik bölümünü oluşturur.

Bir orman örneğinde yalnızca çam ağaçları inceleniyorsa çam popülasyonu; çam, meşe, kuş, sincap, böcek, mantar ve mikroorganizmalar birlikte inceleniyorsa komünite; bunlara toprak, su, ışık, sıcaklık ve mineral koşulları da ekleniyorsa ekosistem söz konusu olur. Burada 'orman' sözcüğü tek başına cevabı belirlemez. Soruda hangi unsurların sayıldığına bakılmalıdır.

Habitat da komüniteyle karıştırılabilir. Habitat, bir canlının veya popülasyonun yaşadığı yerdir; komünite ise aynı alandaki farklı canlı popülasyonlarının bütünüdür. Örneğin göl, belirli balık popülasyonlarının habitatı olabilir; gölde yaşayan balık, alg, bitki, kurbağa ve mikroorganizmaların bütünü ise göl komünitesidir. Cansız koşullar da tanıma katıldığında göl ekosisteminden bahsedilir.

Komünite içindeki ilişkiler topluluğun yapısını nasıl etkiler?

Komüniteyi oluşturan türler birbirinden bağımsız yaşamaz. Bir türün besin olarak kullanılması, başka bir türle aynı kaynak için yarışması veya başka bir türün yaşamını kolaylaştırması, topluluğun yapısını etkileyebilir.

Rekabet, iki türün aynı sınırlı kaynağa ihtiyaç duyması durumunda ortaya çıkabilir. Su, ışık, mineral, besin veya barınma alanı sınırlıysa türler arasında kaynak kullanımıyla ilgili bir ilişki oluşur. Av-avcı ilişkisinde bir tür diğerini besin olarak kullanır. Parazitlikte parazit yarar sağlarken konak canlı olumsuz etkilenir. Karşılıklı yarar sağlayan birlikteliklerde ise iki tür de ilişkiden fayda görebilir. Bu ilişkilerin her biri komünitedeki türlerin dağılımını ve göreli bolluğunu etkileyebilir.

Bir komünitede tür sayısının fazla olması, ilişkilerin mutlaka dengeli veya bütün türlerin eşit sayıda olduğu anlamına gelmez. Bazı türler çok sayıda bireyle, bazıları ise az sayıda bireyle temsil edilebilir. Bu nedenle yalnızca türlerin varlığını listelemek, komünitenin yapısını bütünüyle açıklamaz; türlerin birbirleriyle ilişkileri ve çevre koşulları da değerlendirilmelidir.

Besin zinciri örneğinde üretici canlılar organik besin üretir; tüketiciler bu canlılardan veya başka tüketicilerden beslenir; ayrıştırıcılar ise ölü organizmaların maddelerinin parçalanmasına katkıda bulunur. Bu görev dağılımı, farklı türlerin aynı komünite içinde birbirine bağlı olduğunu gösterir. Ancak komünite tanımının merkezinde yine farklı tür popülasyonlarının canlı topluluğu olması bulunur.

Çevresel koşullar hangi türlerin komünitede bulunabileceğini belirler?

Bir komünitenin tür bileşimi, yalnızca türler arası ilişkilerle açıklanamaz. Işık, sıcaklık, su, toprak yapısı, mineral durumu ve kirlilik gibi çevresel koşullar da hangi türlerin yaşayabileceğini ve popülasyonların büyüklüğünü etkileyebilir. Bu koşulların etkisi, her tür için aynı olmak zorunda değildir. Bir türün yaşayabildiği sıcaklık aralığı veya su koşulu başka bir tür için uygun olmayabilir.

Bu nedenle bir komüniteyi incelerken 'hangi türler var?' sorusunun yanında 'bu türlerin bulunmasını sağlayan veya sınırlayan koşullar neler?' sorusu da sorulur. Örneğin ışığın az olduğu bir ortamda ışık gereksinimi yüksek bitkilerin azalması, buna bağlı olarak bu bitkilerle beslenen tüketicilerin de etkilenmesi mümkündür. Bu, çevresel bir değişkenin komünite içinde birden fazla popülasyonu etkileyebileceğini gösterir.

Cansız çevre komünitenin tanımına dahil edilmez; fakat komünitenin oluşumunu ve devamlılığını etkiler. Cansız bileşenleri de birlikte ifade etmek gerekiyorsa doğru kavram ekosistemdir. Bu sınır, komünitenin çevreden tamamen bağımsız olduğu anlamına gelmez; yalnızca kavramın canlı bileşenlere odaklandığını gösterir.

İndikatör tür üzerinden çevresel durumu okumak

İndikatör veya gösterge tür, bulunduğu çevrenin koşulları hakkında bilgi sağlayabilen türdür. Bu türün varlığı, yokluğu ya da popülasyon büyüklüğündeki değişim, çevresel durumla ilgili ipucu verebilir. Ancak tek bir gözleme bakarak çevre hakkında kesin ve kapsamlı bir hüküm vermek doğru değildir; türün değişimini yorumlamak için gözlemin hangi koşullarda yapıldığı ve zaman içindeki eğilimin ne olduğu da dikkate alınmalıdır.

İndikatör tür kavramı, komünitenin yalnızca bir tür listesi olmadığını gösterir. Bir türün azalması, o türün ihtiyaç duyduğu koşulların değiştiğine işaret edebilir. Örneğin kirliliğe duyarlı bir türün komünitede görülmemesi, su veya toprak koşullarında olumsuz bir değişiklik olabileceğini düşündürebilir. Bu gözlem bir ipucudur; kirliliğin türünü veya nedenini tek başına kanıtlamaz.

Sınavlarda indikatör türle ilgili sorularda 'çevresel koşullar hakkında bilgi verme' işlevi aranır. İndikatör tür, komünitenin tüm türlerini temsil eden bir tür değildir; çevresel değişimlere duyarlılığı nedeniyle gözlem için değer taşır. Bu nedenle 'komünitedeki en baskın tür' ile 'indikatör tür' aynı kavram değildir.

Çözümlü örnekler: verilen bilgiden ekolojik düzeyi bulma

Örnek 1 Verilenler: Bir gölette farklı türlere ait sazan, alg, su bitkisi, kurbağa, su böceği ve mantar popülasyonları birlikte inceleniyor. Gölün sıcaklığı, su miktarı ve mineral içeriği değerlendirmeye alınmıyor.

Çözüm adımları:

1. Listede birden fazla canlı türüne ait popülasyon bulunduğu görülür.
2. Verilen canlıların farklı türlere ait popülasyonları temsil ettiği belirtilmiştir.
3. İncelemede yalnızca canlı türleri ve bunların oluşturduğu topluluk verildiği için cansız çevre kapsam dışındadır.
4. Farklı tür popülasyonlarının ekolojik ilişkiler içindeki canlı topluluğu komünite olduğundan sonuç komünitedir.

Sonuç: Verilen gölet canlıları bir komünite oluşturur. Sıcaklık, su ve mineral içeriği de değerlendirilseydi kapsam komüniteden ekosisteme genişlerdi.

Örnek 2 Verilenler: Bir orman parçasında yalnızca meşe ağaçlarının aynı bölgedeki bireyleri sayılıyor. Kuşlar, böcekler, mantarlar ve toprak koşulları araştırmaya dahil edilmiyor.

Çözüm adımları:

1. İncelenen canlıların tümü aynı türe, yani meşeye aittir.
2. Aynı bölgede yaşayan aynı türe ait bireyler popülasyon tanımına uyar.
3. Farklı türler araştırmaya dahil edilmediği için komünite denemez.
4. Toprak gibi cansız unsurlar da kapsam dışında olduğundan ekosistem de değildir.

Sonuç: Bu çalışma meşe popülasyonunu konu alır.

Karar kuralı: Önce 'kaç farklı tür var?' sorusunu sorun. Tek tür varsa popülasyon; farklı türler aynı ortamda bulunuyor ve ekolojik ilişkiler içindeyse komünite; farklı türlere ek olarak su, toprak, ışık veya sıcaklık gibi cansız bileşenler de inceleniyorsa ekosistem düşünülür.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Komüniteyi tek tür sanmak: Aynı türün bireylerinden söz ediliyorsa cevap popülasyondur. Komünite için farklı türlere ait popülasyonlar gerekir.

2. Habitatı komünite yerine kullanmak: Habitat yaşam alanını, komünite ise o alandaki farklı canlı popülasyonlarının topluluğunu anlatır. 'Nerede yaşıyor?' sorusu habitatı; 'hangi farklı canlı popülasyonları birlikte bulunuyor?' sorusu komüniteyi işaret eder.

3. Cansız çevreyi komünitenin parçası saymak: Su, toprak, ışık, sıcaklık ve mineraller komünitenin canlı bileşenleri değildir. Bunlar canlı topluluğuyla birlikte değerlendirildiğinde ekosistem kavramına geçilir.

4. Tür sayısıyla birey sayısını karıştırmak: Bir alanda binlerce birey bulunması, eğer hepsi aynı türe aitse komünite oluşturmaz. Komünite kararında temel ölçüt birey sayısı değil, farklı tür popülasyonlarının bulunmasıdır.

5. Türler arası ilişkiyi tanımın yerine koymak: Rekabet veya avlanma gibi ilişkiler komünitenin işleyişini açıklar; fakat bir senaryoda önce farklı türlerin bulunup bulunmadığı belirlenmelidir.

6. İndikatör türü kesin kanıt kabul etmek: İndikatör tür çevre hakkında ipucu verir. Bir türün yokluğu veya azalması, tek başına kirliliğin kesin nedenini göstermez; gözlem koşulları ve zaman içindeki değişim de değerlendirilmelidir.

7. Ekosistem ve komüniteyi eş anlamlı kullanmak: Ekosistem, canlı topluluğu ile cansız çevrenin birlikte ele alındığı daha geniş kavramdır. Komünite yalnızca canlı bileşene odaklanır.

Günlük hayattan tek somut örnek: apartman avlusu

Bir apartmanın küçük avlusunda çim, papatya ve çalı popülasyonlarının yanı sıra karınca, arı, serçe ve toprakta yaşayan mantar popülasyonları bulunduğunu düşünün. Burada farklı türlere ait popülasyonlar aynı alanı paylaştığı için avlunun canlı topluluğu komünite olarak incelenebilir. Çimlerin kapladığı alan, arıların çiçeklerden yararlanması veya serçelerin böcekleri tüketmesi bu topluluğun canlılar arası ilişkilerini gösterir.

Avludaki toprak nemi, gün boyunca alınan ışık ve sıcaklık da araştırmaya katılırsa inceleme yalnızca komüniteyle sınırlı kalmaz; canlı ve cansız bileşenlerin birlikte ele alındığı ekosistem düzeyine yaklaşır. Bu örnekte aynı alanda bulunmak tek başına yeterli değildir; farklı türlerin popülasyon olarak ayırt edilmesi ve kapsamın canlılarla mı, yoksa çevreyle birlikte mi ele alındığı belirleyicidir.