Erdem Nedir? Aristoteles ve Farabi'de Erdem Anlayışı

Erdemi yalnızca 'iyi davranış' olmaktan çıkaran ölçütler

Erdem, genel anlamıyla iyiye ve doğruya yönelme kapasitesi olarak ifade edilebilir; ancak Aristotelesçi erdem anlayışı bakımından yerleşik bir karakter eğilimi ve edinilmiş bir yetkinlik olarak da düşünülür. Bu anlayışta erdemi değerlendirmek için şu sorular sorulabilir: Davranış hangi amaca yöneliyor, kişi bunu bilinçli bir değerlendirme ve seçimle mi yapıyor ve bu yönelim karakterinde süreklilik kazanmış mı? Bununla birlikte bu ölçütler, bütün dönem ve düşünürlerin erdem anlayışları için değişmez ve zorunlu koşullar değildir.

İlk ölçüt yönelimdir. Kişi yalnızca kendi çıkarını artırmak için değil, doğru veya iyi gördüğü bir amacı gerçekleştirmek için hareket ediyorsa davranışın ahlaki boyutu güçlenir. İkinci ölçüt bilinçli değerlendirmedir. Erdem, düşünmeden ortaya çıkan rastlantısal bir davranışla aynı değildir; kişi neyi neden yaptığını değerlendirebilmelidir. Üçüncü ölçüt sürekliliktir. Bir defalık dürüstlük, kişinin dürüst bir karaktere sahip olduğunu kanıtlamaz; ancak tekrarlanan ve zor koşullarda da sürdürülen dürüstlük, erdemli karaktere işaret eder.

Bu ölçütler, erdem ile dışarıdan ödüllendirilen davranış arasındaki farkı gösterir. Bir öğrenci yalnızca ceza almamak için kopya çekmiyorsa davranışı kurala uygun olabilir; fakat bu durum, tek başına dürüstlük erdemine sahip olduğunu göstermez. Erdem değerlendirmesinde davranışın arkasındaki tercih ve karakter eğilimi de incelenir.

Antikçağda erdem: iyi yaşamın ve yetkinleşmenin şartı

Antikçağda erdem, bireyin geliştirmesi gereken özellikler bütünü ve insanın yetkinleşme yolu olarak ele alınmıştır. Buradaki temel mesele, tek tek eylemlerin doğru olup olmadığından daha geniştir: İnsan, kapasitesini nasıl kullanmalı ve yaşamını hangi amaç doğrultusunda düzenlemelidir?

Bu yaklaşımda erdem, insanın yalnızca kurallara uyması anlamına gelmez. Düşünme, karar verme, davranışlarını yönlendirme ve kendisini geliştirme biçimi birlikte değerlendirilir. Bu nedenle erdemin ahlaki boyutunun yanında düşünsel ve pratik boyutlarından da söz edilebilir. Bir kişinin doğruyu istemesi kadar doğruyu ayırt edebilmesi ve bunu eyleme dönüştürebilmesi de önem taşır.

Antikçağ bağlamında 'iyi yaşam', anlık haz veya maddi başarıyla özdeşleştirilmemelidir. İyi yaşam fikri, kişinin yetkinliklerini geliştirmesi ve yaşamını anlamlı bir bütün hâline getirmesiyle ilgilidir. Bu, her insanın aynı mesleği seçmesi veya aynı kişilik özelliklerine sahip olması gerektiği anlamına gelmez. Kastedilen, kişinin kendi yaşamını rastlantılara bırakmak yerine akıl, karakter ve amaç bakımından düzenlemesidir.

Bu bölümden çıkarılacak karar kuralı şudur: Bir görüş erdemi insanın iyi yaşamasını ve yetkinleşmesini sağlayan özellik olarak tanımlıyorsa, erdemi yalnızca tek bir davranışın sonucuyla değil, kişinin yaşam biçimi ve karakter gelişimiyle birlikte değerlendirir.

Aristoteles çizgisinde erdem: karakter, akıl ve eylem ilişkisi

Mevcut içerikte Aristoteles'in erdem anlayışının sonraki birçok düşünürü etkilediği belirtilir. Bu yaklaşımın öğretici yönü, erdemi yalnızca bilgiye veya yalnızca iyi niyete indirgememesidir. Kişinin iyi bir davranışta bulunabilmesi için neyin iyi olduğunu değerlendirmesi, bunu bilinçli bir tercihle seçmesi ve eyleminde göstermesi gerekir.

Bu noktada bilmek, istemek ve yapmak ayrımı açıklayıcı bir sadeleştirme olarak kullanılabilir. Bilmek, doğru seçeneği zihinsel olarak tanımaktır. İstemek yerine Aristotelesçi çerçevede bilinçli tercih ve doğru amaca yönelme özellikle önem taşır. Yapmak ise bu tercihi somut davranışa dönüştürmektir. Aristoteles'te erdemli eylem; bilgi, bilinçli tercih, pratik bilgelik ve yerleşik karakter eğilimiyle ilişkilidir. Bir kişi doğruluğu savunup çıkarı söz konusu olduğunda yalan söylüyorsa düşünce ile davranış arasında kopukluk vardır.

Aristotelesçi çizgiyi sınav sorusunda tanımak için 'karakter', 'iyi yaşam', 'yetkinleşme' ve kişinin davranışlarında yerleşmiş özellikler gibi ifadelere dikkat edilebilir. Soruda yalnızca dışsal kurala uyma değil, kişinin nasıl biri hâline geldiği vurgulanıyorsa erdem etiğine ilişkin bir yaklaşım aranıyor olabilir.

Bununla birlikte mevcut metin, Aristoteles'in erdem anlayışını ayrıntılı bir alt sınıflandırmayla vermemektedir. Bu yüzden erdemi doğrudan belirli bir formüle veya yalnızca tek bir ilkeye bağlamak doğru olmaz. Güvenli sonuç, Aristoteles bağlamında erdemin iyi yaşam, karakter gelişimi ve insanın yetkinleşmesiyle ilişkilendirildiğidir.

Farabi'nin dört parçalı sınıflandırması nasıl okunmalı?

Farabi, mevcut makalede erdemleri dört başlık altında sınıflandırır: teorik erdemler, fikrî erdemler, ahlaki erdemler ve pratik sanatlar. Bu dört başlık, erdemin yalnızca ahlaki davranışlardan oluşmadığını gösterir.

Teorik erdemler, gerçeklik ve bilgiye ilişkin kavrayışla bağlantılıdır. Fikrî erdemler, düşünme, değerlendirme ve bir mesele karşısında uygun zihinsel yolu bulma yönünü öne çıkarır. Ahlaki erdemler, kişinin davranışlarını ve karakterini iyiye yöneltmesiyle ilgilidir. Pratik sanatlar ise bilgiyi ve beceriyi uygulama alanına taşır. Bu başlıkların birbirinden tamamen kopuk olduğu düşünülmemelidir; insanın iyi bir yaşam kurabilmesi için bilme, düşünme, karakter ve uygulama boyutları arasında ilişki kurulması gerekir.

Örneğin yalnızca teorik bilgiye sahip olmak, kişinin doğru davranacağını garanti etmez. Benzer biçimde iyi niyet de yeterli olmayabilir; kişi uygun eylem biçimini bilmeli ve bunu uygulayabilmelidir. Farabi'nin sınıflandırması, erdem kavramını 'ahlaklı olmak' ifadesinden daha geniş bir çerçevede düşünmeye yardımcı olur.

Soruda bu dört başlıktan biri verildiğinde, onu diğerleriyle karıştırmamak gerekir. Bilgiye ve kavrayışa ilişkin ifade teorik; düşünme ve değerlendirme sürecine ilişkin ifade fikrî; karakter ve davranışa ilişkin ifade ahlaki; uygulama ve beceriye ilişkin ifade pratik sanatlar alanına yakındır. Ancak verilen kısa bir cümleden, kaynakta açıklanmayan daha ayrıntılı sonuçlar çıkarılmamalıdır.

Orta Çağdan modern yaklaşımlara: erdemin anlam çerçevesi

Erdemin anlamı tarih boyunca aynı bağlamda kullanılmamıştır. Mevcut makaleye göre Antikçağda erdem, bağımsız bir felsefi mesele olarak insanın yetkinleşmesiyle ilişkilendirilirken Orta Çağ Batı düşüncesinde teoloji ve dini öğretilerle daha iç içe ele alınmıştır. Buradaki değişim, erdemin tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez; erdemin hangi nihai amaç ve dünya görüşü içinde yorumlandığının değiştiğini gösterir.

Bu dönem karşılaştırmasında iki noktayı birlikte düşünmek gerekir. Birincisi, her iki dönemde de insanın nasıl yaşaması gerektiği sorusu önemini korur. İkincisi, iyi yaşamın temeli ve en üstün amacı açıklanırken kullanılan kavramsal çerçeve farklılaşır. Bu nedenle 'Antikçağda erdem vardı, Orta Çağda yoktu' şeklindeki bir ifade aşırı genellemedir.

Bazı modern yorumlarda erdem, insanın kendini aşma gücü olarak tanımlanabilir. Kendini aşma, kişinin mevcut durumunu sorgulaması ve sürekli gelişim yoluyla daha geniş bir oluşuma katılması biçiminde açıklanır. Bu yorum erdemi tamamlanmış, değişmez bir liste olarak değil, devam eden bir gelişim süreci olarak görür. Ancak bu, modern felsefedeki bütün erdem anlayışlarının ortak veya ayırt edici tanımı değildir.

Dönem sorularında kullanılabilecek kıyaslama şudur: Antikçağda vurgu insanın yetkinleşmesi ve iyi yaşamına; Orta Çağ Batı düşüncesinde dini-teolojik çerçeveye; kaynakta ele alınan bazı modern yorumlarda ise kendini aşma ve gelişim sürecine yönelir. Bu, dönemler arasındaki bütün farkları açıklamaz; yalnızca mevcut kaynağın desteklediği ana ayrımı verir.

Çözümlü örnekler: erdemi davranıştan ve bilgiden ayırmak

Örnek 1 — Verilenler: Bir öğrenci, sınavda öğretmenin görmediği bir anda kopya çekmemiştir. Bunu yalnızca yakalanıp ceza almaktan korktuğu için yaptığını söylemiştir.

Çözüm adımları:

1. Davranışı belirleyin: Öğrenci kopya çekmemiştir; dışarıdan bakıldığında kurala uygun bir davranış vardır.
2. Gerekçeyi inceleyin: Öğrencinin gerekçesi dürüstlüğü doğru bulması değil, cezadan kaçınmasıdır.
3. Süreklilik hakkında veri arayın: Verilen durumda öğrencinin farklı koşullarda da dürüst davranıp davranmadığı belirtilmemiştir.
4. Sonucu sınırlandırın: Bu olay, kopya çekmeme davranışının gerçekleştiğini gösterir; fakat öğrencinin yerleşmiş bir dürüstlük erdemine sahip olduğunu tek başına kanıtlamaz.

Sonuç: Kurala uygun davranış ile erdemli karakter aynı değildir. Erdem değerlendirmesinde niyet ve süreklilik de dikkate alınır.

Örnek 2 — Verilenler: Bir kişi, yardım etmeyi iyi bulduğunu biliyor; fakat yardım gerektiren her durumda kararsız kalıyor ve bildiği doğruyu eyleme dönüştürmüyor.

Çözüm adımları:

1. Bilgi boyutunu belirleyin: Kişi yardım etmenin iyi olduğunu bilmektedir.
2. Eylem boyutunu kontrol edin: Bu bilgi davranışa dönüşmemektedir.
3. Erdemin kapsamını uygulayın: Erdem, yalnızca doğru düşünceye sahip olmak değil, iyiye yönelme kapasitesini karakter ve eylemde göstermektir.
4. Sınırı belirtin: Kişinin erdemsiz olduğunu bütünüyle ilan etmek için yeterli veri yoktur; yalnızca bilgi ile davranış arasında kopukluk olduğu söylenebilir.

Sonuç: Erdem, bilme, bilinçli tercih, pratik akıl yürütme ve yapma boyutlarının yerleşik karakter eğilimiyle ilişki içinde değerlendirilmesini gerektirir. Tek bir olaydan kişinin bütün karakteri hakkında kesin hüküm vermek doğru değildir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Erdemi ahlak kurallarıyla aynı sanmak: Ahlak kuralları belirli davranışları yönlendirebilir; erdem ise kişinin bu davranışları hangi karakter ve yönelimle gerçekleştirdiğini de sorgular.

2. Erdemi tek seferlik davranışa indirgemek: Bir kez yardım etmek, doğruyu söylemek veya fedakârlık yapmak olumlu bir davranıştır; fakat yerleşik erdemden söz etmek için süreklilik ve karakter eğilimi hakkında daha fazla veri gerekir.

3. Erdemi yalnızca ahlaki özelliklerle sınırlamak: Farabi'nin sınıflandırmasında teorik erdemler, fikrî erdemler, ahlaki erdemler ve pratik sanatlar bulunur. Bu nedenle erdem, bilgi, düşünme ve uygulama boyutlarını da içerebilir.

4. Bilgi sahibi olmayı erdemli olmakla eşitlemek: Bir kişinin doğruyu bilmesi, bunu istediği veya uyguladığı anlamına gelmez. Bilgi ile eylem arasındaki ilişki ayrıca incelenmelidir.

5. Dönemleri keskin biçimde ayırmak: Antikçağ, Orta Çağ ve modern dönem arasında vurgular değişse de 'bir dönemde erdem vardı, diğerinde yoktu' biçimindeki genellemeler kaynakta desteklenmez.

6. 'Kendini aşma'yı başkalarını geçmek sanmak: Modern açıklamadaki kendini aşma, yalnızca rekabet veya üstünlük kurma değildir; kişinin gelişmesi ve daha geniş bir oluşuma katılması anlamındadır.

7. Erdem ile estetik güzelliği özdeşleştirmek: Güzellik ve erdem arasında felsefi ilişki kurulabilir; ancak güzel görünen veya estetik açıdan beğenilen her şey erdemli değildir. Bu iki kavram aynı ölçütle değerlendirilmez.