Terza-rima Nasıl Kurulur? Zincirleme Kafiye Düzeni ve Örnekler

Üçlük sayısı değil, bentler arası bağ terza-rima'yı belirler

Terza-rima, İtalyan edebiyatında ortaya çıkmış bir nazım biçimidir. Adındaki 'terza' sözcüğü, üçlü yapı fikriyle ilişkilidir; şiir, üç dizelik bentler yani üçlükler üzerinden kurulur. Bununla birlikte bir şiirde üç dizelik bentlerin bulunması, o metni tek başına terza-rima yapmaz. Karar vermek için kafiye dizilişine de bakmak gerekir.

Terza-rima'nın ayırt edici şeması ilk aşamada aba bcb cdc biçiminde gösterilir. Buradaki harfler dizeyi değil, aynı kafiye sesini temsil eder. İlk üçlüğün birinci ve üçüncü dizeleri aynı sesle biter; ikinci dize farklı bir ses taşır. İkinci üçlükte ise bu farklı ses, birinci ve üçüncü dizelerde yeniden kullanılır. Böylece ilk üçlüğün ortasındaki dize, ikinci üçlüğün dış dizelerini hazırlar.

Bu düzenin öğretim açısından önemli sonucu şudur: Terza-rima'yı tanımak için bent sayısını saymak yerine her bendin üç dizesini ve özellikle orta dizesinin sonraki bentte nasıl kullanıldığını izlemek gerekir. Şiir uzun bir anlatı da olabilir, daha kısa tutulmuş bir metin de; mevcut tanımda belirleyici ölçüt, uzunluktan çok kafiye zinciridir. Kaynak metinde şiirin belirli bir dize sayısıyla sınırlanmadığı, sınırsız sayıda üçlükten oluşabileceği belirtilir; bu bilgi, biçimin uzun anlatılara elverişli olduğunu gösterir.

aba bcb cdc şemasını dize dize okuma

Şemayı parçalayarak okumak, terza-rima'nın mantığını ezberden daha sağlam kavratır.

1. Üçlük: a b a

• Birinci dize a kafiyesiyle biter.
• İkinci dize b kafiyesiyle biter.
• Üçüncü dize yeniden a kafiyesine döner.

2. Üçlük: b c b

• Birinci dize, önceki üçlüğün ortasındaki b sesini devralır.
• İkinci dize yeni bir c sesi başlatır.
• Üçüncü dize b sesini tekrarlar.

3. Üçlük: c d c

• Birinci ve üçüncü dizeler c kafiyesindedir.
• Ortadaki dize d kafiyesini getirir.
• Bu d sesi sonraki üçlüğün dış dizelerine aktarılmaya aday yeni bağlantıdır.

Bu nedenle her üçlükte iki iş aynı anda gerçekleşir: Birinci ve üçüncü dizeler kendi aralarında kafiyelenerek üçlüğü tamamlar; ortadaki dize ise şiirin ilerideki kafiyesini başlatır. Şema, bu hareketi kısaca şöyle özetler: önceki orta dize → sonraki üçlüğün dış dizeleri → yeni orta kafiye.

Harflerin alfabetik sırayla ilerlemesi zorunlu bir estetik kural değildir; a, b, c, d gibi harfler yalnızca farklı kafiye kümelerini ayırt etmek için kullanılan gösterimlerdir. Bu yüzden sınavda ya da incelemede harflerin kendisine değil, aynı harfin hangi dizelerde tekrarlandığına bakılmalıdır.

Son tek dize neden ayrı yazılır?

Terza-rima dizilişi çoğunlukla tek bir son dizeyle tamamlanır. Bu kapanış, son üçlüğün ortasındaki kafiye sesini alır. Örneğin son üçlük ded ise, ardından gelen tek dize e kafiyesiyle biter ve şema aba bcb cdc ded e biçiminde tamamlanır. Genel şema ayrıca son üçlüğü yzy olan ayrı bir örnek için ... yzy z biçiminde gösterilebilir.

Buradaki son bölümün mantığı şöyledir: Son üçlükte dış dizeler aynı sesi, örneğin y sesini taşırken orta dize z sesini taşır. Ardından gelen tek dize z kafiyesiyle biter. Böylece son orta dizede açılan bağlantı, tek dizeyle kapatılır.

Bu ayrıntı, terza-rima ile yalnızca art arda gelen üçlükleri karıştırmamak için önemlidir. Şiir son üçlükte bitirilecekse, kaynakta anlatılan genel kapanış mantığına göre son orta dizede bırakılan kafiye tek bir dizeyle tamamlanabilir. Ancak her metnin uygulaması aynı uzunlukta veya aynı kapanış biçiminde olmak zorunda değildir; burada verilen şema, biçimin yaygın olarak aktarılan kuruluş mantığıdır.

Son dize, yalnızca teknik bir ek değildir. Kafiye zincirinin açıkta kalan halkasını kapattığı için metne tamamlanmışlık duygusu verir. Önceki bentlerde ilerleyen bağlantı, finalde tek bir dizeyle sonlandırılır.

Dante ve İlahi Komedya: biçimin anlatıdaki işlevi

Terza-rima'nın en bilinen ve sembolik örneği Dante Alighieri'nin İlahi Komedya'sıdır. Bu eserle birlikte terza-rima, İtalyan edebiyatı ve Batı şiiri bağlamında güçlü biçimde anılır. İlahi Komedya'nın Cehennem'den Cennet'e uzanan yolculuk niteliğindeki uzun anlatısı, zincirleme kafiye düzeninin ilerleme ve süreklilik etkisini görünür kılan başlıca örnek olarak verilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, biçim ile içerik arasında otomatik bir özdeşlik kurmamaktır. Terza-rima kullanılması bir metnin mutlaka epik, uzun veya dinsel olacağı anlamına gelmez. Kaynak metin, bu biçimin özellikle uzun anlatılar ve epik şiirler için uygun olduğunu; bunun nedeninin de her bendin bir sonrakini hazırlaması olduğunu belirtir. Yani bu, biçimin sağladığı bir anlatım olanağıdır, değişmez bir içerik şartı değildir.

Zincirleme kafiye, okuru bir sonraki üçlüğe taşıyan bir beklenti yaratır. Bir önceki bendin ortasında duyulan sesin sonraki bendin iki dış dizesinde yeniden belirmesi, bölümler arasında müzikal ve yapısal bir bağ kurar. Böylece şiir, birbirinden bağımsız kıtaların toplamı gibi değil, devam eden bir hareket gibi algılanabilir. Bu etki özellikle olay, yolculuk veya düşünce ilerlemesi içeren anlatılarda işlevsel olabilir.

Terza-rima'yı balad, triyole ve serbest nazımdan ayırma

Nazım biçimlerini karşılaştırırken yalnızca Batı kökenli olmalarına bakmak yeterli değildir; her birinin kuruluş kuralı ayrı ayrı incelenmelidir.

Terza-rima ile serbest nazım arasındaki temel fark, biçimsel zorunluluk düzeyidir. Serbest nazım, mevcut makaledeki karşılaştırmaya göre dize ve kafiye sınırlamalarını kaldıran modern bir yaklaşım olarak ele alınır. Terza-rima ise üçlük ve zincirleme kafiye düzeniyle tanımlanır. Bu nedenle serbest nazımda terza-rima'ya özgü aba bcb cdc örgüsünü aramak doğru değildir.

Triyole ile karşılaştırırken de yalnızca bent uzunluğuna bakılmamalıdır. Triyole, kendine özgü tekrar ve kafiye düzeni taşıyan başka bir Batı kökenli nazım biçimidir. Terza-rima'nın kimliği ise tekrardan çok, önceki bendin orta kafiyesinin sonraki bendin dış dizelerine aktarılmasına dayanır.

Balad da farklı bir yapı ve anlatım geleneğine sahip Batı kökenli bir nazım biçimidir. Bu biçimlerin ortak noktası, şiirin kuruluşunu belirleyen teknik kurallara sahip olmalarıdır; ayrıldıkları nokta ise tekrar, kafiye ve bent düzenlerinin aynı olmamasıdır. Sınavda bir biçimi teşhis ederken 'Batı kökenli' bilgisini ilk ipucu olarak kullanmak, fakat kesin kararı kafiye ve tekrar şemasına göre vermek gerekir.

Çözümlü örnekler: harfleri kafiye seslerine dönüştürme

Aşağıdaki örnekler, gerçek bir şiirden alınmış alıntılar değil; terza-rima şemasını adım adım göstermek için oluşturulmuş şematik örneklerdir.

Örnek 1 — Verilenler: Üç bent ve kafiye sonları

1. bent:

2. dize: ... ışık (a)

3. dize: ... yola (b)

4. dize: ... ışık (a)

5. bent:

6. dize: ... sola (b)

7. dize: ... zaman (c)

8. dize: ... dola (b)

9. bent:

10. dize: ... liman (c)

11. dize: ... izler (d)

12. dize: ... duman (c)

Çözüm adımları:

1. İlk bentte birinci ve üçüncü dizelerin aynı kafiye grubunda olduğu görülür: a-b-a.
2. İlk bendin orta dizesi b grubundadır.
3. İkinci bendin birinci ve üçüncü dizeleri, bu b grubunu tekrarlar: b-c-b.
4. İkinci bendin orta dizesi c grubunu başlatır.
5. Üçüncü bendin dış dizeleri c grubuna döner; orta dize ise yeni d grubunu açar: c-d-c.

Sonuç: Kafiye örgüsü aba bcb cdc'dir. Burada önemli olan 'ışık' sözcüğünün aynen tekrarlanması değil, aynı kafiye sesinin a grubunda bulunmasıdır. Örnek, harflerin sözcük değil kafiye sınıfı olduğunu göstermek için şematik olarak hazırlanmıştır.

Örnek 2 — Verilenler: Şemanın son dizeyle tamamlanması

Üçlükler şu sırayı izlesin: aba / bcb / cdc / ded

Çözüm adımları:

1. Dördüncü üçlüğün dış dizeleri d grubunda, ortadaki dizesi e grubundadır.
2. Bu orta dizede başlayan e bağlantısı, sonraki üçlüğün dış dizelerinde kullanılmalıdır.
3. Şiir son üçlükte tamamlanacaksa, verilen son üçlük ded'in ortasındaki e kafiyesi son tek dizede de sürdürülür.
4. Son tek dize e sesiyle kafiyelenerek zinciri kapatır.

Sonuç: Bu dizilimin doğru tamamlanışı aba bcb cdc ded e biçimindedir. ... yzy z biçimi ise son üçlüğü yzy olan ayrı bir genel örnektir; ded diziliminin doğrudan sonucu değildir.