İyi ve Kötü Nedir? Etik Yaklaşımlarla Karar Verme

Ahlak ile Etiği Ayırmadan İyi ve Kötü Anlaşılmaz

Ahlak, bireylerin veya toplumların doğru ve yanlış davranışlara ilişkin benimsediği kurallar, değerler ve kabullerdir. Örneğin verilen sözü tutma, haksızlık yapmama veya zor durumdaki birine yardım etme, ahlaki değerlendirmelere konu olabilir. Etik ise bu kabulleri yalnızca aktarmakla kalmaz; onların neden doğru veya yanlış sayıldığını sorgular ve temellendirmeye çalışır.

Bu ayrım, 'Toplum böyle kabul ediyor' cümlesiyle 'Bu davranış neden doğru olmalı?' sorusunun aynı olmadığını gösterir. Ahlak daha çok yaşanan ve uygulanan kurallar düzeyinde görünür; etik ise bu kuralların gerekçelerini inceler. Böylece bir davranışın toplumda yaygın olması, onun etik açıdan otomatik olarak doğru olduğu anlamına gelmez.

İyi, ahlaki bakımdan olumlu, değerli veya onaylananı; kötü ise ahlaki bakımdan olumsuz, zarar verici ya da onaylanmayanı ifade eder. Fakat bu tanımlar karar vermeyi tek başına tamamlamaz. Bir şeyin 'iyi' olduğuna karar verebilmek için hangi ölçütün kullanıldığı belirtilmelidir. Fayda, görev, karakter ve haz ölçütleri bu noktada birbirinden ayrılır.

Aynı Eylem Neden Farklı Etik Sonuçlara Ulaşabilir?

Bir eylemin değerlendirilmesi, kullanılan etik teoriye göre değişebilir. Sonuç odaklı yaklaşım, eylemin ortaya çıkardığı yarar ve zararı merkeze alır. Bu bakışta, eylemin sonucu daha fazla kişiye daha büyük fayda sağlıyorsa eylem olumlu değerlendirilebilir. Faydacılık bu sonuç merkezli düşünmenin belirgin örneğidir; değerlendirme, en fazla sayıdaki insan için en büyük mutluluk veya faydayı arar.

Ödev ahlakı ise sonucu tek ölçüt kabul etmez. Eylemin bir ahlaki yasaya, göreve veya ilkeye uygun olup olmadığına bakar. Bir davranış olumlu sonuç doğursa bile, kişi onu doğru ilkeye dayanarak yapmadıysa bu yaklaşım açısından sorun ortaya çıkabilir. Burada eylemin arkasındaki ilke ve görev duygusu belirleyicidir.

Erdem etiği, tek tek eylemlerden çok eylemi yapan kişinin karakterine odaklanır. Cesaret, adalet, bilgelik ve ölçülülük gibi erdemler, kişinin hangi tür davranışları seçtiğini anlamada kullanılır. Soru, yalnızca 'Bu eylem ne sonuç doğurdu?' değil, 'Bu davranış nasıl bir insan olmayı gösteriyor?' biçimini alır.

Hedonizmde haz iyi, acı ise kötü kabul edilir. Ancak hedonizm başlığı altında bütün hazların aynı görüldüğü varsayılmamalıdır. Mevcut makalede de belirtildiği gibi bazı hazcı görüşler bedensel hazlarla zihinsel veya ruhsal hazlar arasında ayrım yapar. Bu nedenle bir davranışı yalnızca 'haz verdi' diye değerlendirmek, hangi hazdan ve kimin yaşadığı hazdan söz edildiğini açıklamadan yeterli değildir.

Bir Ahlaki Kararı Değerlendirmenin Dört Soruluk Yolu

İyi ve kötü hakkında düşünürken aşağıdaki sıra, kavramları birbirine karıştırmayı azaltır:

1. Olayı betimleyin: Kim ne yaptı, kim etkilendi ve hangi seçenekler vardı? Değerlendirme yapmadan önce olguları ayırmak gerekir.
2. Sonuçları inceleyin: Eylem kimlere fayda veya zarar verdi? Sonuçlar kısa vadeli mi, uzun vadeli mi? Buradaki soru özellikle sonuç odaklı yaklaşım için önemlidir.
3. İlkeyi ve görevi sorun: Eylem bir sözü, kuralı veya ahlaki görevi yerine getiriyor mu? Sonuç iyi görünse bile kullanılan yöntem ayrıca değerlendirilmelidir.
4. Karakteri ve değerleri değerlendirin: Eylem adalet, cesaret, dürüstlük veya dayanışma gibi bir erdemi mi gösteriyor? Yoksa çıkarcılık ve zarar verme gibi olumsuz bir yön mü taşıyor?

Bu sorular matematiksel olarak tek bir doğru cevap üretmez. Ama hangi gerekçeyle karar verildiğini görünür hâle getirir. Örneğin bir eylem çok kişiye fayda sağlarken belirli bir kişiye haksızlık edebilir. Böyle bir durumda fayda ile adalet arasında gerilim doğar. Etik düşünme, bu gerilimi gizlemek yerine açıkça ortaya koymayı gerektirir.

Özgürlük, Sorumluluk ve Ahlaki Yargının Sınırı

Bir kişiyi ahlaki açıdan sorumlu tutabilmek için onun eylem üzerindeki seçme ve karar verme payı dikkate alınmalıdır. Özgürlük ve sorumluluk arasındaki bağ bu noktada önem kazanır: Kişi seçenekleri değerlendirebiliyor ve davranışı üzerinde belirli bir irade kullanabiliyorsa, eyleminin sonuçları hakkında sorumluluk tartışması yapılabilir.

Bununla birlikte sorumluluk kavramı, her olayda aynı düzeyde kurulamaz. Zorlama, bilgi eksikliği veya kişinin kararını sınırlayan koşullar gibi durumlar değerlendirmede ayrıca ele alınmalıdır. Kaynakta bu koşullar ayrıntılı biçimde sınıflandırılmadığı için belirli bir durumda ne kadar sorumluluk bulunduğu hakkında kesin bir hüküm vermek doğru değildir.

Ayrıca ahlaki değerlendirme ile hukuki değerlendirme aynı değildir. Bir davranışın toplum tarafından onaylanmaması onun doğrudan hukuken suç olduğu anlamına gelmez; benzer biçimde hukuka uygun bir davranış, her etik yaklaşım tarafından iyi bulunmayabilir. Etik, davranışın gerekçesini ve değerini sorgular; hukuk ise düzenleyici kurallar ve yaptırımlar çerçevesinde işler.

Çözümlü Örnek: Bir Arkadaşa Yardım Etme Kararı

Verilenler: Bir öğrencinin önemli bir sınavdan önce arkadaşı zor bir sorun yaşar. Öğrenci, kendi çalışma planından zaman ayırarak arkadaşını dinleyebilir. Bu seçim kendi hazırlık süresini azaltacak, fakat arkadaşının kendisini yalnız hissetmesini önleyebilecektir.

Çözüm adımları:

1. Olayı betimleyelim: Seçenekler tamamen yardım etmek, hiç yardım etmemek veya sınırlı bir süre ayırmaktır. Etkilenen iki kişi vardır: yardım isteyen arkadaş ve sınava hazırlanan öğrenci.
2. Sonuç odaklı bakalım: Yardım, arkadaşın durumunu iyileştirebilir; öğrencinin çalışma süresinin azalması ise onun sınav hazırlığını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle 'yardım etmek kesinlikle en iyi sonuçtur' denemez; sonuçların iki taraf için birlikte değerlendirilmesi gerekir.
3. Ödev ahlakı açısından bakalım: Arkadaşına karşı dayanışma veya verilen bir söz varsa, öğrenci bunu bir görev olarak görebilir. Fakat kendi sorumluluklarını da tamamen yok saymaması gerekir. Görevlerin çatışıp çatışmadığı sorulmalıdır.
4. Erdem etiği açısından bakalım: Dinlemek ve destek olmak dayanışma, empati ve sorumluluk göstergesi olabilir. Ancak ölçüsüz davranıp kendi bütün sorumluluklarını bırakmak, dengeli ve sağduyulu bir karakter değerlendirmesiyle bağdaşmayabilir.
5. Hedonist açıdan bakalım: Arkadaşın yalnızlık veya kaygısının azalması olumlu bir haz ve acı azalması yaratabilir. Öğrencinin stresinin artması ise karşıt bir sonuç doğurabilir.

Sonuç: En makul seçenek, öğrencinin kendi sorumluluğunu bütünüyle bırakmadan, belirli ve gerçekçi bir süre yardım etmesi olabilir. Bu sonuç tek bir etik teorinin zorunlu hükmü olarak değil, sonuç, görev ve karakter ölçütlerinin birlikte değerlendirilmesiyle elde edilen gerekçeli bir karar olarak görülmelidir.

Çözümlü Örnek: Çoğunluğun Çıkarı ile Adalet Çatıştığında

Verilenler: Bir grup, ortak bir etkinlikte kullanılacak sınırlı bir kaynağın büyük bölümünü çoğunluğun yararlanacağı şekilde dağıtmak istemektedir. Fakat bu dağıtım, gruptaki az sayıdaki kişinin kaynağa erişimini büyük ölçüde azaltacaktır.

Çözüm adımları:

1. Sonuçları belirleyelim: Çoğunluk daha fazla yarar elde edecektir; azınlık ise daha az yararlanacaktır. Faydacılık açısından toplam faydanın artıp artmadığı sorulur. Ancak eldeki bilgiler, faydanın ne kadar arttığını sayısal olarak göstermediği için kesin bir fayda hesabı yapılamaz.
2. Adalet ve görev ölçütünü ekleyelim: Sadece çoğunluğun sayıca fazla olması, azınlığın haklarının göz ardı edilmesini kendiliğinden meşru kılmaz. Dağıtımda eşitlik veya adalet ilkesi bulunuyorsa bu ilkeye uyulup uyulmadığı incelenmelidir.
3. Karakteri değerlendirelim: Karar vericiler, adaletli ve ölçülü davranmaya mı çalışıyor, yoksa çoğunlukta oldukları için güçlerini mi kullanıyor? Erdem etiği bu niyeti ve karakter özelliğini önemser.
4. Alternatif arayalım: Kaynağı tamamen çoğunluğa vermek ile herkese eşit paylaştırmak arasında, herkesin asgari düzeyde yararlanabildiği başka bir düzenleme olup olmadığı araştırılmalıdır.

Sonuç: Çoğunluğa daha fazla yarar sağlamak, tek başına kararın ahlaki olarak doğru olduğunu kanıtlamaz. Sonuçların yanında adalet ilkesi ve azınlığın uğradığı zararın niteliği de açıklanmalıdır. Sayısal veri bulunmadan 'en fazla kişiye yarar sağlandı' iddiası yalnızca varsayım olarak kalır.

Sık Yapılan Hatalar ve Karıştırılan Kavramlar

İlk hata, iyi olanı yalnızca faydalı olanla özdeşleştirmektir. Fayda, sonuç odaklı değerlendirmede önemlidir; fakat ödev ahlakı eylemin ilkesine, erdem etiği karaktere, hedonizm ise haz ve acıya odaklanır.

İkinci hata, toplumun onayını etik doğrulukla eşitlemektir. Bir davranışın yaygın olması, onun gerekçesinin doğru olduğunu göstermez. Etik düşünme, kabulün nedenini de sorgular.

Üçüncü hata, niyet ile sonucu birbirinin yerine kullanmaktır. İyi niyetli bir eylem beklenmedik biçimde zarar verebilir; faydalı sonuç doğuran bir eylem ise ilke bakımından tartışmalı olabilir. Bu nedenle 'niyet iyiyse sonuç önemsizdir' veya 'sonuç iyiyse yöntem önemsizdir' gibi genellemeler, belirli etik yaklaşımlara ait olmayan aşırı ifadelerdir.

Dördüncü hata, hedonizmi bütün hazları ayrım yapmadan savunmak şeklinde aktarmaktır. Mevcut içerikte de belirtildiği üzere bazı hazcı yaklaşımlar bedensel hazlar ile zihinsel ve ruhsal hazları ayırır.

Beşinci hata, özgürlük ve sorumluluğu birbirinden koparmaktır. Sorumluluk tartışması yapılırken kişinin seçme imkânı ve eylemi üzerindeki kontrolü dikkate alınmalıdır.

Son olarak, 'iyi ve kötü tamamen kişiden kişiye değişir' ya da 'iyi ve kötü herkes için tek biçimde aynıdır' cümlelerini gerekçesiz kesinlikte kullanmak doğru değildir. Felsefede görecelilik ve evrensellik tartışması sürmektedir; kültürel farklılıklar bulunduğu gibi bazı temel ilkelerin evrensel olabileceğini savunan görüşler de vardır.