Mimesis Kuramı Nedir? Platon ve Aristoteles’te Taklit

Mimesis’i basit kopyalamadan ayıran üç aşama

Mimesisi anlamak için taklit edilen şey ile ortaya çıkan eser arasındaki ilişkiyi üç aşamada düşünmek yararlıdır: seçme, dönüştürme ve yeniden sunma.

İlk aşama seçimdir. Sanatçı gerçekliğin tamamını aktaramaz; bir manzarada belirli renkleri, bir romanda belirli olayları, tiyatroda ise karakterin belirli davranışlarını öne çıkarır. Bu seçim, eserin neyi görünür kılacağını belirler. Bu yüzden mimesis, gerçekliğin bütünüyle ve nötr biçimde aktarılması anlamına gelmez.

İkinci aşama dönüştürmedir. Bir olay resimde sabit bir görüntüye, romanda anlatıya, tiyatroda oyunculuk ve konuşmaya dönüşür. Taklit edilen şey aynı kalsa bile kullanılan araç değiştiği için ortaya çıkan temsil de değişir. Bir fotoğraf, bir anı görsel olarak yakalayabilir; bir roman ise aynı olayı karakterlerin düşünceleri ve anlatıcının bakışı üzerinden kurabilir.

Üçüncü aşama yeniden sunmadır. Eser, izleyiciye yalnızca dış görünüşü göstermekle kalmayıp taklit edilen şey hakkında belirli bir yorum da önerebilir. Bu nedenle mimesis ile birebir kopya arasındaki temel fark, mimesiste yorumlama ve yeniden yaratma payının bulunmasıdır. Bununla birlikte her taklit aynı ölçüde yaratıcı değildir; bir eserin mimetik niteliğini değerlendirirken hangi gerçekliğin, hangi araçla ve hangi amaçla temsil edildiğine bakmak gerekir.

Mimesis yalnızca sanat eserleriyle sınırlı bir sözcük olarak kullanılmaz. İnsan davranışlarının öğrenilmesinde, düşüncelerin benzetmeler aracılığıyla açıklanmasında ve doğanın örnek alınmasında da taklit fikri bulunabilir. Ancak sanat felsefesindeki tartışmanın merkezinde, temsil edilen gerçekliğin eserde nasıl değiştiği sorusu yer alır.

Platon’da sanat neden ‘taklidin taklidi’ sayılır?

Platon’un mimesis anlayışı, onun gerçeklik katmanları hakkındaki düşüncesiyle birlikte ele alınmalıdır. ‘İdealar’, duyusal nesnelerden bağımsız ve değişmez akledilebilir gerçekliklerdir; duyusal nesneler ise idealara katılır, onlardan pay alır veya onları eksik biçimde örnekler. Bu nedenle ‘idealar dünyası’ ifadesi öğretici bir kısaltma olsa da Platon’un görüşü basitçe birbirinden ayrılmış iki fiziksel dünya şemasına indirgenemez.

Sanatçı duyusal dünyadaki bir nesneyi resmettiğinde veya onun görünüşünü şiir ve tiyatro yoluyla temsil ettiğinde, Platon’un şemasında gerçeklikten iki basamak uzaklaşılmış olur: Önce ideanın duyusal nesnedeki görünümü vardır; ardından bu görünümün sanatsal taklidi gelir. Bu nedenle sanat, ‘taklidin taklidi’ olarak değerlendirilir. Buradaki sorun yalnızca eserin gerçeğe benzememesi değildir. Platon açısından sanat, görünüşü hakikatin yerine koyarak insanı yanıltabilir.

Platon’un eleştirisi özellikle şiir ve tiyatro gibi duyguları güçlü biçimde harekete geçiren sanatlar üzerinde yoğunlaşır. Sanat eseri izleyiciyi akıl yoluyla temellendirilmiş bilgiye götürmek yerine korku, öfke veya acıma gibi duyguları besleyebilir. Bu durumda eser, hakikati araştırmayı kolaylaştırmak yerine duyusal etkisiyle insanı ondan uzaklaştırabilir.

Bu yaklaşım, Platon’un bütün sanat eserlerini aynı biçimde değerlendirdiği anlamına gelmez; asıl ölçüt, eserin hakikatle ve ruhun düzeniyle kurduğu ilişkidir. Sınavlarda Platon’un mimesis anlayışı sorulurken ‘sanat = gerçekliğin kopyasının kopyası’, ‘hakikatten uzaklaşma’ ve ‘duyguların akıl üzerindeki etkisi’ ifadeleri birlikte düşünülmelidir. Aristoteles’in olumlu yaklaşımıyla karşılaştırıldığında temel ayrım, sanatın bilgi ve ahlak bakımından güvenilir bir katkı sunup sunamayacağıdır.

Aristoteles’te taklit, öğrenme ve olabilecek olan

Aristoteles, mimesise Platon’dan daha olumlu bir anlam yükler. Ona göre taklit insan doğasında bulunan bir öğrenme yoludur. İnsan, çevresindeki davranışları ve olayları temsil ederek dünyayı kavrayabilir; izleyici de temsil edilen şeyi tanıma veya onun ne olduğunu anlama sürecinden estetik bir haz duyabilir.

Aristoteles’in yaklaşımında sanat yalnızca gözle görülen bir nesnenin dış görünüşünü kopyalamaz. Sanatçı, olayların nedenlerini, karakterlerin seçimlerini ve davranışların sonuçlarını düzenleyerek bir anlam bütünü kurabilir. Bu nedenle sanat, tek tek bir olayı aktarmanın ötesine geçip insan davranışları hakkında daha genel bir kavrayış sunabilir.

Aristoteles’in önemli ayrımlarından biri, sanatın yalnızca ‘olanı’ değil, ‘olabilecek olanı’ da temsil edebilmesidir. Buradaki ‘olabilecek olan’, rastgele hayal kurmak değil; karakterlerin, olayların ve koşulların anlamlı bir ilişki içinde kurulmasıdır. Örneğin bir tiyatro oyunu gerçek tarihte yaşanmış tek bir olayı kopyalamasa bile, korku, karar verme veya çatışma gibi insanî durumları inandırıcı bir olay örgüsü içinde gösterebilir.

Bu çerçevede sanatçı pasif bir kopyacı değildir. Taklit edilen malzemeyi seçer, düzenler ve biçimlendirir. Aristoteles’in katharsis düşüncesi ise öncelikle tragedya ile bağlantılı ve yoruma açık bir kavramdır; tragedyanın acıma ve korku gibi duygularla ilişkili etkisi bağlamında ele alınır. Bu nedenle katharsis, bütün sanat türleri veya her sanat eseri için zorunlu bir sonuç olarak görülmemelidir.

Sınav bağlamında Aristoteles için üç ipucu öne çıkar: taklit insanın öğrenme eğilimidir, sanat yalnızca mevcut olanı değil olası olanı da temsil edebilir ve özellikle tragedya bağlamında katharsis tartışılır. Bu üç nokta, Platon’un sanat eleştirisinden ayrılmayı sağlar.

Aynı olay farklı sanatlarda nasıl başka bir gerçekliğe dönüşür?

Mimesisin nasıl işlediğini görmek için aynı konunun farklı sanat biçimlerinde temsil edilmesine bakılabilir. Bir tarihî olay ressam tarafından tek bir anın kompozisyonu olarak kurulabilir. Romancı aynı olayı birden fazla karakterin bakış açısından anlatabilir. Tiyatroda ise olay, oyuncuların bedeni, sesi ve sahnedeki etkileşimi aracılığıyla izleyici önünde gerçekleşiyormuş gibi sunulur.

Bu örneklerde konu ortak olsa da temsil biçimi ortak değildir. Resim, bakışın belirli bir anda yoğunlaşmasını; roman, zamanın ve iç dünyanın ayrıntılandırılmasını; tiyatro ise canlı eylem ve karşılaşmayı öne çıkarabilir. Mimesis burada ‘aynı şeyi aynı biçimde çoğaltmak’ değil, bir gerçekliği belirli bir araç ve bakış açısıyla yeniden kurmaktır.

Güncel sanatlarda da taklit, eleştirel bir işlev kazanabilir. Bir sanatçı mevcut bir görsel biçimi veya tanınmış bir eseri yeniden kullanarak ona farklı bir bağlam verebilir. Böylece izleyici yalnızca eserin neyi taklit ettiğini değil, bu taklidin neden seçildiğini ve yeni bağlamda hangi anlamı ürettiğini sorgular.

Dijital sanat, sanal gerçeklik ve artırılmış gerçeklik gibi alanlar da gerçeklik ile temsil arasındaki sınırı tartışmaya açar. Gerçek dünyanın dijital bir görünümünün oluşturulması veya gerçek görüntüye sanal unsurlar eklenmesi, mimesisin yalnızca fiziksel benzerlikten ibaret olmadığını gösterir. Yine de bu teknolojilere doğrudan ‘gerçeğin kendisi’ demek doğru değildir; bunlar gerçekliğin belirli veriler, tasarımlar ve kullanıcı etkileşimleri aracılığıyla yeniden sunulmuş biçimleridir.

Adım adım çözümlü örnekler: temsilin taklitten yoruma geçişi

Örnek 1 — Bir manzara resmini değerlendirme

Verilenler: Bir ressam, kıyıdaki eski bir yapıyı resmediyor. Yapının dış görünüşünü koruyor; ancak çevredeki ışığı değiştiriyor, binayı resmin merkezine yerleştiriyor ve günümüz izleyicisinin dikkatini yapının geçmişine çekiyor.

1. Taklit edilen şeyi belirle: Taklit edilen gerçeklik, kıyıdaki eski yapı ve onun çevresidir.
2. Kullanılan aracı belirle: Gerçek yapı, resim yüzeyinde renk, çizgi, ışık ve kompozisyon aracılığıyla yeniden sunulmaktadır.
3. Seçimi belirle: Ressam yapının bütün ayrıntılarını eşit biçimde aktarmamış; yapıyı merkeze alarak belirli bir anlamı öne çıkarmıştır.
4. Dönüşümü değerlendir: Işığın değiştirilmesi ve kompozisyonun kurulması, eserin mekanik bir kopya olmadığını gösterir.
5. Sonuca ulaş: Bu çalışma mimetik bir temsildir; çünkü gerçek bir yapıdan hareket eder, fakat onu seçerek ve yorumlayarak yeniden kurar. ‘Mimesis = birebir kopya’ denirse bu örneğin yorumlayıcı yönü gözden kaçırılır.

Örnek 2 — Bir tiyatro oyununda tarihî olay

Verilenler: Bir oyun yazarı, belgelerde yer alan bir çatışmadan esinleniyor; oyunda karakterlerin konuşmalarını, olayların sırasını ve bazı karşılaşmaları kendisi düzenliyor. Oyun, çatışmanın taraflarının kararlarını ve bu kararların sonuçlarını izleyiciye gösteriyor.

1. Taklit edilen şeyi belirle: Başlangıç noktası tarihî çatışmadır.
2. Gerçek olay ile kurmaca düzenlemeyi ayır: Belgelerdeki olay, oyunda karakterler, konuşmalar ve sahneler aracılığıyla yeniden biçimlendirilmiştir.
3. Aristotelesçi açıdan değerlendir: Oyun yalnızca ‘ne oldu?’ sorusunu değil, karakterlerin neden böyle davrandığını ve benzer bir durumda nelerin olabileceğini de düşündürebilir.
4. Platoncu itirazı belirle: Oyun, duyguları yoğunlaştırarak izleyicinin olayları akıl yerine duygusal etkilerle değerlendirmesine yol açabilir.
5. Sonuca ulaş: Aynı eser Platon açısından yanıltıcı duygusal temsil olarak eleştirilebilir; Aristoteles açısından ise insan davranışlarını anlamaya ve güçlü duygular üzerinden katharsis yaşamaya katkı sağlayabilir. Sonuç, mimesis kavramının düşünürlere göre aynı anlama gelmediğini gösterir.

Sık yapılan hatalar: mimesis, kopya ve yaratıcılık sınırı

1. Mimesisi yalnızca fotoğrafik benzerlik sanmak: Mimesis, dış görünüşün aktarılmasını içerebilir; fakat kavramın öğretici yönü, seçme ve yorumlama süreçlerinde ortaya çıkar. Bir eser gerçek bir nesneye benzese bile hangi ayrıntıları öne çıkardığı sorulmalıdır.

2. Platon ve Aristoteles’i yalnızca ‘biri olumlu, biri olumsuz’ diye ezberlemek: Ayrımın nedeni gerçeklik ve sanatın işlevi hakkındaki farklı kabullerdir. Platon sanatın hakikatten uzaklaştırabileceğini ve duyguları aklın önüne geçirebileceğini savunur. Aristoteles ise taklidi öğrenme ve hazla ilişkilendirir; sanatın olası olanı temsil edebileceğini düşünür.

3. ‘Olabilecek olanı’ sınırsız hayal gücüyle karıştırmak: Aristotelesçi anlamda olasılık, eserin olayları ve karakterleri anlamlı bir düzen içinde kurmasıyla ilgilidir. Gerçek tarihte yaşanmamış olması, bir temsilin otomatik olarak anlamsız olduğu anlamına gelmez; ancak her hayal ürünü de kendiliğinden Aristoteles’in sözünü ettiği olası olanı açıklamaz.

4. Katharsisi yalnızca eğlenmek sanmak: Aristoteles bağlamında katharsis, özellikle tragedyanın acıma ve korku gibi duygularla ilişkili etkisi bağlamında ele alınan, yoruma açık bir kavramdır. Her izleyicide aynı sonucun doğacağını ya da her sanat eserinin mutlaka katharsis sağlayacağını söylemek aşırı genellemedir.

5. Mimesis ile yaratmayı birbirinin karşıtı görmek: Taklit edilen bir malzemenin bulunması, sanatçının hiçbir özgün katkı sunmadığını göstermez. Özgünlük; konu seçimi, bakış açısı, biçim, düzenleme ve bağlam oluşturma yollarında ortaya çıkabilir. Bu nokta mimesis ile yaratma kuramı arasındaki bağlantıyı kurar.

6. ‘Sanat gerçekliğin aynasıdır’ cümlesini koşulsuz kullanmak: Bir sanat eseri gerçeklikten esinlenebilir; fakat kullandığı tür, araç, anlatıcı, kompozisyon ve amaç nedeniyle onu dönüştürür. Bu yüzden değerlendirme yapılırken ‘Neyi taklit ediyor? Nasıl temsil ediyor? Hangi anlamı öne çıkarıyor?’ soruları birlikte sorulmalıdır.