Buzul Nedir? Oluşumu, Hareketi ve Yer Şekilleri

Kar tabakasından hareketli buz kütlesine: oluşum zinciri

Buzul oluşumunun başlangıcı, karın yıl boyunca tamamen erimeden üst üste birikmesidir. Yeni kar tabakaları alttaki tabakılara basınç uyguladıkça karın içindeki hava boşlukları azalır. Bu sıkışma sonucunda kar, firn adı verilen daha yoğun ve tanecikli bir ara yapıya, daha sonra da yoğun buzul buzuna dönüşür.

Ancak her yüksek dağda mutlaka buzul oluşmaz. Yüksekliğin yanı sıra kar yağışının miktarı, yaz mevsimindeki erime, yamaçların yönü ve arazinin eğimi birlikte etkilidir. Kar birikimi uzun süre boyunca erimeden kalan miktardan fazla olduğunda buz kütlesi kalınlaşabilir. Yeterli kalınlığa ulaşan buz, kendi ağırlığı ve yerçekiminin etkisiyle eğim yönünde çok yavaş hareket eder.

Bu süreçte mevsimlik kar ile buzul arasındaki farkı gözden kaçırmamak gerekir. Kışın birikip yazın tamamen eriyen kar tabakası buzul değildir. Buzuldan söz edebilmek için karın birden fazla dönem boyunca kalıcı biçimde birikmesi, sıkışması ve hareket edebilen bir buz kütlesine dönüşmesi gerekir.

Buzulun hareketi nasıl anlaşılır: akış, aşındırma ve taşıma

Buzullar katı görünse de uygun koşullarda yavaşça akabilir. Bu hareket, buzun kendi ağırlığıyla eğim aşağı yönelmesi ve tabanla temas eden bölümdeki sürtünme koşullarıyla ilişkilidir. Buzulun hareket etmesi için yalnızca soğuk hava yeterli değildir; yeterli buz kalınlığı, eğim ve uygun yüzey koşulları da önem taşır.

Hareket eden buz kütlesi iki farklı yolla aşındırma yapar. Buzulun tabanında donarak tutulan kaya parçaları, zemin üzerinde sürüklenirken çizikler ve oyuklar oluşturabilir. Ayrıca buz ile zemin arasındaki basınç ve sürtünme, kaya yüzeylerinin aşınmasına yardım eder. Buzul tabanındaki kaya parçaları vadi tabanını çizer ve aşındırır; yanlardaki malzeme ise vadi duvarlarının aşınmasına katkıda bulunur.

Akarsular çoğunlukla yatağını derine doğru aşındırarak V biçimli vadiler oluştururken, buzullar hem tabanı hem de vadi yanlarını aşındırabilir. Bu nedenle eski buzul vadileri genellikle geniş tabanlı ve U biçimli görünür. Buradaki karar kuralı şudur: Bir vadi geniş, yanları dik ve tabanı U biçimine yakınsa buzul aşındırması olasılığı düşünülür; yalnızca vadi biçimine bakarak her örneği kesin biçimde buzul kökenli kabul etmek yerine, çevredeki diğer şekiller ve iklim koşulları da değerlendirilmelidir.

Aşındırma şekillerini biçimlerinden ayırma

Buzulların oluşturduğu aşınım şekillerini ayırırken şeklin konumuna, genel geometrisine ve oluşum mekanizmasına bakılır.

Buzul vadisi, hareket eden buzun mevcut vadiyi genişletip derinleştirmesiyle oluşan U biçimli vadidir. Buzulun aşındırdığı vadi, akarsu vadisine göre daha geniş ve tabanı daha belirgin olabilir.

Sirk, dağlık alanlarda buzulun başlangıç veya birikim çevresinde oluşturduğu çanak biçimli çukurdur. Sirkler yüksek kesimlerde, özellikle yamaçların üst bölümlerinde aranır. Bir sirk, adı üzerinde birikim alanı olsa da buzun aşındırma etkisiyle oluşmuş bir yer şeklidir; bu nedenle onu moren gibi birikim şekilleriyle karıştırmamak gerekir.

Hörgüç kaya, buz hareketinin kayaçların farklı direnç göstermesinden yarattığı asimetrik, yuvarlak sırtlı bir şekildir. Buzulun geliş yönüne bakan taraf daha düzgün ve eğimli, karşı taraf ise kopma ve aşınma nedeniyle daha dik olabilir. Bu şekli yalnızca yuvarlak bir tepe olarak tanımlamak eksik kalır; geliş ve geri taraflarındaki eğim farkı ayırt edici ipucudur.

Fiyort ise eski bir buzul vadisinin deniz sularıyla dolması sonucu ortaya çıkan kıyı şeklidir. Bu nedenle fiyort doğrudan yalnızca buz kütlesinin bulunduğu bir kara içi şekil değildir; önce buzul aşındırmasıyla vadi oluşmalı, ardından bu vadi denizle bağlantılı bir kıyı ortamına dönüşmelidir. İskandinavya, fiyortların bilinen örneklerinin bulunduğu alanlardan biridir.

Morenin oluşumu: taşınan malzemenin bırakıldığı yer

Buzul, hareket ederken tabanından ve yanlarından kaya parçaları, çakıl, kum ve daha ince malzemeleri taşıyabilir. Moren, buzulun taşıdığı düzensiz malzemenin buzul kenarında, önünde veya altında birikmesiyle oluşur. Erime ve duraklama, özellikle bazı moren türlerinin belirginleşmesine neden olur ancak zorunlu tek koşul değildir. Buzulun taşıyıp bıraktığı bu düzensiz malzeme topluluklarına moren denir.

Morenin ayırt edici özelliği, tek bir tane kaya parçası değil, buzulla taşınmış ve birikmiş malzeme topluluğu olmasıdır. Buzulun kenarında, önünde veya altında oluşabilir. Bu nedenle bir soruda malzemenin buzulla taşındığı ve buzun geri çekilmesi ya da erimesi sonrasında set, tepe veya düzlük biçiminde kaldığı belirtiliyorsa cevap genellikle morendir.

Aşınım ve birikim şekilleri birlikte değerlendirilmelidir. Buzul vadisi, sirk ve hörgüç kaya buzun zemine etkisiyle oluşan aşınım şekilleridir. Moren ise buzun taşıdığı malzemeyi bırakmasıyla oluşan birikim şeklidir. Aynı buzullaşma alanında iki süreç arka arkaya görülebilir: Buzul önce zemini aşındırır ve malzeme taşır, sonra erime veya durma sırasında bu malzemenin bir bölümünü bırakır.

Türkiye’de buzul izlerini yorumlama: yükselti ve konum ilişkisi

Türkiye’de buzullar ve buzul şekilleri özellikle yüksek dağlık alanlarda görülür. Mevcut metindeki örneklere göre Doğu Anadolu’daki Cilo-Sat Dağları, Ağrı Dağı ve Erciyes Dağı buzul izleri ve buzul şekilleriyle ilişkilendirilen başlıca alanlardır. Bu örnekler, Türkiye’de buzul oluşumunun temel olarak yüksek yükselti koşullarıyla bağlantılı olduğunu gösterir.

Bir harita veya yorum sorusunda yalnızca bölge adını ezberlemek yeterli değildir. Önce alanın yüksek ve dağlık olup olmadığına, ardından sirk, U biçimli vadi, hörgüç kaya veya moren gibi şekillerin verilip verilmediğine bakılmalıdır. Yüksek dağların bulunması buzul oluşumu için uygun koşul sağlayabilir; fakat kar yağışı ve erime koşulleri de belirleyici olduğundan, her yüksek dağda güncel buzul bulunduğu sonucu çıkarılamaz.

Buzulların dağılışını yorumlarken enlem de yardımcı bir kavramdır. Yüksek enlemlerde sıcaklık koşulları buzun korunmasına daha elverişli olabilir; ancak dağ buzulları daha düşük enlemlerde de yeterli yükselti bulunduğunda ortaya çıkabilir. Bu yüzden 'buzullar yalnızca kutuplarda bulunur' ifadesi doğru değildir. Harita sorularında enlem ile yükseltiyi birlikte değerlendirmek gerekir.

Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Şekil türünü belirleme

Verilenler: Bir vadinin enine kesiti geniş tabanlı ve U biçimindedir. Vadi yanları belirgin biçimde diktir. Vadinin üst kesiminde çanak biçimli bir çukur, vadi kenarında ise buzulla taşınan, genellikle düzensiz ve farklı boyutlardaki malzemeden oluştuğu belirtilen bir set bulunmaktadır.

Çözüm adımları:

1. U biçimli ve geniş tabanlı vadi, akarsu aşındırmasından çok buzul aşındırmasıyla ilişkilendirilir. Bu nedenle ana vadi şekli buzul vadisidir.
2. Üst kesimdeki çanak biçimli çukur, yüksek kesimde yer alan sirk ile açıklanır. Sirk bir aşınım şeklidir.
3. Setin buzulla taşınan, genellikle düzensiz ve farklı boyutlardaki malzemeden oluştuğu belirtildiği için bu birikim şekli moren olarak sınıflandırılabilir. Yalnızca kaya parçalarından oluşan bir set bilgisi kesin tanı için yeterli değildir.
4. Sonuç olarak verilen alanda iki aşınım şekli, bir de birikim şekli vardır: buzul vadisi ve sirk aşınım; moren birikim şeklidir.

Sonuç: Soruda şekillerin oluşum türü soruluyorsa doğru sınıflandırma, buzul vadisi ve sirk için aşınım, moren için birikimdir.

Örnek 2 — Koşulları karşılaştırma

Verilenler: A ve B dağlarının ikisi de yüksek ve eğimlidir. A dağında yıl boyunca karın bir bölümünün kaldığı, B dağında ise kış karlarının yazın tamamen eridiği belirtilmektedir.

Çözüm adımları:

1. Buzul oluşumu için yalnızca yükselti ve eğim yeterli değildir; karın uzun süre erimeden birikmesi gerekir.
2. A dağında karın bir bölümü yıl boyunca kaldığı için kalıcı kar birikimi ve zamanla sıkışma koşulu daha uygundur.
3. B dağında kar yazın tamamen eridiği için kalıcı buz kütlesinin oluşması beklenmez.
4. Bu iki alan karşılaştırılırken A dağı, buzul oluşumu bakımından daha elverişli kabul edilir. B dağı için yalnızca yüksek ve eğimli olması yeterli kanıt değildir.

Sonuç: Buzul oluşumunu belirleyen karar, 'yüksek dağ' ifadesi değil, kar birikiminin uzun süreli olması ile erimenin karşılaştırılmasıdır.

Sık yapılan hatalar ve karıştırılan kavramlar

1. Buzulu mevsimlik karla karıştırmak: Kışın birikip yazın tamamen eriyen kar kalıcı buz kütlesi oluşturmaz. Buzul için uzun süreli birikim ve sıkışma gerekir.

2. Her buzulu kutup buzulu sanmak: Buzullar kutup bölgelerinde görülebileceği gibi yüksek dağlarda da oluşabilir. Türkiye’de verilen Cilo-Sat, Ağrı ve Erciyes örnekleri bu ayrımı gösterir.

3. Moreni aşınım şekli kabul etmek: Moren, buzun taşıdığı malzemeyi bırakmasıyla oluşan birikim şeklidir. Sirk, buzul vadisi ve hörgüç kaya ise buzun aşındırıcı etkisiyle ilişkilendirilir.

4. Sirki birikim şekli sanmak: Sirk, kar ve buzun toplandığı yüksek kesimde bulunabilse de yer şeklinin kendisi aşındırma sonucunda oluşan çanak biçimli bir çukurdur.

5. Fiyortu doğrudan buz kütlesi olarak tanımlamak: Fiyort, eski buzul vadisinin deniz suyuyla dolması sonucu oluşan kıyı şeklidir. Buzul vadisi ile fiyort arasındaki farkta deniz bağlantısı belirleyicidir.

6. Buzulun hareketini hızlı bir akarsu hareketi gibi düşünmek: Buzullar hareket edebilir; fakat bu hareket genellikle yavaştır. Soruda hareket, aşındırma ve taşıma ilişkisi kurulmalıdır.

7. Yüksekliği tek ölçüt kabul etmek: Yükseklik önemli bir koşuldur, fakat kar yağışı, erime, yamaç yönü ve eğim de birlikte değerlendirilmelidir.

8. Güncel buzul ile buzul izini eş anlamlı kullanmak: Bir alanda U biçimli vadi veya moren bulunması, o yerde günümüzde aktif buzul bulunduğunu tek başına kanıtlamaz. Güncel buzulu, geçmişte oluşmuş buzul şekillerinden ayırmak gerekir.