İnsan Doğuştan İyi mi Kötü mü? Rousseau, Hobbes ve İnsan Doğası

Soruyu doğru kurmak: “İyi” ve “kötü” neyi anlatıyor?

“İnsan iyi midir?” sorusu ilk bakışta tek bir özellik soruyormuş gibi görünür; ancak en az üç farklı anlam taşıyabilir. Birincisi, insanın doğuştan belirli ahlaki eğilimlere sahip olup olmadığıdır. İkincisi, insanların hangi koşullarda yardım etme, işbirliği yapma veya zarar verme davranışına yöneldiğidir. Üçüncüsü ise insanın ahlaki sorumluluk taşıyıp taşımadığıdır. Bu üç soru aynı değildir.

Örneğin bir kişinin rekabetçi olması, onun mutlaka kötü davranacağı anlamına gelmez. Rekabet, bazı koşullarda başarı için çaba göstermeye; başka koşullarda ise başkasını ezmeye dönüşebilir. Benzer biçimde, hayatta kalma ve beslenme gibi içgüdülerin bulunması, kişinin ahlaken kötü olduğu sonucunu tek başına vermez. Burada açıklanan şey bir davranışın kaynağı olabilir; fakat o davranışın ahlaki olarak doğru veya yanlış olduğuna ilişkin karar ayrıca verilmelidir.

Bu nedenle “insan doğası” kavramı, tek tek davranışların otomatik açıklaması değildir. Bir eğilim, belirli bir davranışın ortaya çıkma ihtimalini etkileyebilir; fakat çevre, eğitim, kültür, deneyim ve kişisel seçimler de davranışın nasıl gerçekleşeceğini biçimlendirir. Kaynakta sayısal bir araştırma sonucu bulunmadığından, bu görüşler istatistiksel kesinlik taşıyan yasalar gibi değil, insan davranışını açıklamaya çalışan felsefi yaklaşımlar olarak ele alınmalıdır. Davranış bilimlerinin bulguları bu tartışmaya katkı sağlayabilir; ancak Rousseau ve Hobbes’un görüşleri tek başına bilimsel yasa değildir.

Rousseau’nun yaklaşımı: Doğal iyilik ve toplumun bozucu etkisi

Jean-Jacques Rousseau, doğal insanda kendini koruma ve acıma eğilimlerinin bulunduğunu; toplumsal eşitsizliklerin, bağımlılığın ve amour-propre’un insanı bozabildiğini savunan düşünür olarak aktarılır. Buradaki “doğuştan iyi” ifadesi, insanın toplumsal anlamda ahlaken gelişmiş olduğu anlamına gelmez; doğal insan daha çok bozulmamış ve doğal olarak zararlı olmayan, toplum-öncesi ve ahlaki açıdan henüz gelişmemiş bir varlıktır. Bu görüşte sorun, insanın başlangıçta sahip olduğu bu temel durumda değil, toplumsal düzenin ürettiği eşitsizliklerde, rekabette ve yozlaşmada aranır. Rousseau’nun “İnsan özgür doğar ama her yerde zincire vurulmuştur” sözü, bireyin doğal özgürlüğü ile toplumsal kısıtlamalar arasındaki gerilimi anlatır.

Bu yaklaşımı doğru anlamak için “toplumdaki her şey kötüdür” sonucuna atlamamak gerekir. Rousseau’nun görüşündeki temel varsayım, insanın toplumsal ilişkilere girdikçe bazı yapay ihtiyaçlar ve rekabet biçimleri geliştirebileceğidir. Böylece başlangıçtaki daha sade ve doğal yönelimler, statü kazanma, üstünlük kurma veya başkalarıyla kıyaslanma gibi süreçlerle değişebilir.

Rousseau’nun yaklaşımının güçlü yanı, bireyin davranışını yalnızca kişisel karakterle açıklamamasıdır. Eğitim, kurumlar ve toplumsal eşitsizlikler de hesaba katılır. Sınırı ise insan davranışındaki çatışma, bencillik veya saldırganlık eğilimlerini büyük ölçüde topluma bağladığında ortaya çıkar. Bu görüş, toplumsal koşulların etkisini görünür kılar; fakat tek başına bütün bireysel farklılıkları açıklayan kesin bir model değildir.

Hobbes’un yaklaşımı: Güvenlik yoksa neden çatışma büyür?

Thomas Hobbes, insanların özellikle kendini koruma, çıkar ve güvenlik arayışları nedeniyle çatışmaya yatkın olabileceğini; ortak bir otorite yokluğunda bu riskin arttığını savunan yaklaşımın en bilinen temsilcilerindendir. Bu, insanın özünün bütünüyle bencil olduğu anlamına gelmez. Hobbes’ta korku, eşitlikten doğan güvensizlik, şöhret arzusu ve rekabetin yanı sıra barış arayışı ve akıl yoluyla barış kurallarını kavrama da önem taşır. Hobbes’a göre ortak bir egemen otoritenin bulunmadığı varsayımsal doğa durumunda, saldırıya uğrama korkusu ve karşılıklı güvensizlik kalıcı bir savaş durumu riski yaratır. Bu nedenle devlet ve yaptırım mekanizmaları gereklidir.

Hobbes’un görüşünün merkezinde ahlaki bir hakaret değil, düzen sorunu vardır. İnsanların kaynak, güvenlik ve üstünlük için rekabet edebileceği varsayılır. Eğer bu rekabeti sınırlayan ve kuralları uygulayan bir otorite yoksa, kişiler birbirlerinin niyetlerinden kuşkulanabilir. Böylece yalnızca gerçek bir saldırı değil, saldırıya uğrama korkusu da çatışmayı artırabilir. Hobbes’un doğa durumu, tarihsel olarak herkesin sürekli fiilen savaştığı bir dönem değildir; ortak bir otoritenin bulunmadığı varsayımsal ve siyasal bir durumdur. “Herkesin herkesle savaşı” ifadesi, sürekli çatışmadan çok güvence altına alınmış barışın yokluğunu anlatır.

Bu görüşten çıkan sonuç, toplumun yalnızca iyi niyete bırakılamayacağıdır. Hukuk, yaptırım ve ortak kurallar, insanların çıkar çatışmalarını yönetmek için gerekli görülebilir. Ancak Hobbes’u “insan yalnızca kötüdür” diyen basit bir düşünür gibi okumak da hatalıdır. Onun açıklamasında güvenlik arayışı, korku ve çıkar hesabı öne çıkar. İnsanların işbirliği yapması imkânsız değildir; fakat bu işbirliğinin sürdürülebilmesi için ortak kurallar ve güvenlik mekanizmaları gerekebilir.

İçgüdüsel insan ile ahlaki insanı birbirine karıştırmamak

Kaynakta yer alan başka bir yaklaşım, insanı “iyi” veya “kötü” gibi ahlaki etiketlerle sınıflandırmak yerine içgüdüsel ve hayvani yönleri bulunan bir varlık olarak ele alır. İnsan, diğer primatlar gibi hayatta kalma, üreme ve beslenme gibi temel ihtiyaçlara sahiptir. Kaynakta sayılan bu 3 temel yönelim, insan davranışının biyolojik ve içgüdüsel boyutunu hatırlatır.

Ancak “içgüdüsel” demek “ahlaksız” demek değildir. Açlık, korku veya kendini koruma isteği bir davranışı açıklayabilir; fakat o davranışın başkasına zarar verip vermediği, kişinin alternatiflerinin bulunup bulunmadığı ve toplumsal kuralların ne söylediği ayrıca değerlendirilir. Örneğin kendini koruma eğilimi, hem tehlikeden uzaklaşmaya hem de başkasını korumaya yönelik davranışlara temel olabilir.

Aynı nedenle insanlarda görülen empati, işbirliği, fedakârlık ve dayanışma davranışları da yalnızca sonradan öğrenilmiş özellikler olarak görülmek zorunda değildir. Kaynakta bu davranışların grup içi dayanışmayı artırarak türün devamına katkı sağlamış olabileceği belirtilir. Buradaki ifade bir kesinlik iddiası değil, yardımsever davranışların nasıl açıklanabileceğine ilişkin bir yaklaşımdır. Sonuç olarak insan davranışında bencillik ve işbirliği potansiyelleri birlikte bulunabilir; hangi eğilimin ortaya çıkacağı koşullara göre değişebilir.

Esnek ve tepkisel doğa: Çevre davranışı nasıl yönlendirir?

Esnek insan doğası yaklaşımına göre insan, doğduğu anda değişmez bir ahlaki karakterle gelmez. Karakter; çevresel koşullar, eğitim, kültür, yaşantılar ve kişisel çabalarla şekillenir. Bu görüş, insanın “boş” olduğu iddiasını tamamen hiçbir özelliği yokmuş gibi anlamaz; daha çok, doğuştan gelen eğilimlerin tek başına yetişkin karakterini belirlemeye yetmediğini vurgular.

Bu yaklaşımda aynı kişi farklı ortamlarda farklı davranabilir. İşbirliğinin ödüllendirildiği, güvenliğin sağlandığı ve empatiye değer verilen bir ortam, yardımsever davranışları güçlendirebilir. Sürekli tehdit, yoğun rekabet veya güvensizlik ise savunmacı ve çıkar merkezli davranışları öne çıkarabilir. Yine de çevre etkisi, bireysel sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmaz. İnsan, koşullardan etkilenirken seçimler yapabilen ve davranışlarını zaman içinde değiştirebilen bir varlık olarak ele alınır.

Bu modelin önemli sonucu şudur: “Bir insan kötü davrandı, demek ki özü kötüdür” çıkarımı geçerli olmayabilir. Davranışı açıklamak için kişinin içinde bulunduğu koşullara, öğrendiği kurallara, karşılaştığı teşviklere ve yaptığı seçimlere birlikte bakmak gerekir. Aynı şekilde tek bir iyi davranıştan “bu kişi doğuştan iyidir” sonucunu çıkarmak da aşırı genelleme olur.

Çözümlü örnekler: Aynı davranışa üç farklı açıklama

Örnek 1 — Verilenler: Bir sınıfta öğrenciler, ortak hazırlanan bir sunum için görev paylaşımı yapıyor. Bazı öğrenciler yalnızca kendi bölümünü tamamlıyor; bazıları ise arkadaşlarının yetişmeyen bölümlerine yardım ediyor. Soru: Bu durum insan doğası hakkında ne gösterir?

Çözüm adımları:

1. Gözlenen davranışları ayırın: Bir grup kendi çıkarını ve sorumluluğunu koruyor; başka bir grup işbirliği ve yardım gösteriyor.
2. Tek davranıştan tek bir öz çıkarımı yapmayın: Yardım etmeyen herkesin bencil, yardım eden herkesin doğuştan iyi olduğunu söylemek kaynakta savunulan karmaşık yapıyla uyuşmaz.
3. Rousseau açısından yorumlayın: Sınıfın rekabetçi veya dayanışmacı düzeni, öğrencilerin davranışlarını etkileyebilir. İşbirliğini destekleyen bir kültür yardım davranışını artırabilir.
4. Hobbes açısından yorumlayın: Not, zaman veya başarı gibi sınırlı görülen kaynaklar rekabet yaratabilir. Ortak kurallar ve adil görev dağılımı yoksa çatışma ihtimali artabilir.
5. Esnek doğa açısından yorumlayın: Öğrencilerin önceki eğitimleri, arkadaşlıkları, ödül-ceza düzeni ve o anki ihtiyaçları davranışların yönünü etkileyebilir.

Sonuç: Örnek, insanlarda hem çıkarını koruma hem de işbirliği yapma eğilimlerinin bulunabileceğini; davranışın açıklanmasında ortamın ve kuralların hesaba katılması gerektiğini gösterir.

Örnek 2 — Verilenler: Bir kişi, kalabalık ve güvensiz bir ortamda çantasını sıkıca tutuyor; güvenli bir ortamda ise tanımadığı birine yol tarifi veriyor. Soru: Bu iki davranış çelişkili midir?

Çözüm adımları:

1. İlk davranışı güvenlik ve kendini koruma içgüdüsüyle ilişkilendirin.
2. İkinci davranışı işbirliği ve yardım eğilimiyle ilişkilendirin.
3. Davranışların ortaya çıktığı koşulları karşılaştırın: Güvensizlik savunmacı tutumu, güvenlik ise yardım davranışını kolaylaştırmış olabilir.
4. Kişiyi “iyi” veya “kötü” diye etiketlemek yerine bağlamı açıklamaya çalışın.

Sonuç: İki davranış çelişkili olmak zorunda değildir. İnsan, farklı koşullarda hem kendini koruyabilir hem de başkasına yardım edebilir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Rousseau ve Hobbes’u birbirinin tam ve basit karşıtı sanmak: Rousseau toplumun insanı bozabileceğini vurgular; Hobbes ise güvenlik ve otorite yokluğunda çatışma riskini öne çıkarır. Bu, birinin bütün insanları melek, diğerinin bütün insanları canavar olarak gördüğü anlamına gelmez.

2. İçgüdüyü kötülükle eşitlemek: Hayatta kalma, beslenme veya kendini koruma yönelimi ahlaki bir hüküm değildir. Bir eğilim, davranışın nedenlerinden biri olabilir; doğru-yanlış değerlendirmesi ayrıca yapılır.

3. Çevrenin etkisini kader gibi yorumlamak: Esnek doğa görüşü çevrenin önemini vurgular; fakat kişinin seçimlerini, değişme kapasitesini ve sorumluluğunu tamamen yok saymaz.

4. Potansiyel ile gerçekleşmiş davranışı karıştırmak: Bir kişide bencil davranma ihtimali bulunması, onun fiilen bencil davrandığını göstermez. Aynı şekilde yardım etme kapasitesi, her durumda yardım edeceği anlamına gelmez.

5. Betimleyici açıklamayı ahlaki onay sanmak: “İnsanlar çıkarlarını korumaya çalışabilir” cümlesi, “çıkarını korumak için başkasına zarar vermek doğrudur” demek değildir. Davranışın nasıl ortaya çıktığını açıklamak ile onu haklı bulmak farklıdır.

6. Tek bir örnekten evrensel sonuç çıkarmak: Bir kişinin iyi veya kötü davranışı, insan türünün bütünü hakkında kesin kanıt oluşturmaz. Kaynakta da insan doğasının bireysel farklılıklar, çevre, genetik yatkınlıklar ve seçimlerin etkileşimiyle şekillendiği belirtilir; ancak ayrıntılı genetik araştırma verisi sunulmaz.