Türkiye Cumhuriyeti Ne Zaman ve Nasıl İlan Edildi?

29 Ekim 1923'te TBMM'de alınan karar neydi?

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanı hukuken 29 Ekim 1923'te gerçekleşti. O gün TBMM'de, 1921 Anayasası üzerinde değişiklik yapan teklif kabul edildi. Bu değişiklikle devletin yönetim biçiminin cumhuriyet olduğu açık biçimde belirtildi ve cumhurbaşkanlığı makamı anayasal düzen içinde tanımlandı.

Kararın bir başka önemli sonucu, yeni devletin yönetim modelinin adlandırılmasıydı. Milli Mücadele yıllarında siyasal merkez TBMM ve onun oluşturduğu hükümetti. Ancak devletin kalıcı yönetim biçiminin ne olduğu konusunda açık bir anayasal ifade bulunması gerekiyordu. 29 Ekim kararı bu ihtiyacı karşıladı.

Aynı gün Mustafa Kemal Paşa, TBMM tarafından Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Böylece cumhuriyetin ilanı yalnızca bir yönetim biçimi açıklaması olarak kalmadı; bu yönetim biçiminin başındaki makam da belirlenmiş oldu.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Cumhuriyetin ilanı, yeni bir devletin bütün kurumlarının aynı gün tamamlandığı anlamına gelmez. 29 Ekim, yönetim biçiminin anayasal olarak kesinleştirildiği tarihtir. Devlet kurumlarının düzenlenmesi ve cumhuriyetin siyasal, hukuki ve toplumsal yapısının geliştirilmesi sonraki süreçte devam etmiştir.

Saltanatın kaldırılmasından cumhuriyetin ilanına uzanan zincir

Cumhuriyetin ilanını anlayabilmek için 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasını ayrı bir basamak olarak ele almak gerekir. Saltanatın kaldırılması, padişahlık makamına dayanan monarşik yönetimin sona erdirilmesi anlamına geliyordu. Bu gelişme, Osmanlı Devleti'nin siyasi yönetim anlayışıyla yeni Türk devletinin yönetim anlayışı arasındaki kopuşu belirginleştirdi.

Ancak saltanatın kaldırılması ile cumhuriyetin ilanı aynı karar değildir. Birincisi padişahlık kurumunu ortadan kaldırdı; ikincisi ise devletin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğunu anayasal olarak açıkladı. Bu nedenle tarih sıralaması şöyle kurulmalıdır:

1. 1 Kasım 1922: Saltanat kaldırıldı.
2. Lozan Barış Antlaşması: Türkiye'nin bağımsızlığı uluslararası alanda tescillendi.
3. 25 Ekim 1923: Hükümetin istifasıyla siyasi bunalım ortaya çıktı.
4. 28 Ekim 1923: Mustafa Kemal Paşa, arkadaşlarıyla yaptığı görüşmede ertesi gün cumhuriyetin ilan edileceğini açıkladı.
5. 29 Ekim 1923: TBMM anayasa değişikliğini kabul etti ve cumhuriyet ilan edildi.

25 Ekim'de hükümetin istifa etmesiyle ortaya çıkan bunalım, hükümetin kurulması ve yürütmenin işleyişi konusundaki sorunları görünür hâle getirdi. 28 Ekim akşamındaki görüşme ise kararın ertesi gün TBMM'ye taşınacağının işaretiydi. Dolayısıyla 29 Ekim'i yalnızca bir tören günü olarak değil, önceki yönetim biçiminin kaldırılması ve yeni yönetim biçiminin anayasal olarak belirlenmesi sürecinin son halkası olarak okumak gerekir.

Bu konuyu çalışırken 'saltanat kaldırıldı, aynı gün cumhuriyet kuruldu' biçimindeki ifadeden kaçınılmalıdır. İki olay arasında yaklaşık bir yıllık süre vardır ve her olay farklı bir hukuki-siyasi işlev taşır.

1921 Anayasası değişikliği cumhuriyeti nasıl resmileştirdi?

Cumhuriyetin ilanı, 1921 Anayasası'nda yapılan değişiklik üzerinden gerçekleşti. Bu nokta, olayın yalnızca siyasi bir açıklama değil, anayasal bir işlem olduğunu gösterir. TBMM'nin kabul ettiği değişiklikle devletin yönetim şekli cumhuriyet olarak belirlendi; ayrıca cumhurbaşkanlığı makamı ve bu makamın seçilmesiyle ilgili düzenleme anayasal çerçeveye bağlandı.

Anayasa değişikliği, yönetim biçimi konusunda karar verme yetkisinin TBMM'de bulunduğunu da gösterdi. Başka bir deyişle cumhuriyet, padişahın kararıyla veya dışarıdan verilen bir belgeyle kurulmadı; Milli Mücadele döneminde oluşan siyasi iradenin merkezi olan TBMM'de alınan kararla ilan edildi.

Bu hukuki gelişmeyi üç ayrı sonuç üzerinden değerlendirmek mümkündür:

• Yönetim biçimi açıklandı: Devletin yönetim şekli cumhuriyet olarak belirlendi.
• Yürütmenin başındaki makam netleşti: Cumhurbaşkanlığı makamı anayasal düzen içinde yer aldı.
• Siyasal belirsizlik azaltıldı: Saltanatın kaldırılmasından sonra yeni devletin hangi yönetim modeliyle işleyeceği açık hâle geldi.

Cumhuriyet kavramını yalnızca 'devlet başkanının seçimle belirlenmesi' şeklinde daraltmak eksik olur. Bu olay bağlamında cumhuriyet, devletin yönetim biçiminin padişahlık veya saltanat değil, millet egemenliği esasına dayalı cumhuriyet olarak belirlenmesini ifade eder. Bununla birlikte, cumhuriyetin ilanı ile sonraki yıllarda gerçekleştirilen bütün inkılapları aynı tarih içinde gerçekleşmiş gibi düşünmemek gerekir. 29 Ekim 1923 bir başlangıç ve anayasal dönüm noktasıdır; sonraki değişiklikler ayrı tarihlerde yapılmıştır.

Cumhuriyet, saltanat ve meşrutiyet arasındaki sınırlar

Sınavlarda ve günlük anlatımlarda cumhuriyet, saltanat ve meşrutiyet kavramları birbirine karıştırılabilir. Ayırt etmek için her kavramın yönetimdeki temel dayanağına bakılmalıdır.

Saltanat, yönetimin hanedan üyeleri arasında veraset yoluyla sürdürülmesine dayanan monarşik bir anlayıştır. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla padişahlık makamına dayanan bu siyasi kurum sona erdirildi. Halifelik ise dinî niteliği öne çıkan farklı bir makamdır; bu nedenle padişah ile halife kavramlarını da aynı kurum gibi değerlendirmek doğru değildir.

Meşrutiyet, hükümdarın bulunduğu fakat yönetimin anayasa ve meclis gibi kurumlarla sınırlandırıldığı bir sistemdir. Bu sebeple meşrutiyette halkın ve temsilcilerin yönetime katılması söz konusu olabilir; ancak bu durum, yönetimin doğrudan cumhuriyet olduğu anlamına gelmez.

Cumhuriyet ise bu makalenin konusu bakımından, yeni devletin yönetim biçiminin cumhuriyet olarak belirlenmesidir. Burada belirleyici soru şudur: Egemenlik anlayışı ve devlet yönetiminin hukuki dayanağı hangi modele bağlanmıştır? 29 Ekim 1923'te TBMM'nin kabul ettiği anayasa değişikliğiyle cevap cumhuriyet olmuştur.

Kısa karşılaştırma:

• Saltanat: Hanedan ve veraset temelli monarşik yönetim.
• Meşrutiyet: Hükümdarın varlığını sürdürdüğü, anayasa ve meclisle sınırlandırılan yönetim.
• Cumhuriyet: Devlet yönetiminin cumhuriyet olarak belirlendiği, millet egemenliği anlayışının öne çıktığı yönetim biçimi.

Bu ayrım, 'saltanatın kaldırılması cumhuriyetin ilanıdır' cümlesinin neden hatalı olduğunu açıklar. Saltanatın kaldırılması eski kurumun sona ermesidir; cumhuriyetin ilanı ise yeni yönetim biçiminin açıkça belirlenmesidir.

Çözümlü örnekler: tarihleri ve neden-sonuç ilişkisini kurma

Örnek 1 — Verilenler: Bir soruda şu bilgiler yer alıyor: 'Padişahlık kaldırılmıştır. Yeni devletin yönetim şekli henüz anayasal olarak açıklanmamıştır. TBMM'de yapılan değişiklikle cumhuriyet yönetimi kabul edilmiştir.'

Çözüm adımları:

1. Padişahlığın kaldırılması bilgisi, 1 Kasım 1922 tarihindeki saltanatın kaldırılmasına işaret eder.
2. Soruda ayrıca yönetim şeklinin henüz açıkça belirlenmediği söyleniyor. Bu, saltanatın kaldırılması ile cumhuriyetin ilanının farklı olaylar olduğunu gösterir.
3. TBMM'de anayasa değişikliğiyle cumhuriyet yönetiminin kabul edilmesi, 29 Ekim 1923'teki gelişmedir.
4. Sonuç olarak sorunun aradığı tarih 29 Ekim 1923, olay ise Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanıdır.

Sonuç: Verilenler, 1 Kasım 1922'yi değil, anayasa değişikliğinin kabul edildiği 29 Ekim 1923'ü gösterir.

Örnek 2 — Verilenler: Olaylar şu şekilde sıralanıyor: 'Hükümet istifa etti; Mustafa Kemal Paşa ertesi gün cumhuriyetin ilan edileceğini açıkladı; TBMM anayasa değişikliğini kabul etti.'

Çözüm adımları:

1. Hükümetin istifası 25 Ekim 1923'te ortaya çıkan siyasi bunalımla ilişkilidir.
2. Ertesi gün cumhuriyetin ilan edileceğinin açıklanması 28 Ekim akşamındaki görüşmeye karşılık gelir.
3. Anayasa değişikliğinin TBMM'de kabul edilmesi ise 29 Ekim 1923'te gerçekleşen hukuki işlemdir.
4. O hâlde olayların doğru kronolojik sırası 25 Ekim → 28 Ekim → 29 Ekim şeklindedir.

Sonuç: Bir tarih sorusunda hem siyasi hazırlık aşaması hem de hukuki sonuç birlikte veriliyorsa, ilan tarihi son aşamadaki TBMM kararına göre bulunur. Bu örnekte doğru cevap 29 Ekim 1923'tür.

Sınav ipucu: 'İlan edildi', 'anayasa değişikliği kabul edildi' ve 'ilk Cumhurbaşkanı seçildi' ifadeleri 29 Ekim 1923'ü; 'saltanat kaldırıldı' ifadesi ise 1 Kasım 1922'yi düşündürmelidir.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan tarihler

1. Saltanatın kaldırılmasıyla cumhuriyetin ilanını aynı olay sanmak: Saltanat 1 Kasım 1922'de kaldırıldı. Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildi. İlki padişahlık kurumunu sona erdirdi; ikincisi devletin yönetim biçimini belirledi.

2. Cumhuriyetin ilanını Lozan Barış Antlaşması'yla özdeşleştirmek: Lozan, Türkiye'nin bağımsızlığının uluslararası alanda tesciliyle ilgilidir. Cumhuriyetin ilanı ise Türkiye'nin iç yönetim biçiminin anayasal olarak belirlenmesidir. Bu iki gelişme birbirini tamamlayan fakat aynı olmayan olaylardır.

3. 29 Ekim tarihini yalnızca bayram tarihi olarak öğrenmek: Cumhuriyet Bayramı'nın kutlandığı tarih 29 Ekim'dir; tarih sorularında bunun arkasındaki temel olay, TBMM'nin anayasa değişikliğini kabul ederek cumhuriyet yönetimini ilan etmesidir.

4. 1923'te yapılan kararı sonraki bütün inkılaplarla aynı anda gerçekleşmiş gibi anlatmak: Cumhuriyetin ilanı, sonraki siyasi, hukuki ve toplumsal düzenlemeler için bir zemin oluşturdu. Ancak bu düzenlemelerin her biri ayrı gelişmelerdir; tarihleri ve içerikleri birbirine karıştırılmamalıdır.

5. Meşrutiyet ile cumhuriyeti yalnızca 'meclis var mı, yok mu?' sorusuyla ayırmak: Her iki modelde de temsil ve meclis unsurları farklı biçimlerde bulunabilir. Ayırıcı nokta, hükümdarın yönetimdeki konumu ve devlet yönetiminin hangi siyasal ilkeye dayandığıdır.

6. Halife ile padişahı aynı makam sanmak: Padişah siyasi yönetimle, halife ise dinî otorite iddiasıyla ilişkilendirilen farklı makamlardır. Bu ayrım, cumhuriyetin ilanı konusundaki siyasi değişimi doğru anlamak için önemlidir.

7. 'Cumhuriyet ilan edildi' ifadesini devletin o gün kurulduğu şeklinde yorumlamak: 29 Ekim 1923, yönetim biçiminin ilan edildiği tarihtir. Milli Mücadele döneminde TBMM merkezli yeni siyasi yapı zaten oluşmuştu; 29 Ekim bu yapının yönetim şeklinin resmileştirilmesini ifade eder.