GSYİH ve GSMH Farkı: Üretim Nerede, Gelir Kime Ait?

Aynı üretim olayı iki göstergeye nasıl yansır?

GSYİH, belirli bir dönemde bir ülkenin coğrafi sınırları içinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam piyasa değerini ölçer. Üretimi yapan şirketin yerli veya yabancı olması, üretimin ülke içinde gerçekleştiği gerçeğini değiştirmez. Bu nedenle Türkiye’de faaliyet gösteren yabancı sermayeli bir otomobil fabrikasının nihai üretimi Türkiye’nin GSYİH’sine dahil edilir.

GSMH ise üretimden doğan gelirin ülke sakinlerine ait olan bölümünü merkeze alır. Öğretim düzeyinde bu ayrım çoğu zaman ‘vatandaşlık’ karşıtlığıyla anlatılır: GSYİH yurt içi, GSMH milli üretimdir. Ancak teknik milli hesaplarda yalnızca pasaport değil, ekonomik birimin yerleşikliği ve üretim gelirinin kime ait olduğu dikkate alınır. Bu nedenle ‘vatandaşlık’ ifadesini sınavlarda kullanılan pratik bir hatırlatıcı olarak görmek; gerçek hesaplamada gelir akımlarının niteliğini de değerlendirmek gerekir.

Özet karar kuralı şöyledir: Üretimin gerçekleştiği yeri soruyorsa GSYİH, üretim gelirinin ülke sakinlerine ait kısmını soruyorsa GSMH daha uygun göstergedir.

GSMH, GSYİH’den hangi gelir akımıyla ayrılır?

İki gösterge arasındaki fark, sınır ötesi üretim faktörü gelirlerinden oluşur. Kavramsal olarak ilişki şu şekilde yazılabilir:

$GSMH = GSYİH + yurtdışından elde edilen faktör gelirleri - yurtdışına ödenen faktör gelirleri$

Buradaki ‘faktör gelirleri’; emek, sermaye veya mülkiyet gibi üretim unsurlarından elde edilen gelirleri ifade eder. Ülke sakinlerinin yurt dışındaki çalışmalarından ya da yatırımlarından elde ettiği uygun nitelikteki gelirler GSMH’yi artırabilir. Buna karşılık, ülkede üretim yapan yabancı ekonomik birimlerin dışarıya aktardığı kâr veya benzeri üretim gelirleri, GSYİH içinde yer alırken GSMH ile GSYİH arasındaki farkı büyütebilir.

Bu formülde önemli olan, GSYİH’ye eklenen ve çıkarılan kalemlerin üretim geliri niteliğinde olmasıdır. Örneğin bir yakının yurt dışından ailesine para göndermesi, hane gelirini artıran bir transfer olabilir; bu para tek başına yeni bir mal veya hizmet üretimi olmadığı için otomatik olarak GSMH’ye eklenen üretim geliri gibi yorumlanmamalıdır. Sınav sorularında ‘yurt dışından para geldi’ ifadesi tek başına yeterli değildir; bunun ücret, kâr, faiz gibi üretim faktörü geliri mi, yoksa karşılıksız transfer mi olduğu ayırt edilmelidir.

Yabancı fabrika ve yurt dışındaki yerli şirket örnekleri

Türkiye’de üretim yapan Güney Kore merkezli bir şirketin fabrikasını düşünelim. Fabrikada üretilen nihai malların Türkiye sınırları içindeki üretim değeri Türkiye’nin GSYİH’sine katkı verir. Çünkü ölçümün temel ölçütü üretim yeridir.

Aynı fabrikanın kârının bir bölümünün yabancı şirket sahiplerine aktarıldığını varsayalım. Bu üretim Türkiye’de gerçekleştiği için GSYİH’de kalır; fakat söz konusu kâr Türkiye sakinlerine ait üretim geliri değilse, GSMH hesaplanırken Türkiye’den dışarıya giden faktör geliri olarak dikkate alınır. Bu nedenle GSYİH’nin yüksek olması, o üretimin tamamının ülke sakinlerinin geliri olduğu anlamına gelmez.

Tersine, Türkiye’de yerleşik bir şirketin Almanya’daki fabrikasından elde ettiği üretim geliri, üretim Almanya’da yapıldığı için Almanya’nın GSYİH’sine katkı sağlar. Gelir Türkiye’deki yerleşik şirketin ekonomik faaliyetine aitse Türkiye’nin GSMH’sini artıran dış kaynaklı gelir olarak değerlendirilebilir. Burada aynı faaliyet bir ülkenin GSYİH’sine, diğer ülkenin GSMH’sine bağlanabilir; çünkü iki gösterge farklı sınırlar kullanır.

Hangi soruda GSYİH, hangi soruda GSMH kullanılmalı?

Bir ülkenin kendi sınırları içindeki ekonomik hareketliliğini incelemek istiyorsanız GSYİH daha doğrudan bir göstergedir. Sanayi üretimi, ülke içindeki hizmetler, yerel tüketim ve altyapı faaliyetleri gibi başlıklarda temel soru ‘Bu ekonomik faaliyet ülke içinde gerçekleşti mi?’ şeklindedir. Bu soruya verilen cevap GSYİH yorumunu yönlendirir.

Buna karşılık, ülke sakinlerinin yurt içi ve yurt dışı üretimden elde ettiği toplam geliri incelemek istiyorsanız GSMH daha anlamlı hale gelir. Yurt dışında yatırımları bulunan veya sınır ötesinde önemli üretim geliri elde eden bir ekonomide GSYİH ile GSMH aynı büyüklükte olmayabilir.

GSYİH’nin GSMH’den yüksek olması, ülkede yabancıların elde ettiği üretim gelirlerinin veya kârların önemli olabileceğine işaret edebilir; ancak bu tek başına yabancı sermayenin miktarını ya da refahın düzeyini kesin olarak göstermez. GSMH’nin GSYİH’den yüksek olması ise ülke sakinlerinin yurt dışından elde ettiği üretim gelirlerinin, ülkede yabancılara ödenen benzer gelirlerden fazla olabileceğini düşündürür. Bu yorumun geçerli olması için aynı dönem, aynı fiyatlandırma yaklaşımı ve karşılaştırılabilir hesap kalemleri kullanılmalıdır.

Ayrıca ‘gayri safi’ ifadesi, ölçümün üretim değerini brüt biçimde ele aldığını hatırlatır. Makine ve binaların yıpranması gibi sermaye tüketimi hesaba katılmadan yapılan bu ayrım, GSMH’nin vatandaşların kullanılabilir gelirine bire bir eşit olmadığı anlamına gelir.

Çözümlü örnekler: sınır ötesi üretimi adım adım ayırmak

Örnek 1 — Yabancı şirketin Türkiye’de üretimi

Verilenler:

• Türkiye’deki toplam nihai üretim: 1.000 milyar TL
• Türkiye sakinlerinin yurt dışından elde ettiği üretim faktörü geliri: 80 milyar TL
• Türkiye’de üretim yapan yabancı ekonomik birimlere ödenen üretim faktörü geliri: 140 milyar TL

Çözüm adımları:

1. Türkiye sınırları içinde gerçekleşen toplam üretim soruluyor. Bu nedenle başlangıç değeri GSYİH’dir: 1.000 milyar TL.
2. Türkiye sakinlerinin yurt dışından elde ettiği 80 milyar TL, GSMH’ye eklenir.
3. Türkiye’de üretim yapıp gelirini dışarıya aktaran yabancı ekonomik birimlere ödenen 140 milyar TL, GSMH’ye geçişte çıkarılır.
4. Formül uygulanır: $GSMH = 1.000 + 80 - 140$.
5. Sonuç: GSMH = 940 milyar TL.

Yorum: Bu örnekte GSYİH, GSMH’den 60 milyar TL daha yüksektir. Bunun nedeni, yurt içinde üretilen gelirin dışarıya ödenen bölümünün, Türkiye sakinlerinin yurt dışından elde ettiği üretim gelirinden fazla olmasıdır. ‘Üretim Türkiye’de yapıldı’ bilgisi GSYİH için yeterliyken, GSMH için gelir sahibinin kim olduğu da incelenmiştir.

Örnek 2 — Yurt dışındaki yerli şirket geliri

Verilenler:

• Türkiye’de gerçekleşen nihai üretim: 700 milyar TL
• Türkiye sakinlerinin yurt dışından elde ettiği üretim faktörü geliri: 120 milyar TL
• Türkiye’deki yabancı ekonomik birimlere ödenen üretim faktörü geliri: 50 milyar TL

Çözüm adımları:

1. Yurt içindeki üretim değeri doğrudan GSYİH’yi verir: 700 milyar TL.
2. Yurt dışındaki yerli ekonomik birimlerin üretim faktörü geliri olan 120 milyar TL GSMH’ye eklenir.
3. Yabancı ekonomik birimlere ödenen 50 milyar TL çıkarılır.
4. $GSMH = 700 + 120 - 50 = 770$ milyar TL olarak bulunur.

Sonuç: GSMH, GSYİH’den 70 milyar TL daha yüksektir. Bu fark, Türkiye sakinlerinin yurt dışındaki üretimden elde ettiği gelirin, Türkiye’deki yabancı ekonomik birimlere ödenen üretim gelirinden fazla olmasından kaynaklanır. Bu iki örnekteki sayılar açıklama amacıyla varsayılmıştır; belirli bir ülkenin gerçek verisi değildir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. ‘GSYİH yalnızca yerli şirketlerin üretimidir’ demek: Yanlıştır. GSYİH’de ölçüt şirketin uyruğu değil, üretimin ülke sınırları içinde yapılmasıdır. Yabancı şirketin ülke içindeki üretimi de GSYİH’ye dahildir.

2. ‘GSMH, ülke vatandaşlarının yaptığı her şeyi kapsar’ demek: Bu ifade fazla geneldir. Üretimin veya gelirin üretim faaliyetiyle ilişkisi, ekonomik yerleşiklik ve hesaplama dönemi dikkate alınır. Yurt dışından gelen her para transferi otomatik olarak GSMH’ye eklenmez.

3. ‘GSMH vatandaşların cebine giren paradır’ demek: GSMH brüt milli üretim gelirini gösterir; kişilerin eline geçen kullanılabilir gelire, gelir dağılımına veya vergi sonrası gelire eşit değildir. Refah yorumu için kişi başına değer, işsizlik ve gelir dağılımı gibi göstergeler de gerekir.

4. Üretim ile kâr transferini aynı şey sanmak: Bir yabancı şirketin Türkiye’de yaptığı üretim Türkiye’nin GSYİH’sine dahildir. Kârın yurt dışına gönderilmesi ise GSYİH’nin tamamını değiştirmez; GSYİH ile GSMH arasındaki gelir düzeltmesinde önem kazanır.

5. Brüt ve net kavramlarını karıştırmak: ‘Gayri safi’, sermaye yıpranması düşülmeden önceki toplamı ifade eder. Bu nedenle GSMH, ülke sakinlerinin harcayabileceği net geliri doğrudan vermez.

6. Her düşük GSYİH-GSMH farkını kötü, her yüksek farkı iyi kabul etmek: Farkın büyüklüğü ekonomik yapıya dair ipucu verir; fakat tek başına refah, dışa bağımlılık veya yaşam standardı hakkında kesin hüküm kurdurmaz.