David Hume

Berwickshire’dan Edinburgh’a: Hume’un düşünsel yolculuğu

David Hume, 7 Mayıs 1711’de Edinburgh, İskoçya’da doğdu. Ailesinin mülkü Berwickshire’daki Ninewells yakınlarındaydı. 25 Ağustos 1776’da Edinburgh’da öldü. Orta halli bir aileden gelen Hume, genç yaşta Edinburgh Üniversitesi’ne girdi. Hukuk eğitimi almasına rağmen asıl ilgisi felsefe, insan zihni ve klasik-modern düşünce tarihi oldu.

1734’te felsefi çalışmalarına yoğunlaşmak için Fransa’ya gitti ve La Flèche’te yaklaşık üç yıl geçirdi. Bu dönemde temel eseri olan İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme’yi hazırladı. Eserin ilk iki cildi 1739’da, üçüncü cildi 1740’ta yayımlandı. Hume, bu kitabın beklediği ilgiyi görmediğini, kendi ifadesiyle ‘matbaadan ölü doğduğunu’ belirtmiştir. Bu başarısızlık, görüşlerini daha kısa ve anlaşılır biçimde yeniden yazmasına yol açtı.

1741-1742’de Ahlak ve Siyaset Üzerine Denemeler yayımlandı ve Hume’un tanınmasını sağladı. 1752’de Edinburgh Avukatlar Kütüphanesi’nin kütüphanecisi oldu. Bu görev, tarih araştırmaları için geniş bir kaynak birikimine ulaşmasına imkân verdi. 1754-1762 yılları arasında yayımlanan altı ciltlik İngiltere Tarihi, ona yalnızca felsefeci olarak değil, tarihçi olarak da büyük ün kazandırdı.

1748’de İnsan Anlayışı Üzerine Bir Soruşturma, 1751’de ise Ahlak İlkeleri Üzerine Bir Soruşturma yayımlandı. 1763-1766 arasında Paris’te İngiliz Büyükelçiliği sekreteri olarak görev yapan Hume, hayatının son yıllarını Edinburgh’da geçirdi. Bu kronoloji, Hume’un yalnızca tek bir felsefi kitapla değil, deneme, tarih ve ahlak çalışmalarıyla da etkili olduğunu gösterir.

İzlenimden fikre: Hume zihindeki içerikleri nasıl ayırır?

Hume’a göre zihnin doğrudan karşılaştığı bütün içerikler algılardır. Algılar iki ana gruba ayrılır: izlenimler ve fikirler. İzlenimler, görme, işitme, acı, haz, öfke veya sevinç gibi daha canlı ve güçlü zihinsel yaşantılardır. Fikirler ise bu yaşantıların hatırlanması ya da zihinde yeniden tasarlanmasıdır; bu nedenle genellikle izlenimlerden daha siliktir.

Bu ayrımın öğretici sonucu şudur: Bir kavramın anlamını sınamak için, onun hangi izlenimlerden türediğini araştırmak gerekir. Örneğin sıcak bir yüzeye dokunma sırasında yaşanan duyum bir izlenimdir; o duyumun daha sonra hatırlanması ise fikirdir. Hume’un ‘kopya ilkesi’ olarak anılan yaklaşımında, fikirlerin temel malzemesinin önceki izlenimlerden geldiği savunulur.

Ancak bu görüş, zihnin hiçbir şekilde birleştirme veya dönüştürme yapamadığı anlamına gelmez. Zihin, daha önce edinilmiş içerikleri birleştirerek yeni tasarımlar oluşturabilir. Hume’un verdiği klasik açıklama çizgisinde, hiç görülmemiş bir varlık ya da nesne tasarlanırken bile zihnin daha önce deneyimlediği parçaları bir araya getirdiği düşünülür. Bu nedenle önemli soru, bir düşüncenin doğrudan kopya olup olmadığı değil, onu oluşturan basit içeriklerin deneyimde bulunup bulunmadığıdır.

Bu yöntem, metafizik kavramların eleştirisinde kullanılır. Bir kavram için karşılık gelen izlenim bulunamıyorsa Hume, o kavramın bilgi değeri konusunda temkinli olunması gerektiğini savunur. Bu, ‘deneyimde görülmeyen her şey yanlıştır’ demek değildir; daha dar ve dikkatli bir iddiadır: Bir kavramın bilgi iddiası taşıyabilmesi için kaynağının ve kullanımının açıklanması gerekir.

Hume’un Çatalı: Kavramsal doğruluk ile olgusal bilgi neden aynı değildir?

Hume, İnsan Anlayışı Üzerine Bir Soruşturma’da anlamlı önermeleri iki ana grupta düşünür: fikirler arasındaki ilişkiler ve olgulara ilişkin bilgiler.

Fikirler arasındaki ilişkiler, doğruluğu deney yapmadan veya dünyayı gözlemlemeden kavranabilen önermelerdir. Matematiksel eşitlikler ve tanımlara dayalı bazı önermeler bu gruba girer. Örneğin üçgenin üç kenarlı olması, kavramın anlamıyla ilişkilidir. Bu tür önermelerin karşıtı çelişki içerir; fakat bu önermeler tek başına dış dünyada belirli bir olayın gerçekleştiğini göstermez.

Olgulara ilişkin bilgiler ise dünyadaki nesne ve olaylarla ilgilidir. ‘Güneş yarın doğacak’ ya da ‘Bu taş yere düştü’ türünden ifadeler, gözlem ve deneyimle ilişkilidir. Bu önermelerin karşıtı mantıksal olarak düşünülebilir; yani yalnızca kavramların çözümlemesinden hareketle gelecekteki olayın gerçekleşeceği zorunlu biçimde çıkarılamaz.

Hume’un Çatalı’nın karar kuralı şöyledir: Bir iddia ya kavramlar arasındaki ilişkilere dayanır ya da deneyimle sınanabilecek bir olgu iddiasıdır. Bir önerme bu iki alandan hiçbirine girmiyorsa, onun bilgi statüsü açıklanmaya muhtaçtır. Bu ayrım, felsefi bir iddiayı değerlendirirken ‘Bu ifade tanım gereği mi doğru, yoksa gözlemle mi destekleniyor?’ sorusunu sormayı öğretir.

Bu görüş, Descartes’ın akıl yoluyla kesin bilgi arayışından ayrılır. Hume aklın özellikle kavramsal ilişkilerde güçlü olduğunu kabul eder; fakat olgular hakkında bilgi edinirken deneyimin rolünü ve bu deneyimden geleceğe geçişin gerekçesini ayrıca incelemek gerektiğini savunur. Bu karşılaştırma için René Descartes’ın bilgi anlayışına bakılabilir.

Nedensellik ve tümevarım: Geçmiş tekrarları geleceği neden zorunlu kılmaz?

Hume’un en etkili tartışması nedensellik üzerinedir. Gündelik dilde bir olayın başka bir olaya neden olduğunu söylediğimizde, genellikle üç şeyi birlikte düşünürüz: İlk olayın önce gelmesi, iki olayın düzenli biçimde birlikte görülmesi ve ilk olay ile ikinci olay arasında zorunlu bir bağ bulunması.

Hume, gözlemin bize ilk iki unsuru sağlayabileceğini, fakat zorunlu bağı doğrudan göstermediğini savunur. Bir bilardo topunun diğerine çarptıktan sonra hareket ettiğini tekrar tekrar görebiliriz. Gözlenen şey, çarpışmanın ardından hareketin gelmesidir. Buna rağmen gözün, olaylar arasındaki ‘zorunluluk’ bağını ayrıca görmesi söz konusu değildir. Zorunluluk düşüncesi, benzer olayların art arda gelmesi ve zihnin bu düzene alışmasıyla oluşan beklentiyle ilişkilidir.

Buradan tümevarım sorunu doğar. Tümevarım, geçmişteki veya gözlenen örneklerden gözlenmemiş örneklere geçiştir. Örneğin bir metalin birçok kez ısıtıldığında genleştiğini gözlemleyip bir sonraki durumda da genleşeceğini beklemek tümevarımsal bir çıkarımdır. Bu beklenti pratikte güçlü olabilir; fakat Hume’a göre geçmişteki düzenin gelecekte de aynı şekilde süreceğini mantıksal zorunlulukla kanıtlayamayız.

Bu nedenle Hume bilimi veya gündelik beklentiyi anlamsız saymaz. Daha sınırlı bir sonuç çıkarır: Tümevarımsal beklentiler alışkanlık, deneyim ve doğanın düzenli olduğu varsayımıyla işler; ancak bu varsayımın kendisi yine tümevarımla kanıtlanamaz. Sınavlarda kritik ayrım, ‘nedensellik yoktur’ demek yerine ‘nedensel zorunluluk deneyimde doğrudan gözlenmez; zihnin alışkanlığı ve düzenli birliktelik üzerinden düşünülür’ demektir.

Ahlakın kaynağı: Akıl tek başına neden yeterli değildir?

Hume’un ahlak felsefesinde temel soru, bir davranışın neden iyi veya kötü sayıldığıdır. Hume, ahlaki değerlendirmelerin yalnızca akıl yürütmeyle kurulamayacağını savunur. Akıl, olaylar arasındaki ilişkileri ve bir davranışın sonuçlarını gösterebilir; fakat bu sonuçların beğenilmesi, onaylanması veya reddedilmesi duygusal bir değerlendirme içerir.

Bu nedenle Hume, ahlaki yargılarda duygu, sempati ve fayda kavramlarına önem verir. Bir davranışın başkalarına yarar sağladığını düşündüğümüzde ona olumlu yaklaşmamız, yalnızca matematiksel bir çıkarımın sonucu değildir. İnsanların başkalarının durumunu önemsemesini sağlayan sempati, ahlaki onayın oluşumunda rol oynar. Toplumsal fayda da özellikle adalet ve iş birliği gibi erdemlerin değerlendirilmesinde önem taşır.

Buradaki ‘fayda’ ifadesi, her bireyin anlık çıkarı anlamına gelmez. Hume’un yaklaşımında mesele, davranış veya karakter özelliğinin toplum açısından yararlı sonuçlar doğurması ve insanların bu yararı değerlendirmeye yönelmesidir. Bu yüzden Hume’un ahlak anlayışı, aklı tamamen dışlayan bir görüş olarak okunmamalıdır: Akıl olguları ve sonuçları araştırır; duygu ise bu olgular karşısında onaylama veya kınama tutumunu oluşturur.

Hume’un ‘olan’dan ‘olması gereken’e geçiş konusunda yaptığı uyarı da bu çerçevede önemlidir. Bir metin, önce yalnızca olayların nasıl olduğunu anlatıp sonra açıklama yapmadan ahlaki bir zorunluluk sonucuna geçiyorsa, aradaki geçiş gerekçelendirilmelidir. Bu uyarı, betimleyici ifadeler ile normatif ifadeleri birbirine karıştırmamak için kullanılır.

Eserleri ve sonraki düşünceye etkisi: Hume neden dönüm noktası sayılır?

Hume’un felsefesini bir bütün olarak görmek için eserleri arasındaki ilişki önemlidir. İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme, algılar, fikirler, nedensellik, ahlak ve siyaset gibi konuları sistemli biçimde ele alan gençlik eseridir. İnsan Anlayışı Üzerine Bir Soruşturma, özellikle bilgi, nedensellik, mucizeler ve insan aklının sınırları konularını daha kısa ve anlaşılır biçimde işler. Ahlak İlkeleri Üzerine Bir Soruşturma ise ahlaki değerlendirmelerde duygu, sempati ve fayda boyutlarını öne çıkarır.

Ahlak ve Siyaset Üzerine Denemeler, Hume’un felsefi konuları deneme biçiminde tartıştığı erken dönem çalışmalarındandır. İngiltere Tarihi ise 1754-1762 arasında yayımlanan altı ciltlik tarih eseridir ve Hume’un tarihçilik alanındaki ününü güçlendirmiştir.

Hume’un etkisi özellikle Immanuel Kant üzerinde belirgindir. Kant, Hume’un nedensellik eleştirisinin kendisini ‘dogmatik uykusundan uyandırdığını’ belirtmiş ve kendi eleştirel felsefesini bu meydan okumayı dikkate alarak geliştirmiştir. Hume’un deneyim, nedensellik ve bilginin sınırları hakkındaki soruları, sonraki felsefede kalıcı tartışmalar başlatmıştır. Immanuel Kant’ın Hume’a verdiği yanıtı incelemek, ampirizm ile eleştirel felsefe arasındaki geçişi anlamaya yardımcı olur.

Hume’un düşünceleri 20. yüzyılda mantıkçı pozitivistler ve analitik felsefeciler üzerinde de etkili olmuştur. Din felsefesinde mucizeler ve dinsel inançlar üzerine tartışmaları, ekonomi alanında ise para ve uluslararası ticaret konusundaki görüşleriyle tanınmıştır. Bu nedenle Hume’u yalnızca ‘şüpheci filozof’ olarak sınırlamak, tarihçi ve ekonomist yönlerini gözden kaçırır.

Adım adım çözümlü örnekler: Hume’un yöntemini iddialara uygulamak

Örnek 1: Nedensellik iddiası

Verilen: Bir öğrenci, ‘Ders çalışırken belirli bir müzik listesini dinledim ve sınavdan yüksek not aldım; demek ki müzik yüksek notun nedenidir’ diyor.

Çözüm adımları:

1. İddiadaki iki olayı ayırın: Müzik dinlemek ve yüksek not almak.
2. Zaman sırasını belirleyin: Müzik, sınavdan önce dinlenmiştir. Bu, tek başına nedenselliği kanıtlamaz.
3. Birlikte görülme durumunu sorun: Aynı müzik farklı sınavlarda ve farklı çalışma koşullarında da dinlenmiş midir? Yalnızca tek örnek varsa düzenli birliktelik gösterilmemiştir.
4. Alternatif etkenleri ayırın: Çalışma süresi, konuya hazırlık ve sınavın güçlüğü gibi başka faktörler olabilir.
5. Hume’un ölçütünü uygulayın: Gözlenen şey, müziğin ardından yüksek not gelmesidir; müzik ile not arasındaki zorunlu nedensel bağ doğrudan gözlenmiş değildir.

Sonuç: Hume bu iddiayı doğrudan kanıtlanmış bir neden-sonuç ilişkisi olarak kabul etmek yerine, tek gözleme dayalı bir beklenti veya alışkanlık olarak değerlendirmeyi gerektirir. Daha güçlü bir iddia için çoklu gözlem ve alternatif açıklamaların incelenmesi gerekir; fakat bu da nedensel zorunluluğu mantıksal kesinliğe dönüştürmez.

Örnek 2: Hume’un Çatalı ile önerme sınıflandırma

Verilen: ‘Bir karenin dört kenarı vardır’ ve ‘Yarın yağmur yağacak’ önermeleri.

Çözüm adımları:

1. İlk önermenin kavram tanımına dayanıp dayanmadığını sorun. Kare kavramı dört kenarlı olmayı içerdiği için bu önerme fikirler arasındaki ilişkiye yakındır.
2. İkinci önermenin gelecekteki bir olaya ilişkin olduğunu belirleyin. Bu nedenle olgu bilgisi sınıfındadır.
3. Karşıtlarını test edin: ‘Bir karenin dört kenarı yoktur’ ifadesi tanıma aykırı görünür; ‘Yarın yağmur yağmayacak’ ise mantıksal olarak çelişki değildir ve gerçekleşebilir.
4. Bilgi ölçütünü seçin: İlk önerme kavramsal çözümlemeyle, ikinci önerme ise hava koşullarına ilişkin gözlem ve kanıtlarla değerlendirilir.

Sonuç: İki önerme de aynı tür doğruluk iddiasına sahip değildir. Hume’un Çatalı, kavramsal doğruluk ile deneysel olasılığı birbirinden ayırmayı öğretir.