Tarih Biliminin Yöntemi: Kaynaktan Tarihsel Anlatıya

Konu ve araştırma sorusu: Tarihsel yönteme hazırlık

Tarihsel araştırma konu seçimi ve sınırlandırmasıyla başlayabilir. Geniş bir başlık, araştırmacıyı gereğinden fazla bilgiyle karşı karşıya bırakır. Bu nedenle tarihçi önce konuyu ve sınırlarını belirler; araştırma sorusu da bu çerçeveyi netleştiren önemli bir araçtır ve konu sınırlandırıldıktan sonra geliştirilebilir.

Örneğin 'Osmanlı Devleti'nde ekonomi' ifadesi oldukça geniştir. Buna karşılık 'Osmanlı Devleti'nde 17. yüzyılda yaşanan ekonomik değişimler' daha işlevsel bir araştırma çerçevesi sunar. Bu ikinci ifade de gerekirse belirli bir bölge, vergi türü veya ekonomik uygulamayla daraltılabilir. Sınırlandırmanın amacı, konuyu küçültmek değil, eldeki kaynakları anlamlı biçimde inceleyebilecek bir odak oluşturmaktır.

Bu aşamada üç soru özellikle önemlidir: İncelenen olay veya süreç nedir, hangi dönem ve bölgede gerçekleşmiştir, araştırma hangi ilişkiyi açıklamaya çalışmaktadır? 'Ne oldu?' sorusu olayın belirlenmesine, 'ne zaman ve nerede oldu?' soruları bağlama, 'nasıl ve neden oldu?' soruları ise çözümlemeye yardımcı olur.

Araştırma sorusu, tarihçinin kaynak seçimlerini de etkiler. Askerî strateji araştıran bir tarihçi kronikler, mektuplar ve haritalarla ilgilenebilirken ekonomik değişimleri inceleyen bir araştırmacı farklı türde kayıtları arayabilir. Dolayısıyla konu belirleme, sonraki tarama aşamasından bağımsız bir başlık seçimi değil, araştırmanın bütün yönünü belirleyen başlangıç kararıdır.

Kaynak taraması ve tasnif: Dağınık kanıtı araştırılabilir hâle getirmek

Konu belirlendikten sonra kaynak taraması yapılır. Tarihçinin başvurabileceği materyaller arasında arşiv belgeleri, yazılı eserler, kronikler, mektuplar, günlükler, haritalar, arkeolojik buluntular ve sözlü anlatılar bulunabilir. Bir kaynağın araştırmada kullanılabilmesi için yalnızca konuya değinmesi yeterli değildir; kaynağın hangi döneme, kişiye, kuruma veya olaya ilişkin olduğu da belirlenmelidir.

Kaynaklar toplandıktan sonra tasnif aşamasına geçilir. Tasnif, malzemeyi tür, tarih, yer, konu ve kaynak niteliği gibi ölçütlere göre düzenlemektir. Örneğin kaynaklar birincil ve ikincil kaynaklar olarak ayrılabilir; yazılı belgeler görsel materyallerden, Osmanlı kaynakları Bizans veya Batı kaynaklarından ayrı incelenebilir. Kronolojik sıralama olayların zaman içindeki gelişimini görmeye, mekâna göre sınıflandırma ise farklı bölgelerdeki uygulamaları karşılaştırmaya yardım eder.

Birincil kaynak, incelenen döneme veya olaya doğrudan ait olan belge ve buluntuları ifade eder. Bir kronik, mektup, günlük, harita ya da döneme ait maddi kalıntı bu kapsamda değerlendirilebilir. İkincil kaynaklar ise geçmişteki olayları daha sonra inceleyen tarihçilerin ve araştırmacıların çalışmalarını içerir. Ancak birincil kaynak olması, bir belgenin otomatik olarak doğru veya tarafsız olduğu anlamına gelmez. Birincil kaynak da yazarının amacı, konumu ve bilgiye erişme biçimi nedeniyle sınırlı olabilir.

Tasnifin karar kuralı şudur: Aynı türden görünen kaynakları bile tek bir dosyada birleştirmeden önce onları tarih, yazar, üretim amacı ve içerik bakımından ayırmak gerekir. Böylece tarihçi hangi bilginin doğrudan tanıklığa, hangisinin daha sonraki bir yoruma dayandığını görebilir. Tarihin konusu ve kaynakları için Tarihin Konusu ve Kaynakları, kaynak türlerinin ayrımı için Birincil ve İkincil Kaynaklar başlığı incelenebilir.

Tahlil aşamasında belge yalnızca okunmaz, bağlamına yerleştirilir

Tahlil, sınıflandırılmış kaynakların içerik bakımından çözümlenmesidir. Tarihçi bu aşamada metinde ne söylendiğini belirlemekle yetinmez; kullanılan kavramların dönemdeki anlamını, anlatının hangi koşullarda üretildiğini ve verilen bilgilerin olayın hangi yönünü açıkladığını araştırır.

Bir metindeki 'zafer', 'isyan', 'düzen' veya 'tehdit' gibi ifadeler, yazıldığı dönemin siyasi ve kültürel dilinden bağımsız düşünülemez. Aynı olay bir devlet görevlisi tarafından düzenin yeniden kurulması, karşı taraf tarafından ise baskı olarak anlatılabilir. Bu nedenle tahlil, metindeki ifadelerin anlamını günümüz kavramlarıyla hemen eşitlemek yerine dönemin bağlamını dikkate alır.

Tarihçi tahlil sırasında kaynaklardan hangi bilgilerin çıkarılabileceğini de sınırlar. Bir kronik bir savaşın tarihini ve taraflarını aydınlatabilir; fakat bütün toplumun aynı düşüncede olduğunu kanıtlamayabilir. Bir mektup, yazarının duygu ve düşüncelerini gösterebilir; ancak olayın tüm yönlerini temsil etmeyebilir. Bir harita mekânsal bilgi sağlayabilir; fakat haritanın hangi amaçla hazırlandığını ayrıca değerlendirmek gerekir.

Bu aşamada tarih biliminin yardımcı bilimlerinden yararlanılabilir. Paleografi eski yazıların okunmasına, nümizmatik paraların incelenmesine, kronoloji olayların zaman sırasının belirlenmesine yardımcı olur. Yardımcı bilim, tarihsel yöntemin yerine geçmez; belirli bir kaynağın okunması veya anlaşılması için uzmanlık desteği sağlar. Bu alanların işlevleri için Tarih Biliminin Yardımcı Bilimleri bağlantısına bakılabilir.

Tenkit ve terkip: Güvenilir iddia ile yorum arasındaki sınır

Tenkit, kaynakların güvenilirliğinin ve kullanılabilirliğinin sorgulandığı aşamadır. Dış tenkit, kaynağın dış özelliklerini inceler: Belgeyi kim üretmiştir, ne zaman ve nerede hazırlanmıştır, gerçekten o döneme mi aittir, nasıl günümüze ulaşmıştır ve hangi oluşum koşullarında meydana gelmiştir? İç tenkit ise metnin içeriğine yönelir: Anlatı kendi içinde tutarlı mıdır, yazarın amacı nedir, yazarın bilgiye erişimi nasıldır, olaya ne kadar yakındır, kullanılan bilgiler başka kaynaklarla karşılaştırıldığında destekleniyor mu?

Dış tenkit ile iç tenkit aynı soruyu sormaz. Bir belgenin gerçekten 15. yüzyıla ait olduğunun belirlenmesi, onun tarafsız olduğunu göstermez. Tersine, bir metnin olayla ilgili değerli bilgiler vermesi de onun tüm ayrıntılarının doğru olduğu anlamına gelmez. Kaynağın güvenilirliği, araştırma sorusuna göre değerlendirilir. Bir yazarın askerî hareketleri gözlemlemiş olması, ekonomik sonuçlar hakkında da aynı ölçüde bilgi sahibi olduğu anlamına gelmeyebilir.

Kaynaklar arasındaki benzerlik ve farklılıklar da tenkidin parçasıdır. Farklı taraflara ait anlatıların aynı olayı farklı biçimde aktarması, doğrudan birinin tamamen doğru diğerinin tamamen yanlış olduğunu kanıtlamaz. Tarihçi, farklılıkların yazarların konumundan, amaçlarından veya bilgiye erişimlerinden kaynaklanıp kaynaklanamayacağını inceler. Sonuçta kesinlik derecesi, kanıtların gücüne göre ifade edilmelidir.

Tenkitten sonra terkip, yani sentez gelir. Terkipte eleştirilmiş ve araştırma sorusuyla ilişkili bilgiler bir araya getirilir; olayların sırası, nedenleri, sonuçları ve bağlamı açıklanır. Bu aşama kaynakları art arda dizmek değildir. Tarihçi, kanıtların izin verdiği ölçüde bir açıklama kurar ve hangi sonucun doğrudan kaynakla, hangisinin yorumla desteklendiğini ayırır. Tarihçinin araştırma ve yorumlama rolü için Tarihçi Ne İş Yapar? sayfası yararlı bir tamamlayıcıdır.

Çözümlü örnek: İstanbul'un fethinde top teknolojisinin rolünü araştırmak

Verilenler: Araştırma konusu, 15. yüzyılda İstanbul'un fethi sırasında top teknolojisinin rolüdür. İncelenecek malzemeler arasında Tursun Bey Tarihi, Kritovulos'un Tarihi, Bizans, Osmanlı ve Batı kaynakları; ayrıca kronikler, mektuplar, günlükler, haritalar ve arkeolojik buluntular bulunmaktadır.

1. Konuyu sınırlandırma: 'İstanbul'un Fethi' gibi geniş bir başlık yerine 'İstanbul'un Fethi'nde Top Teknolojisinin Rolü ve Etkisi' araştırma sorusu seçilir. Böylece araştırma, fetihteki bütün askerî, siyasi ve ekonomik gelişmeleri değil; top teknolojisinin etkisini inceler. Bu, beş aşamalı yönteme hazırlık niteliğindeki ön aşamadır.

2. Kaynak tarama: Farklı taraflara ait kronikler ve diğer belgeler toplanır. Tursun Bey Tarihi ve Kritovulos'un Tarihi gibi eserler, olayın farklı bakış açılarından izlenebilmesi için birlikte değerlendirilir. Haritalar ve arkeolojik buluntular, yazılı anlatılardaki teknik ve mekânsal bilgileri destekleyebilecek ayrı kanıt gruplarıdır.

3. Tasnif: Kaynaklar yazıldığı döneme, yazarın tarafına, türüne ve içerdiği bilgiye göre ayrılır. Örneğin kronikler anlatı kaynağı, haritalar mekânsal kaynak, arkeolojik buluntular maddi kanıt olarak sınıflandırılabilir. Ayrıca Osmanlı, Bizans ve Batı kaynakları ayrı gruplarda tutulur.

4. Tahlil: Topların yapımı, taşınması, menzili, tahrip gücü ve psikolojik etkisiyle ilgili ifadeler tek tek belirlenir. Teknik terimler ve dönemin askerî dili açıklanır. Bir kaynak topun etkisini anlatıyorsa, bunun gözleme mi, duyuma mı veya sonradan aktarılan bir bilgiye mi dayandığı araştırılır.

5. Tenkit: Osmanlı kaynağının fethi yüceltmek amacıyla başarıyı abartıp abartmadığı, Bizans kaynağının yenilgiyi açıklarken topun gücünü olduğundan fazla gösterip göstermediği sorgulanır. Dış tenkitte kaynağın özgünlüğü, yazarı, tarihi, yeri ve oluşum koşulları; iç tenkitte içeriğin güvenilirliği, yazarın amacı, bilgiye erişimi ve olaya yakınlığı değerlendirilir.

6. Terkip: Eleştiri sonucunda desteklenen bilgiler bir araya getirilir. Sonuç, 'toplar fetihte kullanılmıştır' demekle sınırlı kalmaz; topların teknik özellikleri, taşınma ve kullanım zorlukları, surlara etkisi ve psikolojik boyutu birlikte değerlendirilir. Bağımsız, güvenilir ve farklı kanıt türlerinin aynı noktayı desteklemesi iddiayı güçlendirebilir; ancak kaynaklar arasındaki benzerlik tek başına kesinlik sağlamaz. Yalnızca tek ve taraflı bir anlatıda yer alan bilgi ise daha ihtiyatlı sunulur.

Sonuç: Tarihsel yöntem, konu belirleme ve sınırlandırma gibi bir hazırlık aşamasından sonra tarama, tasnif, tahlil, tenkit ve terkip zinciri kurar. Bu örnekte amaç, top teknolojisini fetihteki tek neden ilan etmek değil, mevcut kanıtların izin verdiği ölçüde gerçek rolünü açıklamaktır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

Birinci hata, birincil kaynağı otomatik olarak doğru kabul etmektir. Birincil kaynak döneme ait olabilir; ancak yazarı olayın tamamını görmemiş, belli bir amaçla yazmış veya kendi tarafının çıkarlarını savunmuş olabilir. Doğru yaklaşım, kaynağın hangi soruya ne ölçüde cevap verebildiğini belirlemektir.

İkinci hata, tahlil ile tenkidi aynı sanmaktır. Tahlil, kaynağın içeriğini ve bağlamını anlamaya çalışır. Tenkit ise kaynağın dış özelliklerini ve iç güvenilirliğini sorgular. Metnin ne söylediğini çözümlemek tahlil; bunu kimin, ne zaman, hangi amaçla söylediğini ve ne kadar desteklendiğini değerlendirmek tenkittir.

Üçüncü hata, tasnifi yalnızca belgeleri dosyalamak olarak görmektir. Tasnif, kaynaklar arasındaki karşılaştırmayı mümkün kılan analitik bir düzen kurar. Bir kaynak türüne, tarihe veya coğrafyaya göre ayrılmadığında, farklı koşullarda üretilmiş bilgiler yanlış biçimde birbirine eşitlenebilir.

Dördüncü hata, tarihsel nesnelliği 'tarihçinin hiç yorum yapmaması' şeklinde anlamaktır. Tarihçi, kanıtları seçer, karşılaştırır ve aralarındaki ilişkileri açıklar; dolayısıyla yorumlama araştırmanın bir parçasıdır. Nesnellik hedefi, yorumu kaldırmak değil, yorumu kanıtlarla temellendirmek, karşıt ihtimalleri dikkate almak ve kişisel kanaati kanıtın yerine koymamaktır.

Beşinci hata, bir olayın tek nedenini aramaktır. Tarihsel olaylar çoğu zaman siyasi, askerî, ekonomik ve toplumsal unsurların birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Ancak kaynakta bulunmayan bir nedeni kesinmiş gibi eklemek de doğru değildir. Tarihçi, kanıtın desteklediği sonuç ile olasılık düzeyindeki yorumu birbirinden ayırmalıdır.

Son olarak tarihsel yöntem, fen bilimlerindeki laboratuvar deneyiyle birebir aynı değildir. Tarihçi geçmişteki tekil olayları yeniden üretip aynı koşullarda tekrar gözlemleyemez. Buna rağmen sistemli araştırma, kanıt kullanma, karşılaştırma ve eleştirel değerlendirme ilkelerini uygular. Tarihin kapsamı ve anlamı için Tarih Nedir? ve Tarih Neden Önemlidir? başlıklarıyla birlikte okunabilir.