Psikoloji Nedir? AYT Felsefe Psikoloji Konu Anlatımı

Davranış ile zihinsel süreç arasındaki sınır nasıl çizilir?

Psikolojinin konusu iki bağlantılı alanda toplanabilir: davranışlar ve zihinsel süreçler. Davranış, dışarıdan gözlenebilen ya da bir ölçüm aracıyla kaydedilebilen eylemleri ifade eder. Konuşmak, derse katılmak, bir soruya cevap vermek, kaçmak veya yazı yazmak davranışlara örnektir. Zihinsel süreçler ise düşünme, algılama, hatırlama, karar verme, öğrenme ve duygu yaşama gibi doğrudan gözle görülmeyen iç süreçlerdir.

Bu ayrım, zihinsel süreçlerin bilimsel olarak incelenemeyeceği anlamına gelmez. Psikolog, kişinin verdiği cevapları, yaptığı davranışları, performansını veya kendi deneyimini nasıl bildirdiğini veri olarak kullanabilir. Ancak bir öğrencinin sessiz kalması tek başına onun korktuğunu kanıtlamaz; sessizlik farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Bu yüzden gözlenen davranış ile o davranışa yüklenen psikolojik açıklama birbirine eşitlenmemelidir.

Psikoloji yalnızca ruhsal hastalıklarla ilgilenmez. Sağlıklı bireylerin öğrenmesi, algılaması, kişilik özellikleri, yetenekleri, zekâsı, duyguları, heyecanları ve sosyal davranışları da psikolojinin inceleme alanındadır. Klinik çalışmalar bu geniş alanın yalnızca bir bölümünü oluşturur. Kaynaklarda psikolojinin insan davranışlarının yanında, bazı araştırma bağlamlarında hayvan davranışlarını da inceleyebildiği belirtilir.

Bir davranış için bilimsel açıklama kurulurken hangi sorular sorulur?

Psikolojik açıklama, davranışı tek bir nedene indirgemek yerine farklı etkenleri araştırır. Örneğin derse çalışmayan bir öğrenciyi anlamak için yalnızca 'isteksiz' demek yeterli değildir. Öğrencinin önceki öğrenmeleri, başarısızlık deneyimleri, konuya ilişkin düşünceleri, duygusal durumu, hedefleri, çevresindeki beklentiler ve çalışma ortamı birlikte incelenebilir.

Burada önemli olan, olası neden ile kanıtlanmış neden arasındaki farktır. Bir davranış ile bir durumun aynı anda görülmesi, bunlardan birinin diğerine kesin olarak neden olduğunu göstermez. Örneğin sınav kaygısı yüksek öğrencilerin daha düşük performans göstermesi bir ilişkiyi düşündürebilir; fakat bu ilişkinin nedenini açıklamak için araştırmanın nasıl yapıldığına, başka değişkenlerin bulunup bulunmadığına ve verilerin nasıl toplandığına bakmak gerekir.

Psikoloji; deney, gözlem, anket, görüşme, test ve klinik yöntemler gibi araştırma yollarından yararlanabilir. Deneysel bir araştırmada değişkenler daha kontrollü biçimde incelenerek neden-sonuç ilişkisi araştırılabilir. Gözlem, davranışın doğal veya düzenlenmiş bir ortamda kaydedilmesini sağlar; ancak yalnızca gözlem yapılması her durumda neden-sonuç kanıtı oluşturmaz. Anket ve görüşme bireylerin düşünce, tutum veya deneyimleri hakkında bilgi verebilir; bu verilerin güvenilirliği soruların ve uygulama koşullarının niteliğine bağlıdır.

Algıdan kişiliğe: AYT’de karşılaşabileceğiniz psikoloji alanları

Psikolojinin alt konuları, insan davranışını farklı yönlerden anlamaya yardım eder. Algı, duyular yoluyla alınan bilgilerin anlamlandırılmasıyla ilgilidir. Aynı çevresel uyaranın kişiler tarafından farklı biçimde yorumlanabilmesi, algının yalnızca uyaranın kendisinden ibaret olmadığını gösterir.

Öğrenme, yaşantı ve tekrar gibi süreçlerle davranışta veya bilgide meydana gelen değişimleri ele alır. Bir öğrencinin soru çözme yöntemini deneyerek geliştirmesi öğrenme konusu içinde düşünülebilir. Bellek ise bilginin edinilmesi, saklanması ve gerektiğinde hatırlanmasıyla ilişkilidir. Öğrenme ile hatırlama birbirinin aynısı değildir: Bir bilgi öğrenilmiş olsa bile uygun koşullar oluşmadığında hatırlanamayabilir.

Kişilik, bireyin görece süreklilik gösteren özellikleri ve davranış örüntüleriyle ilgilidir. Bu kavram, kişinin her durumda aynı davranacağı anlamına gelmez; durum, çevre ve yaşantılar davranışı etkileyebilir. Yetenek belirli etkinlikleri gerçekleştirme kapasitesiyle, zekâ ise problem çözme ve bilişsel etkinliklerle ilgili bir kavram olarak ele alınır. Bu kavramları yalnızca alınan bir sınav puanına indirgemek doğru değildir.

Duygular ve heyecanlar, kişinin olayları değerlendirmesi ve davranışa hazırlanmasıyla bağlantılı yaşantılardır. Motivasyon ve ihtiyaçlar ise bir davranışın başlaması, sürdürülmesi veya yön değiştirmesinde rol oynayabilir. AYT sorusunda bir örnek verildiğinde, önce olayın hangi sürece işaret ettiğini belirlemek; ardından davranışın mı, algının mı, öğrenmenin mi, kişiliğin mi yoksa duygunun mu öne çıktığını saptamak gerekir.

Psikoloji felsefeden ayrılırken neyi korudu, neyi değiştirdi?

İnsan doğası, bilinç, ruh, bilgi ve özgürlük gibi sorular tarih boyunca felsefenin ilgi alanında yer almıştır. Psikoloji de insanı ve zihinsel yaşamı konu edinmesi bakımından bu sorularla ilişkilidir. Ancak psikolojinin ayırt edici yönü, insan davranışlarını ve zihinsel süreçleri araştırma verileriyle incelemeye yönelmesidir.

Felsefi yaklaşım, kavramların anlamını, varsayımlarını ve mantıksal sonuçlarını sorgulayabilir. Psikolojik yaklaşım ise belirli bir davranışın veya zihinsel sürecin hangi koşullarda ortaya çıktığını araştırmak için gözlem, deney, test, anket ya da görüşme gibi yöntemlere başvurur. Bu ayrım, felsefenin yalnızca düşünce ürettiği veya psikolojinin felsefi sorularla hiç ilgilenmediği anlamına gelmez. İki alanın soruları kesişebilir; fakat bilgiye ulaşma biçimleri ve öncelikleri farklılaşır.

AYT’de 'bilimsel yöntem, gözlem, deney, ölçme, davranış ve zihinsel süreç' vurguları psikolojiye; kavramların anlamını ve insanın varoluşuna ilişkin temel soruları sorgulama vurguları ise felsefi yaklaşıma işaret edebilir.

Birey ile toplum düzeyini ayırmak: psikoloji ve sosyoloji

Psikoloji öncelikle bireyin davranışlarını, düşüncelerini, duygularını, algılarını ve kişilik özelliklerini inceler. Sosyoloji ise toplumsal ilişkileri, grupları, kurumları, toplumsal yapıları ve toplum içindeki davranış örüntülerini ele alır. Bu, iki alanın birbirinden tamamen kopuk olduğu anlamına gelmez; birey toplumsal çevre içinde yaşadığı için psikolojik davranışlar sosyal koşullardan etkilenebilir.

Örneğin bir öğrencinin sınav sırasında yaşadığı korku, psikolojinin bireysel düzeyde inceleyebileceği bir durumdur. Aynı okulda sınav başarısının neden önemli görüldüğü, ailelerin ve okulun başarı beklentilerinin nasıl oluştuğu ise sosyolojik bir incelemeye daha yakındır. Soruda tek bir bireyin düşüncesi, algısı veya davranışı öne çıkıyorsa psikoloji; grup, kurum, sınıf, kültür veya toplum yapısı öne çıkıyorsa sosyoloji seçeneği daha uygun olabilir.

Bu ayrım kesin bir duvar değildir. Sosyal psikoloji gibi alanlar birey ile grup arasındaki etkileşimi inceler. Bu nedenle seçenekleri yalnızca 'birey' veya 'toplum' sözcüğüne bakarak değil, sorunun hangi düzeyde açıklama istediğini değerlendirerek ele almak gerekir.

Çözümlü örnek: Aynı başarısızlık neden farklı davranışlara yol açar?

Verilenler: İki öğrenci aynı dersten düşük not alıyor. Birinci öğrenci yanlışlarını inceleyip yeni bir çalışma planı hazırlıyor. İkinci öğrenci kitabı kapatıp çalışmayı bırakıyor. Soru, bu durumun psikoloji açısından nasıl açıklanabileceğini soruyor.

Adım 1 — Gözlenebilir davranışları ayırın: Birinci öğrencinin yanlışlarını incelemesi ve plan yapması; ikinci öğrencinin çalışmayı bırakması doğrudan gözlenebilen davranışlardır.

Adım 2 — Davranışın arkasındaki olası zihinsel süreçleri belirleyin: Öğrencilerin başarısızlığa verdikleri anlam, motivasyonları, geçmiş öğrenme deneyimleri, öz değerlendirmeleri ve duygusal durumları farklı olabilir. Bunlar doğrudan tek bakışta kanıtlanmış nedenler değil, araştırılması gereken açıklama alanlarıdır.

Adım 3 — Psikolojinin kapsamını kullanın: Örnek; öğrenme, duygu, motivasyon, kişilik ve bireysel farklılıklar arasında ilişki kurulabileceğini gösterir. Aynı olayın farklı bireylerde farklı davranışlara yol açması, psikolojinin yalnızca dış olayı değil bireyin onu nasıl algıladığını ve değerlendirdiğini de incelediğini gösterir.

Adım 4 — Yanlış sonucu eleyin: 'Düşük not alan herkes çalışmayı bırakır' genellemesi verilerle desteklenmez. Yalnızca bu iki öğrencinin davranışından bütün öğrenciler hakkında kesin yargı çıkarılamaz.

Sonuç: Örnek, psikolojinin gözlenebilir davranışları zihinsel süreçler, duygular, motivasyon ve geçmiş yaşantılarla birlikte inceleyebileceğini gösterir. Ancak hangi etkenin belirleyici olduğunu söylemek için ayrıca veri toplanması gerekir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Psikolojiyi yalnızca hastalık bilimi sanmak: Psikoloji sağlıklı bireylerin algısını, öğrenmesini, belleğini, kişiliğini, zekâsını, duygularını ve sosyal davranışlarını da inceler. Klinik psikoloji, alanın tamamı değildir.

2. Davranış ile zihinsel süreci aynı kabul etmek: Gülümsemek gözlenebilir bir davranıştır; sevinç ise bu davranışla ilişkili olabilecek bir duygudur. Gülümsemeden tek başına kesin bir duygu sonucu çıkarılamaz.

3. Gözlemi neden-sonuç kanıtı sanmak: Bir davranışın gözlenmesi, davranışın nedenini kendiliğinden açıklamaz. Neden-sonuç için araştırma düzeni ve değişkenlerin kontrolü önemlidir.

4. Her psikolojik açıklamayı kişilikle açıklamak: Bir kişinin belirli bir durumda verdiği tepki yalnızca kişilik özelliğiyle belirlenmeyebilir; algı, öğrenme, duygu, ihtiyaç ve çevre de etkili olabilir.

5. Öğrenme ile belleği karıştırmak: Öğrenme, yaşantıyla oluşan değişim sürecidir; bellek ise bilginin saklanması ve hatırlanmasıyla ilgilidir. Bir bilgi öğrenilmişken hatırlamada güçlük yaşanabilir.

6. Psikoloji ile sosyolojiyi yalnızca 'küçük-büyük' ayrımıyla ezberlemek: Psikoloji bireysel davranışa, sosyoloji toplumsal yapı ve ilişkilere odaklanır; fakat birey ile toplum birbirini etkiler. Sorunun açıklama düzeyini belirlemek gerekir.

7. Felsefe ile psikolojiyi birbirinin karşıtı görmek: Felsefe ve psikoloji insanla ilgili ortak sorulara yönelebilir. Temel fark, psikolojinin bu soruları bilimsel araştırma ve verilerle incelemeye çalışmasıdır.