Doğal ve Beşeri Unsurları Ayırt Etme Rehberi

Oluşum nedenine göre doğal unsur sınıflandırması

Doğal unsurlar, insan yapımı olmadan doğal süreçlerle oluşan çevre özellikleridir. Dağlar, tepeler, vadiler, kayalar, denizler, göller, akarsular, toprak, bulutlar, doğal bitki örtüsü ve doğal ortamda yaşayan canlılar bu gruba örnek verilebilir. Buradaki temel ölçüt, unsurun insan tarafından üretilmemesi veya varlığının başlangıçta insan yapımına dayanmamasıdır.

Ancak 'doğal' sözcüğü, insan etkisinin hiç ulaşmadığı anlamına her durumda gelmez. Örneğin bir akarsu doğal bir unsurdur; fakat üzerine baraj yapılması, yatağının değiştirilmesi veya suyunun kanallarla başka bir alana aktarılması akarsuyun insan tarafından değiştirilmiş yönünü gösterir. Bu durumda akarsuyun kendisi doğal kökenlidir, baraj ve kanal ise beşeri unsurdur. Soru bir unsurun kökenini soruyorsa akarsu doğal; yapılan yapıyı soruyorsa baraj veya kanal beşeridir.

Hava durumu da sıcaklık, yağış, rüzgâr, bulutluluk ve kar gibi atmosfer olaylarını ifade eder. Bu olaylar doğal süreçlerle meydana gelir. Fakat coğrafi sınıflandırmada 'hava durumu' çoğu zaman bir çevre unsuru adı olmaktan çok atmosferin belirli andaki durumunu anlatan bir süreç veya koşuldur. Bu nedenle 'hava durumu doğal mıdır?' sorusuna, insan yapımı olmayan doğal bir atmosfer olayı olduğu belirtilerek cevap verilmelidir; onu dağ, yol veya bina gibi somut bir unsurla aynı türde düşünmemek gerekir.

İnsan eliyle oluşturulan ve değiştirilen beşeri unsurlar

Beşeri unsurlar, insanların ihtiyaçları, ekonomik faaliyetleri, ulaşım, barınma, üretim, güvenlik veya kültürel amaçlarla oluşturduğu yapılardır. Evler, okullar, hastaneler, fabrikalar, yollar, köprüler, tüneller, limanlar, havaalanları, barajlar, kaleler ve ibadethaneler beşeri unsurlara örnektir. Uçak, otomobil ve tarım makineleri de insanlar tarafından tasarlandığı için beşeri unsurlar kapsamında değerlendirilir.

Beşeri unsur yalnızca tek bir bina anlamına gelmez. Bir şehir, yerleşim alanı olarak insanların oluşturduğu yoğun ve örgütlü bir çevredir. Tarla da doğal toprağın insan emeğiyle sürülmesi, ekilmesi ve üretim amacıyla düzenlenmesi sonucunda ortaya çıktığı için beşeri çevrenin bir parçasıdır. Parklarda ağaçlar ve çimler doğal kökenli olabilir; fakat alanın planlanması, bitkilerin seçilmesi, yolların ve oturma bölümlerinin yapılması insan müdahalesini gösterir. Bu nedenle park, doğal ve beşeri özelliklerin birlikte görüldüğü düzenlenmiş bir alandır.

Bir yapının eski veya geleneksel olması onun doğal olduğu anlamına gelmez. Tarihi camiler, kaleler, köprüler ve surlar uzun zaman önce yapılmış olsalar da insan yapımıdır. Sınıflandırma yaşa göre değil, oluşum biçimine göre yapılır.

Aynı manzarada doğal köken ile beşeri müdahaleyi ayırma

Doğal ve beşeri unsurlar çoğu yerleşim alanında birlikte bulunur. Örneğin bir şehirde nehir, tepe ve doğal bitki örtüsü doğal unsurları; binalar, yollar, köprüler ve kanalizasyon sistemi beşeri unsurları oluşturur. Bir fotoğrafta bu unsurlar iç içe görüldüğünde, görüntünün tamamını tek bir kategoriye koymak yerine parçaları ayrı ayrı incelemek gerekir.

İnsanlar yerleşim yeri seçerken doğal çevrenin özelliklerinden etkilenebilir. Su kaynaklarına yakınlık, arazinin eğimi, ulaşım kolaylığı, verimli topraklar ve iklim koşulları yerleşme ve ekonomik faaliyetlerin dağılışını etkileyebilir. Bu, doğal unsurun beşeri faaliyetleri etkilediğini gösterir; ancak doğal unsur bu nedenle beşeriye dönüşmez.

Ters yönde de insan etkisi görülür. Ormanların tarım alanı açmak için kesilmesi, kıyıların liman veya dolgu alanı olarak düzenlenmesi, akarsu üzerinde baraj kurulması ve yeni yollar açılması doğal çevrenin değiştirilmesine örnektir. Burada doğru ifade 'doğa tamamen beşeri oldu' değildir. Daha doğru ifade, doğal bir unsurun veya ortamın insan müdahalesiyle değiştirildiğidir. Sınav sorularında bu ayrım, özellikle 'insan-doğa etkileşimi' vurgusu bulunan paragraflarda önem taşır.

Tarla, park ve evcil hayvan neden sınır örneğidir?

Bazı örnekler tek kelimelik ezberle çözülemez. Tarla, toprağın doğal kökenini korusa da sürme, sulama, ekim ve ürün yetiştirme işlemleriyle insan tarafından düzenlenmiş bir üretim alanıdır. Bu yüzden tarlanın zemini doğal bir unsur olan topraktan oluşur; tarla olarak düzenlenmiş alan ise beşeri kullanımın ürünüdür.

Parkta bulunan ağaç, kaya veya gölet doğal kökenli olabilir. Buna karşılık parkın sınırlarının belirlenmesi, yürüyüş yollarının açılması, bankların yerleştirilmesi ve sulama sisteminin kurulması beşeri müdahalelerdir. Soruda 'ağaç' soruluyorsa doğal; 'şehir parkı' veya 'parkta yapılmış yürüyüş yolu' soruluyorsa beşeri yön öne çıkar.

Hayvanlar için de benzer bir ayrım gerekir. Doğal ortamında yaşayan yabani bir hayvan doğal çevrenin canlı unsurudur. Evcilleştirilmiş bir hayvan ise biyolojik olarak canlı ve doğal kökenli olsa da insan denetimi, yetiştiriciliği ve kullanım amacıyla beşeri faaliyetlerle ilişkilidir. Bu nedenle onu doğrudan bir bina veya yol gibi 'insan yapımı nesne' saymak yerine, doğal canlıların insan tarafından yönetilmesi ve değiştirilmesi bağlamında değerlendirmek daha isabetlidir.

Bitkilerde de yetişme koşulu önemlidir. Kendiliğinden gelişen doğal bitki örtüsü doğal unsurdur. İnsanların belirli bir amaçla diktiği tarla ürünü, süs bitkisi veya ağaçlandırılmış alan ise insan müdahalesi taşıyan bir çevre özelliğidir. Sorunun aradığı şey 'köken' mi, 'kullanım alanı' mı, yoksa 'insan etkisi' mi, önce bunu belirlemek gerekir.

Baraj, yol ve şehir örneğinde karşılıklı etkileşim

Baraj, insanın doğal bir akarsudan yararlanmak ve suyu belirli bir amaçla kontrol etmek için yaptığı beşeri bir yapıdır. Elektrik üretimi, sulama veya su depolama gibi amaçlar taşıyabilir; ancak verilen kaynaklarda bu amaçlara ilişkin ayrıntılı teknik ölçüler bulunmadığından, her baraj için aynı işlevin kesin olarak geçerli olduğu söylenmemelidir. Soruda barajın kendisi sorulursa cevap beşeri unsurdur; barajın kurulduğu akarsu sorulursa akarsu doğal unsurdur.

Yollar da doğal ve beşeri çevre arasındaki ilişkiyi gösterir. Yolun asfaltı, köprüleri ve tünelleri beşeri unsurlardır. Yolun geçtiği dağ, vadi veya ova doğal unsurdur. Yol güzergâhının belirlenmesinde arazi şekilleri etkili olabilir; buna karşılık yol yapımı yamaçların kesilmesine, bitki örtüsünün kaldırılmasına veya yüzeyin değiştirilmesine neden olabilir.

GAP Projesi kapsamında anılan barajlar, İstanbul Boğazı üzerindeki köprüler ve tarihi kaleler, insanın çevreyi düzenlediği veya kültürel yapılar oluşturduğu örneklerdir. Bu örnekleri ezberlerken asıl öğrenilmesi gereken, 'hangi yapı nerede?' bilgisinden önce sınıflandırma mantığıdır: Köprü ve baraj insan yapımıdır; boğaz ve akarsu doğal oluşumdur. Böylece farklı bir örnekle karşılaşıldığında da doğru sonuca ulaşılabilir.

Çözümlü örnekler: verilen ipucundan doğru kategoriye

Örnek 1 — Verilenler: Bir görselde dağ, akarsu, akarsu üzerinde köprü, kıyıda liman ve çevrede tarlalar görülüyor.

1. Dağın oluşumuna bakılır. Dağ insan tarafından yapılmadığı için doğal unsurdur.
2. Akarsu doğal süreçlerle oluştuğu için doğal unsurdur.
3. Köprü, iki yakayı veya ulaşım güzergâhlarını bağlamak amacıyla insanlar tarafından yapıldığı için beşeri unsurdur.
4. Liman, kıyının ulaşım ve ticaret amacıyla düzenlenmesiyle oluşturulduğu için beşeri unsurdur.
5. Tarlalar, doğal toprağın sürülüp ekim amacıyla düzenlenmesiyle meydana geldiği için beşeri kullanım alanıdır.

Sonuç: Doğal unsurlar dağ ve akarsudur. Beşeri unsurlar köprü, liman ve tarladır. Görselin tamamı tek bir kategoriye ait değildir; doğal ve beşeri unsurlar aynı alanda birlikte bulunur.

Örnek 2 — Verilenler: Bir paragrafta 'Ormanlık alanın içinden geçen akarsuyun üzerine baraj kurulmuş, su kanallarla tarım alanlarına aktarılmış ve yakınında yeni bir yerleşim oluşmuştur' deniyor.

1. Ormanlık alanın doğal bitki örtüsü olması nedeniyle orman doğal unsurdur. Paragrafta ormanın kesildiği veya dikildiği belirtilmiyorsa, insan yapımı kabul edilmez.
2. Akarsu doğal bir unsur olarak kalır; fakat akışının baraj ve kanallarla düzenlenmesi insan müdahalesini gösterir.
3. Baraj ve kanallar insanlar tarafından yapıldığı için beşeri unsurlardır.
4. Tarım alanı, toprağın üretim amacıyla işlenmesiyle düzenlendiğinden beşeri kullanım alanıdır.
5. Yeni yerleşim, evler ve diğer yapılarla insanların oluşturduğu beşeri çevredir.

Sonuç: Bu örnekte doğal çevre, beşeri faaliyetlerin kuruluş yeri ve kaynağı olmuş; beşeri yapılar da akarsuyun kullanım biçimini ve çevredeki araziyi değiştirmiştir. Sorunun ana fikri yalnızca unsur türünü değil, insan-doğa etkileşimini de açıklamaktadır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. 'İnsanların kullandığı her şey beşeridir' hatası: İnsanların kullandığı akarsu, göl veya dağ bu nedenle beşeri unsur olmaz. Kullanım ile oluşum aynı şey değildir. Akarsuyun kullanılması doğal kökenini değiştirmez; onu kullanan baraj veya kanal beşeridir.

2. 'Toprağa dokunulduysa toprak beşeridir' hatası: Toprak doğal bir unsurdur. Toprağın tarım için işlenmesi ise beşeri faaliyettir. Sorunun konusu toprak mı, tarla mı, yoksa tarımsal üretim mi, ayrılmalıdır.

3. 'Parktaki her şey doğaldır' hatası: Parkta ağaç ve çim bulunması, parkın tamamını doğal yapmaz. Parkın planlanması, yolları, bankları ve bakım sistemi beşeri düzenlemelerdir.

4. 'Eski olan doğal olur' hatası: Tarihi cami, kale veya köprü uzun süredir var olsa da insan yapımıdır. Yaş değil, oluşum biçimi belirleyicidir.

5. 'Hava durumu bir dağ veya göl gibi unsurdur' hatası: Hava durumu doğal atmosfer koşullarını anlatır. Yağmur, rüzgâr ve kar doğal olaylardır; ancak bunları somut yer şekilleriyle aynı türde değerlendirmemek gerekir. Hava durumu kavramı için ayrıca Hava Durumu Nedir? konusuna bakılabilir.

6. 'Evcilleştirilmiş hayvan doğrudan insan yapımıdır' hatası: Hayvan insan tarafından üretilmiş bir eşya değildir. Doğal bir canlının insan tarafından yetiştirilmesi, denetlenmesi veya kullanım amacıyla değiştirilmesi söz konusudur. Bu nedenle sorudaki bağlam dikkate alınmalıdır.

7. 'Bir alan ya tamamen doğal ya tamamen beşeridir' hatası: Şehir, kıyı veya okul bahçesi gibi alanlarda iki tür unsur birlikte görülebilir. Unsurları tek tek sınıflandırmak gerekir.