Deneme Nedir? Özellikleri, Türlerden Farkı ve Yazma Yolları

Denemeyi belirleyen dört ölçüt: konu, amaç, bakış açısı ve üslup

Bir metni deneme olarak tanımak için tek bir özelliğe bakmak yeterli değildir. Öncelikle konuya bakılır: Deneme belirli bir alanla sınırlı değildir; yazarın üzerinde düşünebildiği her konu denemenin malzemesi olabilir. İkinci ölçüt amaçtır. Denemeci, temel olarak bir tezi bilimsel kanıtlarla ispatlamayı değil, konu hakkındaki düşüncelerini paylaşmayı ve okuyucuyu birlikte düşünmeye çağırmayı amaçlar.

Üçüncü ölçüt bakış açısıdır. Denemede yazarın kişisel değerlendirmeleri, çağrışımları ve gözlemleri öne çıkar. Bu, denemede hiçbir bilginin kullanılamayacağı anlamına gelmez; ancak bilgiler, metnin kişisel düşünce eksenini destekleyen yardımcı unsurlar olarak kalır. Dördüncü ölçüt üsluptur. Sade, akıcı, içten ve konuşma havası taşıyan bir dil sık görülür. Yazar, okuyucuya doğrudan seslenebilir; soru sorabilir, kendi düşüncesini sorgulayabilir veya bir anıdan hareket ederek daha genel bir düşünceye ulaşabilir.

Denemede kesinlikten uzak durmak, düşüncenin gelişigüzel olması demek değildir. İyi bir denemede düşünceler arasında çağrışım, örnek, karşılaştırma veya gözlem yoluyla bir bağ kurulur. Yazar bir düşünceyi kanıtlamak zorunda değildir; fakat okuyucunun metni takip edebilmesi için düşünce akışını anlaşılır biçimde kurmalıdır.

Denemede kesin hüküm yerine düşünce yolculuğu nasıl kurulur?

Deneme, çoğu zaman bir soruyla, gözlemle veya kişisel deneyimle başlar. Örneğin yazar, kitap okuma alışkanlığının değiştiğini fark eder ve buradan 'Okumak yalnızca bilgi edinmek midir?' sorusuna geçebilir. Sonrasında kendi deneyimini, gözlemlerini ve çağrışımlarını aktarır. Metin, tek bir cevabı ilan etmek yerine sorunun farklı yönlerini düşündürür.

Bu yapıda üç aşama özellikle işlevseldir. İlk aşama konuya giriş ve kişisel çıkış noktasıdır: Yazar neyi fark etmiş, neyi merak etmiş veya hangi deneyimden etkilenmiştir? İkinci aşama düşüncenin genişletilmesidir: Konu başka bir durumla karşılaştırılabilir, günlük hayattan örneklenebilir veya yazarın önceki fikri sorgulanabilir. Üçüncü aşama ise kesin bir hükümden çok açık uçlu bir değerlendirmedir. Yazar, 'tek doğru budur' demek yerine düşüncesini bir izlenim veya öneri olarak bırakabilir.

Buradaki 'kesin hüküm vermeme' özelliği, her denemede yazarın kararsız kalacağı anlamına gelmez. Denemeci güçlü bir görüş ileri sürebilir; fakat bunu bir makaledeki gibi nesnel kanıtlarla zorunlu olarak ispatlamak ve okuyucuyu tek sonuca bağlamak denemenin temel amacı değildir. Sınav sorularında 'kişisel görüş', 'samimi anlatım', 'okuyucuyla sohbet' ve 'kesin yargıdan uzak düşünme' ifadeleri deneme için güçlü ipuçlarıdır.

Deneme ile makale, eleştiri ve sohbet arasındaki sınır

Denemeyi doğru tanımlamak için yakın türlerle karşılaştırmak gerekir. Makalede bir düşünceyi açıklama, savunma veya kanıtlama amacı daha belirgindir. Makale; bilgi, belge ve nesnel açıklamalarla desteklenen bir anlatıma dayanır. Denemede ise kişisel değerlendirme ve özgür düşünce öne çıkar. Bir metinde 'verilere göre', 'araştırmalar göstermektedir' gibi kanıtlayıcı bir düzen ve nesnel sonuca ulaşma amacı baskınsa metin denemeden çok makaleye yaklaşır.

Eleştiri; sanat eserlerini, sanatçıları, edebî ürünleri, sanat olaylarını, akımları ya da türleri değerlendiren ve bunların başarılı veya zayıf yönlerini ortaya koyan yazı türüdür. Eleştirmen eserin, sanatçının, akımın veya türün başarılı ve zayıf yönlerini inceleyebilir. Deneme ise sanat üzerine yazılsa bile belirli bir eseri değerlendirmek zorunda değildir; sanatın insan hayatındaki yeri, bir müziğin uyandırdığı duygu veya okuma alışkanlığının kişideki etkisi gibi daha kişisel bir düşünce alanı kurabilir. Bu nedenle her öznel yazı deneme değildir; metnin merkezindeki amaç belirleyicidir.

Sohbet, okuyucuyla konuşuyormuş gibi yazılan ve çoğunlukla günlük konular üzerine kurulan bir düşünce yazısıdır. Denemede de sohbet havası bulunabilir; ancak deneme, kişisel düşüncenin daha serbest ve derinlikli biçimde geliştirilmesine izin verir. Bir metni ayırt ederken yalnızca dilin samimi olup olmadığına değil, düşüncenin hangi amaçla işlendiğine bakılmalıdır.

Günlük ve anı ile de sınır karışabilir. Günlükte olay veya duygular, yaşandığı zamana yakın biçimde kaydedilir. Anıda geçmişte yaşanmış bir olay sonradan anlatılır. Deneme ise bir olaydan söz etse bile asıl ağırlığı o olayın yazarda uyandırdığı düşünceye verebilir. Gezi yazısında gözlem ve tanıtma, röportajda ise görüşme ve bilgi aktarma yönü daha belirgindir.

Türk edebiyatında denemenin görünür hâle gelmesi

Türk edebiyatında deneme, ilk dönemlerinde fıkra, sohbet ve eleştiri gibi düşünce yazılarıyla iç içe görülebilir. Bunun nedeni, bu türlerin ortak olarak düşünceye, gözleme ve düzyazıya dayanmasıdır. Bir yazının gazete veya dergide yayımlanması, onun tek başına deneme olduğunu göstermez; metnin amacı ve anlatım biçimi birlikte değerlendirilmelidir.

Deneme, Cumhuriyet Dönemi'nde bağımsız ve belirgin bir yazı türü olarak daha fazla önem kazanmıştır. Bu dönemde yazarlar; edebiyat, kültür, sanat, toplum ve birey üzerine kişisel düşüncelerini daha görünür biçimde paylaşmıştır. Buradaki gelişim, denemenin yalnızca belirli bir konuya ayrılmasıyla değil, yazarın özgün bakışının ve düşünce merkezli anlatımının öne çıkmasıyla ilgilidir.

Sınavlarda dönem bilgisi tek başına yeterli değildir. 'Cumhuriyet Dönemi' ifadesi görülen her düşünce yazısı deneme kabul edilmemelidir. Metnin kişisel ve samimi oluşu, kanıtlama amacının bulunmaması, düşüncenin serbestçe geliştirilmesi ve yazarın okuyucuyla kurduğu ilişki de aranmalıdır. Dönem bilgisi, biçimsel ve içerik özellikleriyle birlikte kullanıldığında anlamlı bir ipucuna dönüşür.

Bir deneme metnini okurken düşünce haritası çıkarma

Denemeyi yalnızca 'öznel yazı' diye etiketlemek yerine metni dört soruyla incelemek daha güvenlidir:

1. Yazarın çıkış noktası nedir? Bir olay, gözlem, soru, kitap, sanat ürünü veya kişisel deneyim bulunabilir.
2. Metnin asıl konusu nedir? Metindeki örnekleri konu sanmak yerine bütün parçaları birleştiren düşünceyi bulmak gerekir.
3. Yazarın amacı nedir? Bilgi verip kanıtlamak mı, bir eseri değerlendirmek mi, yoksa kişisel düşüncelerini paylaşarak düşündürmek mi?
4. Dil ve bakış nasıl kurulmuştur? Birinci kişi kullanımı, kişisel değerlendirmeler, soru cümleleri ve sohbet havası denemeyi destekler; fakat tek başına kesin kanıt değildir.

Örneğin yazar, bir kitabın adını anabilir. Kitabın içeriğini nesnel biçimde tanıtıyor ve okura bilgi vermeyi amaçlıyorsa tanıtma yazısına yaklaşabilir. Buna karşılık kitap okuma eyleminden yola çıkarak yalnızlığını, düşünme biçimini veya okuma alışkanlıklarını anlatıyorsa deneme niteliği güçlenir. Karar verirken tek cümleye değil, metnin tamamındaki baskın amaca bakılmalıdır.

Çözümlü örnekler: deneme olup olmadığını adım adım belirleme

Örnek 1

Verilen metin: 'Kütüphanelere girdiğimde önce kitapların sessizliğini fark ederim. Bu sessizlik bana boşluk değil, düşüncelerin yan yana durduğu bir alan gibi gelir. Kütüphanede çalışanların görevlerini anlatmak veya kitap sayısını belirlemek istemiyorum; benim için önemli olan, bu mekânın acele eden zihnimi yavaşlatmasıdır. Belki de bu yüzden evde okuyamadığım sayfaları burada daha kolay çeviririm.'

Çözüm adımları:

1. Konuyu belirleyelim: Metnin çıkış noktası kütüphanedir; fakat amaç kütüphaneyi nesnel biçimde tanıtmak değildir.
2. Bakış açısını inceleyelim: 'Benim için', 'fark ederim' ve 'zihnimi yavaşlatması' gibi ifadeler kişisel deneyimi gösterir.
3. Amacı saptayalım: Kütüphanenin çalışma saatlerini veya özelliklerini bildirmek yerine yazarın bu mekâna ilişkin düşüncesi paylaşılmıştır.
4. Üsluba bakalım: Metin samimi, içten ve okuyucuyla düşünce paylaşan bir yapıdadır.

Sonuç: Bu metin deneme niteliğindedir. Çünkü bir mekânı tanıtma bilgisi değil, kişisel gözlem ve düşünce öne çıkmaktadır.

Örnek 2

Verilen metin: 'Kütüphaneler, öğrencilerin ders çalışabileceği ve kitaplara erişebileceği kurumlardır. Bir kütüphanenin işlevini yerine getirebilmesi için kitap, süreli yayın ve çalışma alanı bulundurması gerekir. Bu kurumlar, bilgiye ulaşmayı kolaylaştırmaları bakımından eğitim hayatını destekler.'

Çözüm adımları:

1. Konu yine kütüphanedir; bu nedenle yalnızca konuya bakarak karar veremeyiz.
2. Metinde kişisel deneyim veya özgün duygu yerine genel açıklamalar vardır.
3. Amaç, kütüphanenin işlevini açıklamaktır; yazarın özel bakışı geri plandadır.
4. Cümleler genel ve nesnel bir anlatıma yakındır.

Sonuç: Bu metin deneme değildir. Açıklayıcı ve nesnel yönü baskın olduğu için makale veya bilgilendirici yazı özelliği gösterir. Bu iki örnek, aynı konu hakkında yazılan metinlerin amaç ve bakış açısı değiştiğinde türünün de değişebileceğini gösterir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Denemeyi ayırt ederken en sık yapılan hata, 'yazar ben diyorsa bu denemedir' düşüncesidir. Bir günlük veya anı da birinci kişiyle yazılabilir. Ayrım için metnin zamanı ve amacı incelenmelidir: Günlükte yaşanan güne ait kayıt, anıda geçmişteki olayın hatırlanması; denemede ise olaydan doğan düşüncenin geliştirilmesi öne çıkar.

İkinci hata, denemede bilgi bulunamayacağını sanmaktır. Denemeci kitap, sanatçı, tarihsel olay veya günlük bir durum hakkında bilgi verebilir. Ancak bilgi metnin temel amacı hâline gelip nesnel açıklama ve kanıtlama düzeni kurulursa tür denemeden uzaklaşır.

Üçüncü hata, her kişisel görüşü eleştiri saymaktır. Eleştiri belirli bir eser ya da sanatçıyı konu edinebileceği gibi bir sanat akımını, edebî türü, sanat olayını veya edebiyatla ilgili bir sorunu da değerlendirebilir. Bir romanın anlatımını, karakterlerini ve dilini incelemek eleştiriye; roman okumanın kişideki etkisini ve okuma deneyimini anlatmak denemeye daha yakındır.

Dördüncü hata, denemeyi 'yüzeysel yazı' olarak görmektir. Deneme akademik kanıtlama yapmayabilir; fakat düşünce bakımından derin olabilir. Yazar, bir kavramı kişisel deneyim, karşılaştırma ve sorgulama yoluyla açabilir. Bu nedenle 'kanıt yok' ifadesi tek başına 'düşünce düzensiz' anlamına gelmez.

Son olarak, Cumhuriyet Dönemi'nde gelişmiş olması denemenin yalnızca bu dönemde yazıldığı anlamına gelmez. Dönem bilgisi, metnin tür özellikleriyle birlikte değerlendirilmelidir.