II. Dünya Savaşı: Nedenleri, Cepheleri ve Sonuçları

Versailles düzeni neden yeni bir savaşı önleyemedi?

I. Dünya Savaşı sonrasında Almanya'ya ağır savaş tazminatları, toprak kayıpları ve askerî sınırlamalar getiren Versailles Antlaşması (1919), savaş sonrası düzenin temel belgelerinden biri oldu. Ancak bu düzen Almanya'daki hoşnutsuzluğu ortadan kaldırmadı. Ekonomik ve siyasal sıkıntılar, özellikle Almanya'nın yeniden güç kazanmasını ve kaybedildiği düşünülen konumun geri alınmasını savunan hareketlerin destek bulmasına ortam hazırladı.

1929 Dünya Ekonomik Bunalımı bu sorunları daha da ağırlaştırdı. İşsizlik, yoksulluk ve siyasal güvensizlik, çözümü parlamenter uzlaşmada değil güçlü liderlikte arayan hareketlerin etkisini artırdı. Bu koşullar Nazizm ve faşizm gibi totaliter ideolojilerin yükselişini kolaylaştırdı. Burada neden-sonuç zinciri şöyle kurulabilir: savaş sonrası hoşnutsuzluk → ekonomik kriz ve toplumsal güvensizlik → saldırgan milliyetçi ve totaliter hareketlerin güçlenmesi → mevcut sınırları değiştirme politikaları.

Savaşın nedenleri yalnızca Almanya ile sınırlı değildi. Mussolini yönetimindeki İtalya, Roma İmparatorluğu'nun yeniden kurulmasını hedefleyen yayılmacı bir anlayış izledi. Japonya ise Pasifik ve Doğu Asya'da Büyük Doğu Asya Ortak Refahı söylemiyle genişlemeci bir politika yürüttü. Almanya'nın Lebensraum, yani 'yaşam alanı' düşüncesi ise özellikle Doğu Avrupa'ya yönelik işgalleri ve Slav halklarına karşı yürütülen ırkçı politikaları meşrulaştırmaya çalıştı.

Milletler Cemiyeti'nin başarısızlığı, saldırgan devletlerin cesaretini artıran bir başka etkendi. Almanya'nın 1936'da Rhineland'ı yeniden silahlandırması, 1938'de Avusturya'yı ilhak etmesi ve Çekoslovakya'nın Sudeten bölgesini istemesi karşısında etkili bir ortak yaptırım uygulanmadı. 1938 Münih Antlaşması, İngiltere ve Fransa'nın savaş çıkmasını önlemek amacıyla Sudeten bölgesinin Almanya'ya bırakılmasını kabul ettiği appeasement, yani tatmin politikasının simgesi hâline geldi. Bu politika kısa vadede savaşı erteledi; ancak Almanya'nın daha ileri taleplerde bulunmasını engelleyemedi.

Mihver ve Müttefik bloklarını yalnızca ülke listesiyle karıştırmamak

Mihver Bloku'nun başlıca güçleri Nazi Almanyası, Faşist İtalya ve İmparatorluk Japonya'sıydı. Almanya Adolf Hitler, İtalya Benito Mussolini, Japonya ise İmparator Hirohito ve savaş yıllarında hükûmetin başında bulunan Hideki Tojo ile özdeşleşen yönetimler tarafından temsil edildi. Bu devletleri bir araya getiren temel ortaklık, mevcut uluslararası düzeni değiştirmeye yönelik yayılmacı ve militarist politikalardı.

Müttefikler arasında Birleşik Krallık, Sovyetler Birliği ve 1941'den itibaren Birleşik Devletler öne çıktı. ABD'nin savaşa katılması, 7 Aralık 1941'de Japonya'nın Pearl Harbor'a saldırmasından sonra gerçekleşti. Sovyetler Birliği ise 22 Haziran 1941'de Almanya'nın Operasyon Barbarossa ile saldırıya geçmesi üzerine Almanya'ya karşı savaşan taraf hâline geldi. Böylece daha önce ideolojik olarak birbirinden uzak olan İngiltere, Sovyetler Birliği ve ABD, Nazi Almanyası'na karşı aynı askerî blok içinde yer aldı.

Bu bloklaşmayı yorumlarken 'aynı değerleri savunan ülkeler' şeklinde basitleştirme yapmak doğru değildir. Müttefik devletlerin savaş sırasındaki ortaklığı öncelikle Almanya, İtalya ve Japonya'nın askerî tehdidine karşı oluşan stratejik bir iş birliğiydi. Nitekim savaş sonrasında ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki ideolojik ve jeopolitik rekabet, Soğuk Savaş'ın temelini oluşturdu.

1939'dan 1945'e savaşın dönüm noktaları

Savaşın başlangıcı 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgal etmesidir. İngiltere ve Fransa, Polonya'ya verdikleri güvence doğrultusunda Almanya'ya savaş ilan etti. Almanya 1940'ta Blitzkrieg, yani hızlı savaş taktikleriyle Fransa'yı işgal etti ve Fransa 22 Haziran 1940'ta teslim oldu. Bunun ardından İngiltere, Almanya'nın hava saldırılarına karşı direndi. Britanya Muharebesi'nde Luftwaffe'nin İngiltere'yi hava yoluyla etkisizleştirememesi, Almanya'nın ilk önemli askerî engellerinden biriydi.

22 Haziran 1941'de başlayan Barbarossa Harekâtı, Almanya'nın Sovyetler Birliği'ne saldırması anlamına geliyordu. Doğu Cephesi, yalnızca askerî hedefler nedeniyle değil, Nazi yönetiminin ırkçı ve ideolojik amaçları nedeniyle de son derece yıkıcı hâle geldi. Stalingrad Muharebesi (1942-1943), Almanya'nın doğuya ilerleyişinin durdurulmasında önemli bir dönüm noktası oldu. 1943'teki Kursk Muharebesi sonrasında Sovyetler Birliği, Almanya'yı doğudan geri püskürtmeye devam etti.

Pasifik'te 7 Aralık 1941 Pearl Harbor saldırısı, ABD'yi doğrudan savaşa çekti. Bu tarihten sonra savaşın coğrafyası Atlantik ve Avrupa ile sınırlı olmaktan çıktı; Asya ve Pasifik de merkezî cepheler hâline geldi. 6 Haziran 1944'te Müttefiklerin Normandiya'ya yaptığı D-Day çıkarması, Batı Avrupa'da Almanya'ya karşı yeni bir cephe açtı. Almanya böylece doğuda Sovyetler Birliği, batıda ise Müttefikler karşısında iki cepheli bir savaş yürütmek zorunda kaldı.

Avrupa'da Almanya 8 Mayıs 1945'te teslim oldu. Pasifik'te 6 Ağustos'ta Hiroshima'ya ve 9 Ağustos'ta Nagasaki'ye nükleer bombalar atılmasının ardından Japonya teslimiyet sürecine girdi ve 2 Eylül 1945'te teslim oldu. Bu tarihleri ezberlerken olayları tek tek değil, savaşın genişleme ve daralma sırasıyla ilişkilendirmek daha kalıcıdır: Polonya işgaliyle başlangıç, Barbarossa ve Pearl Harbor ile küreselleşme, Stalingrad-Kursk ve D-Day ile Mihver'in geri çekilmesi, 1945 teslimiyetleriyle bitiş.

Savaşın askerî olmaktan çıkıp topyekûn bir yıkıma dönüşmesi

II. Dünya Savaşı'nın ayırt edici özelliklerinden biri, sivil nüfusun savaşın doğrudan hedeflerinden biri hâline gelmesiydi. Londra'nın 1940-1941 yıllarındaki Blitz bombardımanlarında siviller hava saldırısı sığınaklarına yönelmek zorunda kaldı. Almanya'daki Hamburg ve Dresden gibi şehirlerin bombalanması da büyük sivil kayıplara yol açtı. Bu nedenle savaşın bilançosu yalnızca cephede ölen askerlerle ölçülemez.

Nazi Almanyası'nın Yahudilere ve başka azınlıklara yönelik sistematik imha politikası Holokost olarak adlandırılır. Mevcut makaledeki veriye göre yaklaşık altı milyon Yahudi katledildi. Roma adıyla da anılan Roman toplulukları ve başka azınlıklar da Nazi zulmünün hedefleri arasındaydı. Toplu ölüm kampları, zorunlu çalıştırma, sürgün ve kitlesel infazlar, savaşın aynı zamanda ırkçı bir imha politikası olduğunu gösterir.

Savaşın toplam can kaybı için yaklaşık 70-85 milyon aralığı verilmektedir. Bu aralık, savaşın farklı bölgelerdeki askerî ve sivil kayıplarının birlikte değerlendirilmesinden kaynaklanan geniş ölçekli bir tahmindir. Milyonlarca insan yerinden edildi; şehirler, ulaşım ağları ve ekonomiler yıkıldı. Bu yüzden II. Dünya Savaşı'nı değerlendirirken 'kim kazandı?' sorusu kadar 'siviller, azınlıklar ve savaş dışı alanlar nasıl etkilendi?' sorusu da sorulmalıdır.

1945 sonrası düzen: Birleşmiş Milletler'den Soğuk Savaş'a

Savaş sonrasında Avrupa'nın siyasal haritası değişti ve Almanya bölündü. Doğu Avrupa'da Sovyetler Birliği'nin nüfuzu arttı. ABD ile Sovyetler Birliği, askerî, ekonomik ve ideolojik bakımdan iki süper güç olarak öne çıktı. Bu iki devletin doğrudan sıcak savaşa dönüşmeyen rekabeti 1945-1991 arasındaki Soğuk Savaş dönemini başlattı.

Savaşın ardından uluslararası iş birliği için Birleşmiş Milletler 1945'te kuruldu. Nuremberg ve Tokyo Savaş Suçları Mahkemeleri, devlet adına hareket eden kişilerin de uluslararası düzeyde sorumlu tutulabileceği anlayışını güçlendirdi. Savaş suçları ve soykırım kavramlarının hukukî çerçevede ele alınması, savaşın insan hakları alanındaki en önemli sonuçlarındandır. Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nin 1948'de yayımlanması da bu dönüşümün parçasıdır.

Ekonomik ve askerî sonuçlar da uzun vadeli oldu. Batı Avrupa'nın yeniden yapılandırılması için 1948'de Marshall Planı uygulanmaya başladı. NATO 1949'da kuruldu. Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu'nun 1951'de ortaya çıkması, Avrupa'da daha sıkı ekonomik iş birliğinin temellerinden biri oldu. Asya ve Afrika'da sömürge yönetimlerine karşı bağımsızlık hareketleri güçlendi; makaledeki örnekler Hindistan'ın 1947'de ve Endonezya'nın 1949'da bağımsızlığını kazanmasıdır.

Nükleer silahların kullanılması, güvenlik anlayışını da değiştirdi. Nükleer kapasiteye sahip devletlerin birbirini ağır biçimde yok edebilme ihtimali, Soğuk Savaş'ta MAD (Mutually Assured Destruction) olarak anılan ve Türkçede genellikle 'Karşılıklı Kesin İmha', 'Karşılıklı Güvenceli İmha' veya 'Karşılıklı Mutlak Yıkım' şeklinde karşılanan düşünceyi gündeme getirdi. Kavram, nükleer bir savaşta tarafların karşılıklı olarak kabul edilemez düzeyde yok edileceği varsayımına dayanır; nükleer silahların varlığını savaşın sona erdiği anlamına değil, savaş riskinin farklı bir biçime dönüştüğü anlamına getirir.

Çözümlü örnekler: neden-sonuç ve kronoloji soruları

Örnek 1 — Verilenler: Versailles Antlaşması, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı, totaliter ideolojilerin yükselişi, Milletler Cemiyeti'nin etkisizliği ve Almanya'nın Polonya'yı işgali.

Soru: Bu gelişmelerden hangisi savaşın doğrudan başlangıç olayıdır ve diğerleri nasıl bir hazırlık zinciri oluşturur?

Çözüm adımları:

1. Versailles Antlaşması'nı savaş sonrası siyasal ve ekonomik hoşnutsuzluk kaynağı olarak belirleyin.
2. 1929 Bunalımı'nın bu hoşnutsuzluğu işsizlik ve toplumsal güvensizlik yoluyla derinleştirdiğini yazın.
3. Totaliter ideolojilerin, bu ortamı güçlü liderlik ve yayılmacı milliyetçilik lehine kullandığını belirtin.
4. Milletler Cemiyeti'nin saldırgan adımlara karşı etkili tepki verememesinin caydırıcılığı zayıflattığını ekleyin.
5. Savaşın doğrudan başlangıcı olarak 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgalini seçin.

Sonuç: İlk dört unsur savaşın nedenleri ve hazırlık koşullarıdır; 1 Eylül 1939 Polonya işgali ise Avrupa'da II. Dünya Savaşı'nı başlatan doğrudan olaydır.

Örnek 2 — Verilenler: Barbarossa Harekâtı, Pearl Harbor saldırısı, Stalingrad, D-Day ve Almanya'nın teslimiyeti.

Soru: Olayları kronolojik sıraya koyun ve savaşın seyri açısından anlamlarını açıklayın.

Çözüm adımları:

1. Barbarossa Harekâtı'nın tarihini 22 Haziran 1941 olarak yerleştirin.
2. Pearl Harbor saldırısını 7 Aralık 1941'e koyun; bu olay ABD'nin savaşa doğrudan katılmasına yol açtı.
3. Stalingrad'ı 1942-1943 aralığına yerleştirin; Doğu Cephesi'nde Almanya'nın ilerleyişinin kırılmasında önemlidir.
4. D-Day çıkarmasını 6 Haziran 1944 olarak yazın; Batı Avrupa'da yeni bir Müttefik cephesi açtı.
5. Almanya'nın teslimiyetini 8 Mayıs 1945 olarak belirtin.

Sonuç: Doğru sıra Barbarossa → Pearl Harbor → Stalingrad → D-Day → Almanya'nın teslimiyetidir. Bu sıra, savaşın Avrupa çatışmasından küresel savaşa dönüşmesini ve ardından Mihver güçlerinin iki cephede geri çekilmesini gösterir.