Dilin İşlevleri Nelerdir? Cümlede Baskın İşlevi Bulma

Dilin İşlevi Kavramı

Dil yalnızca bilgi aktarmak için kullanılmaz. Konuşan ya da yazan kişi; bir durumu açıklamak, duygusunu belirtmek, karşısındaki kişiden bir davranış istemek, iletişim kanalını açık tutmak, bir sözcüğün anlamını açıklamak veya iletinin söyleyiş biçimine dikkat çekmek için de dili kullanabilir. Bu farklı kullanım amaçlarının her biri dilin bir işlevini oluşturur. Altı işlevli bu sınıflandırma dil bilimci Roman Jakobson’a dayanır. Ders kitaplarında ve sorularda bazı işlevler farklı adlarla da geçer: sanatsal işlev “şiirsel işlev”, dil ötesi işlev “üst dil işlevi”, göndergesel işlev ise “bilgi verme işlevi” olarak da adlandırılır.

Bir cümlenin işlevi, cümledeki sözcüklerden çok iletişimde neyin öne çıkarıldığına göre belirlenir. Örneğin “Toplantı saat üçte başlayacak.” cümlesinde amaç bilgi vermektir; “Ne güzel bir haber!” cümlesinde konuşanın duygusu öne çıkar; “Lütfen kapıyı kapat.” cümlesinde ise alıcıdan bir davranış istenir. Böylece aynı dil, farklı iletişim amaçlarına göre farklı işlevler kazanır.

Bu sınıflandırmada iletişimin bağlamı, konuşanın duygu durumu, alıcıya yöneltilen istek, iletişim kanalının durumu, kullanılan dilin açıklanıp açıklanmadığı ve iletinin biçimi dikkate alınır. Bir iletide birden çok işlev sezilebilir; ancak cümlenin temel amacı hangisiyse baskın işlev odur. Sınavlarda doğru sonuca ulaşmak için önce “Bu cümle ne yapmak istiyor?” sorusuna cevap verilmelidir.

Göndergesel İşlev

Göndergesel işlevde amaç; bir durumu, nesneyi, olayı ya da düşünceyi açıklamak ve bilgi vermektir. Bu işlevi taşıyan cümlelerde anlatım genellikle nesnel ve açıklayıcıdır. Konuşanın duygusundan veya alıcıya yönelik buyruğundan çok, hakkında söz edilen konu öne çıkar.

“Sonbaharda ağaçların yaprakları dökülür.” cümlesi bu işlevi taşır; çünkü cümle bir durum hakkında bilgi vermektedir. Bir yer veya nesne gösterilerek kurulan “Kitap masanın üzerindedir.” cümlesinde de temel amaç, bir varlığın durumunu bildirmektir. Cümlenin doğruluğunun araştırılabilir olması, göndergesel işlev için güçlü bir ipucudur. Ancak yalnızca cümlenin bilgi içerip içermediğine değil, bilgi vermenin baskın amaç olup olmadığına bakılmalıdır.

Heyecana Bağlı İşlev

Heyecana bağlı işlevde konuşanın iç dünyası, duygu ve heyecanları öne çıkar. Sevinç, şaşkınlık, üzüntü, korku veya hayranlık gibi durumlar ünlemlerle, seslenişlerle ya da duygu bildiren sözlerle aktarılabilir. Burada asıl amaç bir bilgiyi açıklamak değil, konuşanın bu bilgi veya durum karşısındaki tutumunu yansıtmaktır.

“Vay, manzara ne kadar güzel!” cümlesinde manzaranın özellikleri ayrıntılı biçimde anlatılmaktan çok konuşanın hayranlığı dile getirilir. “Ah, yine geç kaldım!” sözünde de konuşanın üzüntüsü ya da yakınması belirgindir. Bu tür cümlelerde bulunan olay veya nesne göndergesel bir anlam taşısa bile baskın işlev, konuşanın duygusunu bildirdiği için heyecana bağlı işlevdir.

Alıcıyı Harekete Geçirici İşlev

Alıcıyı harekete geçirici işlevde ileti, doğrudan dinleyiciye ya da okuyucuya yöneltilir ve ondan bir davranış beklenir. Emir, istek, rica, öneri ve çağrı bildiren cümleler bu işlevin başlıca örnekleridir. Cümlenin merkezinde konuşanın bilgisi değil, alıcının yapması istenen iş bulunur.

“Lütfen pencereyi aç.” cümlesinde alıcıdan belirli bir davranış istenir. “Dikkatli ilerleyin.” ifadesi bir yönlendirme, “Bize katıl.” ifadesi ise çağrı niteliğindedir. Seslenme sözcükleri de bu işlevi belirginleştirebilir: “Çocuklar, içeri girin.” cümlesinde hem alıcıya seslenilmiş hem de ondan bir davranış beklenmiştir. Rica biçiminde kurulsa bile cümlenin amacı karşıdakini harekete geçirmekse baskın işlev değişmez.

Kanalı Kontrol İşlevi

Kanalı kontrol işlevi, iletişimin kurulup kurulmadığını, sürüp sürmediğini veya sona erdiğini yoklamak için kullanılır. Buradaki kanal, gönderici ile alıcı arasındaki iletişim bağlantısıdır. İletinin amacı çoğu zaman yeni bir bilgi vermek değil, karşı tarafın iletiyi alıp almadığını anlamak ya da konuşmayı devam ettirmektir.

Telefonda söylenen “Alo, sesimi duyuyor musun?” sözü iletişim kanalını denetler. “Tamam mı?”, “Hı hı.” ve “Merhaba.” gibi ifadeler de bağlama göre iletişimi başlatabilir, sürdürebilir veya karşı tarafın konuşmaya devam ettiğini gösterebilir. Vedalaşırken kullanılan “Hoşça kal.” sözü ise kanalın kapatılmasına hizmet eder. Bu ifadelerde konu hakkında ayrıntılı bilgi verilmediği için baskın amaç kanalın açık ve işler olduğunu kontrol etmektir.

Dil Ötesi İşlev

Dil ötesi işlevde dil, yine dili açıklamak için kullanılır. Bir sözcüğün anlamını belirtmek, bir kavramı tanımlamak, bir dil bilgisi unsurunun ne olduğunu açıklamak veya kullanılan ifadenin nasıl anlaşılması gerektiğini söylemek bu işlevin kapsamındadır. Bu nedenle iletişimin konusu dış dünyadaki bir nesne değil, dilin kendisidir.

“‘Kalem’ sözcüğü bir yazma aracını karşılar.” cümlesinde bir sözcük açıklanmaktadır. “Eş anlamlı sözcükler, anlamları aynı ya da birbirine yakın olan sözcüklerdir.” cümlesinde ise dil bilgisiyle ilgili bir kavram tanımlanır. Cümlede bir sözcük veya terim geçse de amaç onunla ilgili bir olay anlatmak değil, anlamını ya da dil içindeki kullanımını açıklamaksa baskın işlev dil ötesidir.

Sanatsal İşlev

Sanatsal işlevde dikkat, iletinin yalnızca ne anlattığına değil, nasıl söylendiğine de yönelir. Sözcüklerin seçimi, ses uyumu, ritim, benzetme, çağrışım ve etkileyici söyleyiş önem kazanır. Şiirlerde ve sloganlarda iletinin biçimi, kendi başına taşıdığı estetik değer nedeniyle öne çıkabilir.

“Gecenin koynunda yıldızlar sessizce gülümsedi.” cümlesinde amaç yalnızca gece hakkında bilgi vermek değildir; görüntü, benzetmeli ve etkileyici bir söyleyişle sunulmuştur. Bir sloganın kısa, akılda kalıcı ve sesçe uyumlu kurulması da iletinin biçimini öne çıkarabilir. Böyle cümlelerde göndergesel bir anlam bulunsa bile baskın işlev, mesajın nasıl oluşturulduğuna ve okuyucuda estetik bir etki bırakmasına dayanır.

Cümlede Baskın İşlevi Ayırt Etme

Bir cümlenin işlevini belirlerken ilk adım, cümlenin iletişim amacını bulmaktır. “Cümle neyi öne çıkarıyor?” sorusu yol gösterir: Bir olay veya durum hakkında bilgi veriyorsa göndergesel, konuşanın duygusunu yansıtıyorsa heyecana bağlı, alıcıdan davranış bekliyorsa alıcıyı harekete geçirici işlev düşünülür. İletişimin sürüp sürmediğini yoklayan ifadeler kanalı kontrol eder; sözcük veya kavram açıklayan cümleler dil ötesi, söyleyişin güzelliğini öne çıkaran cümleler ise sanatsal işleve yakındır.

İkinci adım, cümledeki belirgin ipuçlarını kontrol etmektir. Emir ve rica ifadeleri alıcıyı harekete geçirici işleve; ünlem ve duygu bildiren sözler heyecana bağlı işleve; “ne demek?”, “şu sözcük...” gibi açıklamalar dil ötesi işleve işaret edebilir. “Alo?”, “Tamam mı?” gibi ifadelerde iletişim bağlantısı, “Bu sözcük şu anlama gelir.” yapısında ise dilin kendisi öne çıkar. Ancak tek bir sözcüğe bakarak karar verilmemeli, cümlenin tamamındaki amaç değerlendirilmelidir.

Örneğin “Arkadaşlar, sessiz olun; sınav başlıyor.” cümlesinde sınavın başlaması bir bilgi gibi görünse de konuşanın temel amacı arkadaşlarını sessiz olmaya yönlendirmektir. Bu nedenle baskın işlev alıcıyı harekete geçirici işlevdir. “Ne yazık ki sınav yarına ertelendi.” cümlesinde erteleme hakkında bilgi verilse de “ne yazık ki” sözü konuşanın üzüntüsünü öne çıkarıyorsa bağlama göre heyecana bağlı işlev baskın olabilir. “Sözlükte ‘özgür’ sözcüğü bağımsız anlamına gelir.” cümlesinde konu bir sözcüğün anlamı olduğu için dil ötesi işlev ağır basar.

Son olarak cümleyi kısa bir amaç cümlesine dönüştürmek yararlıdır: “Bu cümle bilgi veriyor”, “duygu açıklıyor”, “emir veriyor”, “iletişimi sürdürüyor”, “dili açıklıyor” veya “etkileyici bir söyleyiş kuruyor.” Bu özetlerden hangisi cümlenin tamamını en doğru açıklıyorsa baskın işlev odur. Aynı cümlede yardımcı nitelikte başka bir özellik bulunsa bile soruda istenen temel işlev bu yolla belirlenir.