Sokrates Öncesi Felsefe: Arkhe Arayışı ve Doğayı Akılla Açıklama

MÖ 6. yüzyılda değişen soru: Evreni kim yönetiyor değil, nasıl işliyor?

Sokrates Öncesi düşüncenin ayırt edici yönü, doğa olaylarının açıklanma biçimindeki değişimdir. Mitolojik anlatılarda şimşek, fırtına veya başka bir olay tanrıların iradesi, öfkesi ya da müdahalesi üzerinden açıklanabilir. Bu tür açıklamalar olayları bir hikâye örgüsü içinde anlamlandırır. Sokrates Öncesi düşünürler ise olayların nedenlerini doğanın kendi düzeni içinde aramaya yönelmiştir.

Burada 'mitostan logosa geçiş' ifadesi, bütün mitlerin tamamen terk edildiği veya filozofların modern bilim insanları gibi deney yaptığı anlamına gelmez. Daha sınırlı ve doğru ifade şudur: Doğa hakkında ileri sürülen açıklamalarda akla dayalı gerekçelendirme, doğal neden arayışı ve gözleme başvurma önem kazanmıştır. Böylece bir olayın açıklaması, yalnızca 'böyle anlatıldığı için' kabul edilmek yerine sorgulanabilir hâle gelmiştir.

Bu yaklaşımın karar ölçütü şudur: Bir açıklama, doğa olayını doğa dışı bir müdahaleye bağlamak yerine doğanın içindeki bir ilkeye, sürece veya düzene dayandırıyor mu? Dayandırıyorsa Sokrates Öncesi düşüncenin rasyonel yönüne yakındır. Ancak bu, ileri sürülen her görüşün doğru veya modern bilimle uyumlu olduğu anlamına gelmez. Dönemin önemi, sonuçların günümüzde geçerli olmasından çok, açıklama arayışının niteliğindedir.

Arkhe sorusu: Farklı görünen şeylerin ortak temeli nedir?

Dönemin temel kavramlarından biri arkhedir. Arkhe, evrendeki varlıkların temelinde bulunduğu düşünülen ilk ilke, başlangıç veya ana maddeyi ifade etmek için kullanılır. Sorunun özü şu biçimde kurulabilir: Taş, bitki, insan, su ve hava birbirinden farklı görünüyorsa, bunların tümünü açıklamaya yarayacak ortak bir temel var mıdır?

Bu soruya verilen cevapların farklı olması, Sokrates Öncesi felsefenin tek bir öğreti olmadığını gösterir. Bazı düşünürler temel ilkeyi suyla, bazıları havayla, bazıları ise sınırsız ve belirsiz bir ilkeyle, yani apeironla ilişkilendirmiştir. Burada sınırlandırılması gereken nokta şudur: Arkheyi 'ilk madde' diye çevirmek öğretici olsa da kavram her zaman yalnızca fiziksel bir madde anlamına gelmez; bazı bağlamlarda varlığı açıklayan daha genel bir ilke olarak anlaşılır.

Arkhe kavramını yorumlarken iki soruyu birlikte sormak gerekir. Birincisi, 'Temel olan nedir?' sorusudur. İkincisi, 'Bu temel, farklı varlıkların ortaya çıkışını ve değişimini nasıl açıklıyor?' sorusudur. Sadece su, hava veya apeiron adını ezberlemek eksik öğrenmedir. Asıl felsefi problem, tek bir temel kabul edildiğinde çeşitliliğin ve değişimin nasıl açıklanacağıdır.

Bu nedenle arkhe, doğrudan modern kimyadaki element kavramıyla eşitlenmemelidir. Sokrates Öncesi düşünürlerin arayışı, laboratuvar ölçümleriyle belirlenmiş güncel bir madde sınıflandırması değil, varlığın temelini açıklamaya yönelik felsefi bir sorgulamadır.

Tek bir cevaptan çok, varlık ve değişim problemini kurmak

Sokrates Öncesi felsefenin kalıcı yönü, yalnızca 'her şeyin temeli sudur' veya 'temel ilke havadır' gibi tek tek önermeler değildir. Bu düşünürler, aynı zamanda varlığın nasıl meydana geldiğini, değişmenin mümkün olup olmadığını ve farklı nesnelerin nasıl bir düzen içinde ortaya çıktığını sorgulamıştır.

Bir nesnenin değiştiğini söylediğimizde iki farklı iddia yapabiliriz. İlk iddia, görünüşün değiştiğidir: Örneğin aynı şey farklı durumlarda farklı görünebilir. İkinci iddia, varlığın temelinin değiştiğidir: Değişim sırasında gerçekten yeni bir şey mi ortaya çıkar, yoksa altta kalan ortak bir temel farklı biçimler mi kazanır? Arkhe arayışı bu ayrımı düşünmeyi zorunlu kılar.

Bu noktada Sokrates Öncesi filozoflar arasında ortak bir sonuç bulunduğunu söylemek doğru olmaz. Kimi açıklamalar ortak bir temel ararken, kimi yaklaşımlar değişimin ve oluşun nasıl anlaşılacağına odaklanır. Dolayısıyla dönem, birbirinin tekrarı olan görüşlerden değil, aynı evren sorununa verilen farklı ve zaman zaman çatışan cevaplardan oluşur.

Öğrenci açısından önemli karar kuralı şudur: Bir soru 'evrenin temel maddesi nedir?' diye kuruluyorsa arkhe problemi; 'değişim nasıl mümkündür?' diye kuruluyorsa oluş ve değişim problemi öne çıkar. Bu iki problem bağlantılıdır fakat aynı soru değildir.

Sokrates'le ayrım: Konu değişti, felsefi sorgulama bitmedi

Sokrates Öncesi adı, Sokrates'in felsefeden önceki bütün düşünürlerin değersiz olduğu anlamına gelmez. Bu adlandırma, özellikle baskın konu farkını belirtir. Sokrates Öncesi düşüncede doğa ve evren soruları öne çıkarken, Sokrates'le birlikte insanın nasıl yaşaması gerektiği, erdemin ne olduğu, bilginin nasıl sınanacağı ve ahlaki kavramların ne anlama geldiği daha merkezi hâle gelir.

Bu ayrımı 'Sokrates Öncesi doğa, Sokrates ahlak' biçiminde katı bir bölünmeye dönüştürmek de doğru değildir. Her iki dönemde de akıl yürütme ve sorgulama bulunur. Fark, felsefenin hangi sorun etrafında yoğunlaştığıdır. Sokrates Öncesi düşünürlerin doğayı açıklama çabası, sonraki felsefi tartışmalar için bir başlangıç zemini hazırlamıştır; Sokrates'in insan ve ahlak merkezli sorgulamaları ise bu zemini farklı bir yöne taşımıştır.

Sınavlarda adlandırma sorusu geldiğinde iki unsuru birlikte yazmak güvenlidir: 'Sokrates'ten önceki düşünürleri kapsar' ve 'doğa, evren, varlık ve arkhe sorunları ağırlıktadır.' Sadece kronolojik tanım vermek, dönemin düşünsel özelliğini kaçırır.

Felsefe ile modern bilimi eşitlemeden kurulan tarihsel bağ

Sokrates Öncesi felsefe, doğa, matematik ve astronomi gibi alanların düşünsel gelişimine zemin hazırlayan akılcı sorgulama geleneğiyle ilişkilendirilebilir. Bununla birlikte bu dönemi doğrudan modern fizik veya kimyanın başlangıcı olarak tanımlamak aşırı genelleme olur.

Modern bilim; ölçüm, deney, matematiksel model, tekrarlanabilirlik ve sistemli kanıt değerlendirmesi gibi yöntemlere dayanır. Mevcut çerçevede Sokrates Öncesi düşünürler için güvenle söylenebilecek nokta, doğa olaylarını doğa içindeki nedenlerle açıklamaya yönelmeleri ve açıklamalarını akıl yürütme ile temellendirmeye çalışmalarıdır. Bu yönelim, bilimsel düşünceye benzer bir sorgulama tavrı yaratır; fakat onların bütün tek tek görüşlerini günümüz bilimi doğrulamış değildir.

Bu ayrım bir yorumlama anahtarıdır. 'Modern bilimin ilk tohumları' denildiğinde bunu yöntemsel bir özdeşlik olarak değil, doğayı sistemli ve rasyonel biçimde açıklama isteğinin tarihsel öncülü olarak anlamak gerekir. Böylece hem dönemin önemini küçümsememiş hem de geçmiş düşüncelere bugünkü bilimsel bilgiyi geriye dönük olarak yüklememiş oluruz.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. 'Sokrates Öncesi' ifadesini yalnızca doğum tarihi ölçütü sanmak: Adlandırma kronolojik bir yön taşısa da asıl ayırt edici unsur, doğa ve evren merkezli felsefi sorunlardır.

2. Arkheyi yalnızca somut madde olarak görmek: Arkhe bazı açıklamalarda su veya hava gibi bir unsurla ifade edilir; ancak kavramın felsefi işlevi, varlıkların temelini veya ilk ilkesini açıklamaktır. Bu yüzden modern kimyadaki element kavramıyla otomatik olarak eşitlenemez.

3. Mitostan logosa geçişi ani bir kopuş gibi anlatmak: Değişim, mitolojik kültürün bir günde yok olması şeklinde değil, doğal ve akla dayalı açıklamaların önem kazanması şeklinde anlaşılmalıdır.

4. Dönemde tek bir görüş varmış gibi yazmak: Su, hava ve apeiron gibi farklı adayların bulunması, Sokrates Öncesi felsefenin çoğulcu olduğunu gösterir. 'Sokrates Öncesi filozoflar şu görüşü savundu' cümlesi, bütün düşünürleri tek bir öğretiye indirger.

5. Bu düşünürleri modern bilim insanı olarak tanımlamak: Dönemin akılcı ve doğa merkezli yönü vurgulanabilir; fakat modern deneysel bilimin ölçütleriyle Sokrates Öncesi düşüncenin tümünü özdeşleştirmek doğru değildir.

6. Sokrates'i yalnızca 'ahlak filozofu' diye ezberlemek: Bu kısa karşılaştırma sınav için yararlı olabilir; ancak temel farkın felsefenin ağırlık merkezindeki değişim olduğunu belirtmek gerekir. Sokrates Öncesi dönemde doğa ve varlık, Sokrates'le birlikte insan ve ahlak sorunları daha görünür hâle gelir.

Çözümlü örnekler: Bir açıklamanın Sokrates Öncesi yaklaşımı taşıyıp taşımadığını bulma

Örnek 1 — Doğa olayını açıklama

Verilenler:

• Açıklama A: Fırtına, bir tanrının öfkelenmesiyle meydana gelir.
• Açıklama B: Fırtınanın nedeni, doğadaki süreçler ve koşullar içinde aranmalıdır.
• Soru: Hangi açıklama Sokrates Öncesi felsefenin akılcı doğa anlayışına daha yakındır?

Çözüm adımları:

1. Açıklamanın dayandığı nedeni belirleyin. A seçeneği doğa olayını tanrısal bir iradeye ve mitolojik bir anlatıya bağlıyor.
2. B seçeneğinde neden doğanın kendi içindeki süreçlerde aranıyor. Bu, olayın doğa dışı bir müdahaleyle değil, doğal bir ilkeyle açıklanması çabasıdır.
3. Burada B'nin modern bilimsel olarak yeterli olup olmadığını ayrıca sormak gerekir. 'Doğal süreçler' ifadesi tek başına ayrıntılı bir bilimsel teori değildir; ancak açıklama yönü bakımından Sokrates Öncesi rasyonel tutuma daha yakındır.

Sonuç: B açıklaması, doğayı doğanın içinden açıklama arayışı nedeniyle Sokrates Öncesi felsefenin yaklaşımına daha yakındır. Bu sonuç, B'nin tek başına doğru ve tamamlanmış bir bilimsel açıklama olduğu anlamına gelmez.

Örnek 2 — Arkhe problemini tanıma

Verilenler:

• Bir düşünür, farklı görünen varlıkların temelinde ortak bir unsur veya ilke bulunup bulunmadığını soruyor.
• Başka bir düşünür bu temeli suyla, bir diğeri havayla, bir diğeri sınırsız ve belirsiz bir ilkeyle açıklıyor.
• Soru: Bu tartışmanın ortak adı nedir ve neden cevaplar farklıdır?

Çözüm adımları:

1. Sorunun merkezini belirleyin: Farklı varlıkların temelini açıklayacak ortak kaynak aranıyor.
2. Bu temel ilkeden arkhe olarak söz edilir. Su, hava ve apeiron ise arkhe sorusuna verilmiş farklı cevap örnekleridir.
3. Cevapların farklı olması, ortak sorunun tek bir dogmatik yanıtı bulunmadığını gösterir. Düşünürler, evrenin çeşitliliğini ve değişimini açıklayabilecek temeli farklı biçimlerde düşünmüştür.
4. Bu nedenle sorunun cevabı yalnızca 'su' veya 'hava' değildir. Doğru çözüm, 'arkhe arayışı' kavramını ve farklı önerileri birlikte belirtmektir.

Sonuç: Tartışma arkhe problemidir. Arkhe, varlıkların temelindeki ilk ilke veya ana maddeyi ifade eder; su, hava ve apeiron bu probleme yönelik farklı açıklamalardır.