II. Dünya Savaşı’nda Türkiye: Tarafsızlık ve Dış Politika

1939’da Türkiye’nin önündeki güvenlik tercihi

Türkiye, savaşın başında ne Mihver Devletleri’ne ne de Müttefik Devletleri’ne doğrudan askerî olarak katıldı. Mihver grubunun başlıca devletleri Almanya, İtalya ve Japonya; Müttefikler ise savaşın farklı aşamalarında İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği ve ABD gibi devletlerden oluşuyordu. Bu blokların varlığı, Türkiye’nin kararını daha karmaşık hâle getirdi.

19 Ekim 1939’da İngiltere ve Fransa ile imzalanan karşılıklı yardım antlaşması, Türkiye’nin Avrupa’daki tehditlere karşı diplomatik güvenlik arayışını ortaya koydu. Ancak bu antlaşmanın varlığı, Türkiye’nin savaşın bütün cephelerinde Müttefikler adına fiilen savaştığı anlamına gelmez. Türkiye’nin genel çizgisi, antlaşmalar ve diplomatik ilişkiler yoluyla güvenlik sağlarken savaşa doğrudan girmemekti.

Bu ayrım sınavlarda önemlidir: ‘İngiltere ve Fransa ile antlaşma imzaladı’ bilgisi, ‘Türkiye II. Dünya Savaşı’na hemen katıldı’ sonucuna götürmez. Türkiye’nin hukuki ve fiilî savaş konumu, savaşın büyük bölümünde çatışmanın dışında kalma eğilimiyle açıklanmalıdır.

İngiltere-Fransa antlaşması ile Almanya paktını birlikte okumak

Türkiye’nin savaş diplomasisindeki en dikkat çekici özellik, birbirinden farklı devletlerle aynı dönemde farklı amaçlara yönelik ilişkiler kurmasıdır. İngiltere ve Fransa ile yapılan 19 Ekim 1939 tarihli karşılıklı yardım antlaşması güvenlik ve savunma boyutu taşırken, Almanya ile 18 Haziran 1941’de hayata geçirilen saldırmazlık paktının temel anlamı Türkiye’nin Almanya ile doğrudan çatışma riskini azaltmasıdır.

Bu iki belgeyi ‘Türkiye taraf değiştirdi’ biçiminde yorumlamak eksik kalır. Çünkü bir saldırmazlık paktı, tarafların birbirine askerî saldırıda bulunmama taahhüdüdür; tek başına ortak askerî harekât veya aynı blokta yer alma anlamına gelmez. Benzer şekilde karşılıklı yardım antlaşması da Türkiye’nin her koşulda savaşa gireceğini otomatik olarak göstermez; antlaşmanın uygulanma şartları ve dönemin askerî koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Türkiye’nin politikası, savaşın gidişatına göre riskleri azaltmaya çalışan bir denge arayışıydı. Almanya’nın Avrupa’da güçlü olduğu dönemde Almanya ile ilişkileri tamamen koparmamak, İngiltere ve Fransa ile güvenlik bağını sürdürmek ve ülkeyi cephe savaşından uzak tutmak bu arayışın parçalarıydı.

Krom ticareti ve savaş ekonomisinin diplomatik anlamı

Savaş yalnızca askerî cephelerde değil, stratejik ham maddeler ve dış ticaret üzerinden de yürütüldü. Türkiye’nin Almanya’ya krom gibi stratejik bir ham madde satması, savaş dönemindeki ekonomik ilişkilerin dış politika ile nasıl kesiştiğini gösterir. Bu ticaret, Türkiye’nin savaş dışında kalma çabasıyla birlikte değerlendirilmelidir; fakat krom satışını ‘Türkiye Almanya’nın askerî müttefikiydi’ şeklinde yorumlamak doğru değildir.

Savaş koşulları Türkiye’nin iç ekonomisini de zorladı. Dış ticaretin daralması, ticaret kısıtlamaları, gıda sıkıntısı ve enflasyon halkın günlük yaşamını etkiledi. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, savaşın Türkiye’de doğrudan cephe yıkımı oluşturmasından çok, savaş ortamının üretim, ulaşım, dış alım ve fiyatlar üzerindeki baskısıyla hissedilmesidir.

1944’te Almanya’ya krom satışının durdurulması, Türkiye’nin savaşın son dönemindeki diplomatik yöneliminde değişiklik olduğunu gösteren önemli bir gelişmedir. Müttefiklerin üstünlüğü belirginleşirken Almanya ile ekonomik ilişkileri sürdürmek, Türkiye’nin savaş sonrası uluslararası konumunu zorlaştırabilirdi. Bu nedenle krom ticaretinin kesilmesi, yalnızca ekonomik bir karar değil, diplomatik hesaplamanın da göstergesidir.

Şubat 1945 kararı: savaşa katılım ile kurucu üyelik arasındaki bağ

Savaşın sonuna gelindiğinde Türkiye, Almanya’ya karşı Şubat 1945’te savaş ilan etti. Bu karar, savaşın büyük bölümünde izlenen savaşa girmeme çizgisinden farklı bir aşamaya geçildiğini gösterir. Ancak kararın niteliği doğru ifade edilmelidir: Türkiye’nin savaş ilanı, savaşın başından beri cephelerde Müttefiklerle birlikte aktif askerî mücadele yürüttüğü anlamına gelmez. Savaşın son aşamasında alınmış, uluslararası konumla bağlantılı bir diplomatik adımdır.

Birleşmiş Milletler’in kurulması da bu bağlamda anlaşılmalıdır. Nisan 1945’te San Fransisko Konferansı toplandı; Birleşmiş Milletler Antlaşması konferans sürecinde hazırlandı ve imzalandı. Türkiye’nin savaşın sonuna doğru Almanya’ya savaş ilan etmesi, yeni uluslararası teşkilatın kuruluş sürecinde yer alabilmesi açısından önem taşıdı.

Sınavlarda iki bilgi birbirine bağlanabilir: Türkiye’nin 1945’te Almanya’ya savaş ilan etmesi ve BM’nin kuruluş sürecine katılması. Fakat ‘Türkiye BM sayesinde savaşa girdi’ denmemelidir. Kronolojik ilişki ters kurulmadan, savaş ilanının BM’nin kuruluş düzenine katılma hedefiyle bağlantılı bir diplomatik tercih olduğu belirtilmelidir.

Savaşın Türkiye’deki toplumsal ve dış politika sonuçları

II. Dünya Savaşı Türkiye’de ekonomik sıkıntıları artırdı. Gıda kıtlığı, fiyat artışları ve dış ticaret kısıtlamaları, savaşın cephe dışında da hissedilmesine neden oldu. Bu etkiler, Türkiye’nin savaşa doğrudan katılmamış olmasının toplumun savaş koşullarından bütünüyle uzak kaldığı anlamına gelmediğini gösterir.

Dış politika açısından savaş, Türkiye’nin güvenlik kaygılarını da güçlendirdi. Savaş sonrasında Sovyetler Birliği’nin Kars ve Ardahan’a ilişkin toprak talepleri ile Boğazlar üzerindeki baskısı, Türkiye’nin Batı ile yakınlaşmasında etkili oldu. Bunun sonucunda savaş sonrası dönemde Türkiye’nin Batı ile ilişkilerini geliştirme eğilimi güçlendi.

Burada neden-sonuç zinciri şöyle kurulabilir: savaşın yarattığı ekonomik ve güvenlik baskısı, Türkiye’nin savaş sırasında temkinli davranmasına yol açtı; savaş sonrasında değişen güç dengeleri ise Batı ile daha yakın ilişkiler kurma arayışını artırdı. Ancak bu süreç, II. Dünya Savaşı’nın bütün döneminde Türkiye’nin tek bir blok içinde bulunduğu anlamına gelmez.

Çözümlü örnekler: tarihleri ve kavramları birlikte yorumlama

Örnek 1 — Verilenler: Türkiye, 19 Ekim 1939’da İngiltere ve Fransa ile karşılıklı yardım antlaşması imzalamış; 18 Haziran 1941’de Almanya ile saldırmazlık paktı yapmış; savaşın büyük bölümünde çatışmaya doğrudan katılmamıştır.

Çözüm adımları:

1. İlk tarihi savaşın başlangıç dönemine yerleştiririz. 1939’daki antlaşma, Türkiye’nin İngiltere ve Fransa ile güvenlik ilişkisi kurduğunu gösterir.
2. İkinci belgenin adını dikkate alırız. ‘Saldırmazlık paktı’, askerî ittifakla aynı şey değildir; Almanya ile çatışmayı önlemeye yönelik bir düzenlemedir.
3. İki gelişmeyi birlikte yorumlarız. Türkiye farklı taraflarla farklı amaçlara dayanan ilişkiler kurarak denge siyaseti izlemiştir.
4. Sonucu savaşın fiilî durumuyla karşılaştırırız. Türkiye’nin bu antlaşmalara rağmen savaşın büyük bölümünde savaşa girmemesi, politikanın temel hedefinin doğrudan çatışmadan kaçınmak olduğunu gösterir.

Sonuç: Bu bilgiler Türkiye’nin ‘tek taraflı blok siyaseti’ değil, güvenlik ihtiyacı ile savaşa katılmama hedefini birlikte gözeten çok yönlü bir diplomasi yürüttüğünü kanıtlar.

Örnek 2 — Verilenler: Türkiye 1944’te Almanya’ya krom satışını durdurmuş, Şubat 1945’te Almanya’ya savaş ilan etmiş ve San Fransisko Konferansı’nın kuruluş sürecine katılmıştır.

Çözüm adımları:

1. 1944’teki ekonomik kararı belirleriz: Almanya ile stratejik ham madde ticareti kesilmiştir.
2. 1945’teki siyasi kararı belirleriz: Türkiye Almanya’ya savaş ilan etmiştir.
3. Zamanlamayı yorumlarız: Bu adımlar, savaşın sonuna doğru Müttefiklerin üstünlüğünün belirginleştiği dönemde alınmıştır.
4. Uluslararası sonucu ekleriz: Türkiye, savaş sonrası kurulacak BM merkezli düzende yer alma isteğini ortaya koymuştur.

Sonuç: Krom satışının durdurulması ekonomik-diplomatik yön değişikliğini, savaş ilanı ise yeni uluslararası sisteme katılma iradesini gösterir. Bu iki gelişme, Türkiye’nin savaşın başındaki temkinli denge politikasından savaş sonundaki kurumsal düzene uyum politikasına geçtiğini düşündürür.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. ‘Tarafsızlık’ ile ‘hiç diplomatik ilişki kurmamak’ karıştırılır. Türkiye tarafsız kalmaya çalışırken İngiltere, Fransa ve Almanya ile antlaşmalar ve ticari ilişkiler yürütmüştür. Tarafsızlık, bütün devletlerle ilişkileri kesmek değildir.

2. 19 Ekim 1939 tarihli antlaşma, Türkiye’nin savaşın başında doğrudan cepheye girdiği anlamına gelmez. Antlaşmanın varlığı ile fiilî askerî katılım birbirinden ayrılmalıdır.

3. 18 Haziran 1941 tarihli Almanya-Türkiye saldırmazlık paktı, Mihver Devletleri’ne katılım değildir. Belgenin adı ve işlevi, saldırıyı önleme üzerine kuruludur.

4. Krom satışı, Türkiye’nin Almanya’nın askerî müttefiki olduğunu kanıtlamaz. Savaş dönemindeki ticaret ilişkileri, devletlerin güvenlik ve ekonomik çıkarlarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

5. Türkiye’nin Şubat 1945’te Almanya’ya savaş ilan etmesi, savaş boyunca Müttefiklerle birlikte cephede savaştığı anlamına gelmez. Bu karar savaşın son aşamasında alınmıştır.

6. San Fransisko Konferansı ile BM’nin kuruluş tarihi tek bir gün gibi yazılmamalıdır. Konferans Nisan 1945’te başlamış, BM Antlaşması konferans sürecinde hazırlanmıştır. Bu nedenle ‘Nisan 1945’te konferans toplandı ve kuruluş süreci başladı’ ifadesi daha isabetlidir.

7. Savaşın Türkiye’ye etkisi yalnızca askerî tehdit olarak anlatılmamalıdır. Gıda sıkıntısı, enflasyon ve ticaret kısıtlamaları, savaşın ekonomik ve toplumsal boyutunu oluşturur.